تاياۋدا الماتىدا پەن-كلۋبتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جازۋشىلاردىڭ 1-دٷنيەجٷزٸلٸك فورۋمى ٶتتٸ. تاقىرىبى دا ٶزەكتٸ بولدى: «ٶزگەرمەلٸ ەلەمدەگٸ قازٸرگٸ زامانعى ەدەبيەتتٸڭ رولٸ».
شىنىمەن دە XXI عاسىر باسىنىڭ جاڭاشا, بۇرىن-سوڭدى بوپ كٶرمەگەن تالاپتارى كٷللٸ ادامزاتتى تاريحي-تانىمدىق تىعىرىققا تٸرەگەندەي بولدى-اۋ. ول سٶز قوزعاعاندا بٸز كٶبٸنەسە ەكونوميكا, اقپاراتتىق تەحنولوگييا, كوممۋنيكاتسييا تۋرالى جيٸ ايتامىز دا, رۋحاني ٶمٸر ۇشىراپ جاتقان ٶزگەرٸستەردٸ ۇمىتىپ كەتەمٸز (شىنىن ايتۋ كەرەك, قاراباس قامى مەن كٷندەلٸكتٸ كٷنكٶرٸسپەن ميى اشىپ, ەبدەن زەرەزاپ بولعان جۇرتتىڭ ونداي بيٸك ماتەرييالارمەن باس قاتىراتىن ۋاقىتى دا, مٷمكٸندٸگٸ دە, زاۋقى دا جوق).
ونىڭ ٷستٸنە وسىعان دەيٸن ٸشٸ مەن اينالاسىنداعى درامالىق دەڭگەيدەگٸ داۋ-دامايمەن عانا اتى شىعىپ, وقىرمان قاۋىمعا زاماناۋي رومان, پوەمالارىمەن ەمەس, جازۋشىلار وداعىنا تيەسٸلٸ ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ مەنشٸك تٶڭٸرەگٸندەگٸ سكاندال, سەنساتسييالارىمەن عانا تانىمال بوپ قالعان قازاقستاندىق قالامگەرلەر جاھاندانۋ تاقىرىبىنا كٶپ جولاي قويمادى. سوندىقتان دا وسى تالقىلاۋعا اسىققانىم راس. ونىڭ ٷستٸنە شەتەلدٸڭ اتاعى جەر جارعان (اراسىندا نوبەل سىيلىعىنا نومينانت بولعان تۇلعالار بار) سٶز زەرگەرلەرٸ كەلٸپ, وسى ەڭگٸمەگە اتسالىسپاق ەكەن. بۇدان ارتىق قانداي زاماناۋي, پلانەتارلىق دەڭگەيدە رۋحاني جاڭعىرۋ كەرەك?!
فورۋمدا كٶپ نەرسە ايتىلدى, بەرٸن تٸزٸپ شىعۋ مٷمكٸن ەمەس.
مەن بولسام, بٸرەۋگە ۇناعان, بٸرەۋگە ۇناماعان ۇزىن-سونار ەڭگٸمەنٸڭ بٸر تۇسىن عانا ايتايىن: پٸكٸرتالاس بارىسىندا جاھاندانۋعا قاتىستى بٸر-بٸرٸنە كەرەعار, ەشبٸر جەردە قابىسپايتىن ەكٸ كٶزقاراس ايقىن كٶرٸندٸ.
قۇلاققا وعاش ەستٸلٸپ, كٶزگە قوراش كٶرٸنگەن مىنا نەرسە بولدى: بٸراز قالامگەر «جاھاندانۋ دەگەن بارىپ تۇرعان بەلە, بارشامىزدى قۇرتىپ جٸبەرەتٸن قاۋٸپ, وعان قارسى سوعىس جارييالاپ, اياۋسىز كٷرەسٸپ, كٶزٸن قۇرتۋىمىز كەرەك!» دەگەن سىڭايدا قارا اسپاندى تٶندٸرٸپ, بايبالام سالىپ, ٶز باسىم كٷتپەگەن وي ايتىپ جاتتى. بەرٸن قويىپ, قازٸرگٸ زامان تەحنولوگييالارىنا تيٸسٸپ, نوۋتبۋكتاردى جاھاندانۋدىڭ باس قارۋى رەتٸندە جارييالادى. ولاردىڭ قورقاتىن بٸر قاۋپٸ مىناۋ ەكەن: «جاھاندانۋ بارشانى بٸر قالىپقا سالىپ, ۇلتتاردى جويادى-مىس»!
بٸر بايقاعانىم, انتيجاھاندانۋ ريتوريكاسى كٶبٸنەسە پوستسوتۆەتتٸك كەڭٸستٸك ەلدەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸنە عانا تەن بولىپ شىقتى: دامىعان, باتىس جەنە شىعىس ەلدەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ ونداي اسىرا سٸلتەۋشٸ كەرتارتپالىقا بارا قويمادى. كەرٸسٸنشە, جاڭاشا تالاپتار تۇسىندا ەدەبيەت تە جاڭالانۋ كەرەك دەگەندەي ورىندى وي ايتىپ جاتتى. بٸر بايقاسام, ولاردىڭ سٶزدەرٸ عانا ەمەس, كٶزدەرٸ دە, ٶزدەرٸ دە, كەرەك دەسەڭٸز, كيٸمٸ مەن جٷرٸس-تۇرىستارى دا بٶلەك, بارشانى بٸر ستاندارتقا سالىپ تاستاعان قۇرساۋدان ادا ەكەن!
مۇنىڭ ٶزٸ ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان ورتا, ساياسي جٷيە دە شىعارماشىلىق ادامدارىنا ٶز ەسەرٸن تيگٸزٸپ, ولاردىڭ دٷنيەتانىمى مەن فەلسافالىق پايىمداۋىنا, قورشاعان ەلەمدٸ قابىلداۋىنا ەسەر ەتەدٸ دەگەن سٶز. اۆتوريتارلىق, توتاليتارلىق ساياساتتىڭ قولقاڭدى قابار قولاڭسا يٸسٸ بٸزدٸڭ جازۋشىلاردىڭ كەستٶم-شالبارىنا عانا ەمەس, روماندار مەن پوۆەستەرٸنە سٸڭٸپ كەتكەن بە دەپ قالاسىڭ!
ونىڭ ٷستٸنە پوستسوۆەتتٸك ەلدەر جازۋشىلارى وسى كٷنگە دەيٸن 70 جىل بويىنا ەدەبيەتتٸ بيلەپ-تٶستەپ كەلگەن سوتسياليستٸك رەاليزم ەدٸسٸنەن قول ٷزە الماي كەلەدٸ (كاپيتاليستٸك, ياعني ٶركەنيەتتٸ رەاليزمگە ٶتۋگە نە قۇلقى جوق, نە بٸلٸمٸ مەن پاراساتى جەتپەيدٸ).بەلكٸم, ونداي ترانسفورماتسييانىڭ بولماۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ مىنادا شىعار: نارىقتىق ەكونوميكانىڭ مٸندەتتٸ تٷردە جانىنان تابىلاتىن بٸر «قوعامدىق قوساعى» بار, ونىڭ اتى – دەموكراتييا, ساياسي بەسەكە. ال ونداي بەسەكە ەدەبيەت, ٶنەر جەنە مەدەنيەت سالاسىنداعى شىعارماشىلىق بەسەكەگە الىپ كەلەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدەگٸ بەسەكە باسقاشا سيپاتتى: اعىمداعى بيلٸككە جاعىپ, جاعىمپازدانىپ, ونىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعاتىن شىعارما تۋدىرىپ, تيٸستٸ جٷلدەگە (اتاققا, پەتەرگە, مانساپقا, باسقا دا ماتەريالدىق يگٸلٸكتەرگە, سونىڭ ٸشٸندە قولدان جاسالعان پانتەون تٶرٸنەن بٸر ورىن) قول جەتكٸزۋ جارىسى, تالاسى. ال ول ٷشٸن ساياسي تۇرعىدان بيلٸكتٸڭ سٶزسٸز جاقتاسى بولۋى كەرەك. تالاي تالانت وسى قاقپانعا تٷسٸپ قالدى! بيلٸككە جاعىنامىن دەپ ولار نارىققا دا, ٶز وقىرمانى – حالىققا دا, ونىڭ ٶسٸپ-ٶنگەن تالعامىنا دا بەيٸمدەلە الماي قالدى!
ٶز باسىم جاھاندانۋ اپات نە اپوكاليپسيس ەمەس, ول – زامان ٶزٸ بەرٸپ وتىرعان وراسان زور, بۇرىن-سوڭدى بولماعان مٷمكٸندٸك دەپ سانايمىن. تەك ول مٷمكٸندٸكتەردٸ وڭتايلى پايدالانۋىمىز كەرەك.
ەرينە, «زامانىڭ تٷلكٸ بولسا, تازى بوپ شال», نارىق زاڭدارى مەن جاڭا كەزەڭ تالاپتارى قازاق ەدەبيەتٸنە مٷلدەم ەسەر ەتكەن جوق دەپ ايتا المايمىز. ٶكٸنٸشكە قاراي, كوممەرتسييالانۋ كەزەڭٸنەن بٸزدٸڭ ەدەبيەت پەن مەدەنيەت وراسان زور, ورنى تولماس شىعىندارعا ۇشىراپ, حال ٷستٸندەگٸ جاعدايدا شىعىپ وتىر. ونىڭ ٶزٸ كٸتاپتاردىڭ, قالا بەردٸ وقىرماننىڭ, قوعامنىڭ تۇرپايىلانۋىنا الىپ كەلدٸ.
جاھاندانۋدىڭ بٸر شارتى – تسيفرلاندىرۋ ەكەنٸ مەلٸم. بٷگٸندە ۇلى قاراما-قايشىلىقتى كٶرٸپ وتىرمىز: ينتەللەكتٸنٸ, ميدى, راتسيونالدى ويدى تسيفرلاندىرۋعا بولاتىن شىعار. ال مىڭ قۇبىلعان كٶڭٸل-كٷيدٸ, الابۇرتقان سەزٸمدٸ قالاي تسيفرلىق جٷيەگە تٷسٸرەسٸڭ?
جاھاندانۋ جاۋلارىنىڭ «بۇل قاۋٸپ تٸلدەردٸ جويادى» دەگەن «ايقايى» مەن «اتتانىنا» «ودينوچەستۆو ۆ سەتي» رومانىنىڭ اۆتورى پولياك يانۋش ۆيشنەۆسكيي ٶتە دەل جاۋاپ بەردٸ. ٶزٸ بٸرنەشە تٸل بٸلەتٸن كٶپسالالى (فيزيكا, حيمييا, ەكونوميست, بيوينفورماتيك) عالىم: «عىلىمي ەڭبەكتەرٸمدٸ باسقا تٸلدەردە جازا بەرەمٸن. بٸراق جۇرتقا ايتقىم كەلگەن ٸشتەگٸ سەزٸمٸمدٸ تەك قانا انا تٸلٸمدە جەتكٸزە الامىن», - دەپ, وسى تەندەنتسيياعا ناقتى دا مىقتى دياگنوز قويىپ بەردٸ.
قارجىلىق, تاقىرىپتىق, جانرلىق, ساياسي جەنە باسقا دا زاماناۋي داعدارىستارعا ۇشىراعان ەدەبيەتتٸ تىعىرىقتان نە الىپ شىعادى? مەنٸڭشە, وسى كٷنگە دەيٸن ەلەم ەدەبيەتٸ كلاسسيكتەرٸنٸڭ شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ بوپ, ادامزاتتى مٷلدەم قۇلدىراۋدان امان ساقتاپ قالعان ٶلمەس تە ٶشپەس بٸر تاقىرىپ بار: ونىڭ اتى – گۋمانيزم! سوندىقتان قازٸرگٸ قالامگەرلەر دە نارىقتىق جەنە ساياسي كونيۋنكتۋرانى تاستاپ, وسى مەڭگٸلٸك تاقىرىپتى قايتادان قولعا الۋى تيٸس!
الايدا مٷمكٸنشٸلٸكتەردٸڭ دە ەكٸ جاعى بار: ولار كٸمنٸڭ, قانداي كٷشتەردٸڭ قولىنا تٷسەدٸ? گۋمانيستٸڭ بە, ەلدە تەرروريستٸڭ بە?
جاھاندانۋ تۇسىنداعى ۇلتارالىق, مەملەكەتارالىق بەسەكە دە وڭ قۇبىلىس: ناعىز جٷيرٸك تەك بەيگەدە تانىلادى, جارىستا ٶزٸن شىڭداي تٷسەدٸ!
شارتتى جەنە ناقتى شەكارالاردىڭ جويىلۋى مٸندەتتٸ تٷردە ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەردٸڭ جويىلۋى ەمەس. كەرٸسٸنشە, زاماناۋي مٷمكٸندٸكتەردٸ ٶز پايداسىنا جاراتىپ, باسقا ۇلتتاردىڭ بويىنداعى نەبٸر اسىل قاسيەتتەردٸ سٸڭٸرٸپ, جاقسىدان ٷيرەنٸپ, جاماننان جيرەنٸپ, ودان سايىن بايي, دامي تٷسۋگە بولادى! مەسەلەن, كەشەگٸ سوۆەت زامانىندا بٸز, 60-جىلداردىڭ تٷلەكتەرٸ, كٶبٸنەسە سوۆەتتٸك ەدەبيەتتٸ تانىپ-بٸلدٸك. سٶيتٸپ ەدەبيەتتانۋىمىز تىم شەكتەلٸپ قالدى. شەتەل ەدەبيەتٸنەن بٸرەن-ساران عانا, ونىڭ ٸشٸندە كوممۋنيستٸك يدەولوگيياعا بٸرتابان جاقىن اۆتورلاردى وقىپ ٶستٸك. ال قازٸر بولسا, قازاق اۋديتوريياسى, ونىڭ ٸشٸندە, بولاشاق قالامگەرلەر ەلەم ەدەبيەتٸنەن ارمانسىز سۋسىندايدى. ەشقانداي شەكتەۋ, يدەولوگييالىق جاعىنان رەتتەۋ جوق. ودان ارتىق قانداي مٷمكٸندٸك كەرەك?
ەرينە, بۇل جايتتىڭ ەكٸنشٸ جاعى بار. مەسەلەن, وسى فورۋمدا ايتىلعانداي, تٷركييادا شىعاتىن كٸتاپتاردىڭ 30 پروتسەنتٸ عانا تٷرٸك اۆتورلارىنٸكٸ ەكەن دە, قالعاندارى – شەتەل ەدەبيەتٸ. ەشنەرسە ەتپەيدٸ, جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا جاقىنداعان ۇلت ۇتىلمايدى! ونىڭ ٷستٸنە, وتاندىق جازۋشىلار دا شىنايى شىعارماشىلىق بەسەكە الاڭىندا شيرىعىپ, بيٸك بەلەستەرگە ۇمتىلا تٷسەدٸ. بەلكٸم, سٶيتٸپ ارامىزدان نوبەل لاۋرەاتى بولار بٸر قازاق جازۋشىسى شىعار?!
سونىمەن نە ٸستەۋ كەرەك? مەنٸڭ ەكٸ ۇسىنىسىم بار.
بٸرٸنشٸدەن, جازۋشىنى, كەز كەلگەن شىعارماشىلىق ادامدى ابسوليۋتتەندٸرۋدٸ دوعارۋ كەرەك دەپ ويلايمىن! ادام ٶمٸرٸنٸڭ كەز كەلگەن سالاسىنا, كەز كەلگەن ماماندىق پەن كەسٸپكە تالانت كەرەك!
ەكنٸشٸ رەتسەپت ٶتە قاراپايىم: بەرٸن قويىپ, ٷستەل باسىنا وتىرۋ كەرەك تە, وقىرمان ٸزدەپ وقيتىن جاقسى كٸتاپ جازۋ كەرەك!
ەمٸرجان قوسانوۆ, ساياساتكەر.
