Alaýlap tań atady, manaýrap kún batady - óte shyqqan bir sát qana.
Jyldy jyldar almastyrady - óń men tústiń arasynda dińkeletken eles dersiń.
Ǵasyrdy ǵasyr óksheleidi - endi sen joqsyń, ol bar. Biraq ol da saǵan uqsap dal qalpynan arylmaǵan.
Tirshilik zańdylyǵynan. Ómirge tańyrqai kelgen adamzat myna jalǵan dúnieden sol tańyrqaǵan qalpynda ótedi de ketedi. Sonda kelý men ketý aralyǵyn aiqyndaityn qandai kúsh? Ol - tarihi jady. Adamzattan sol jadyny túbegeili aqtarar niet pen yqylas tabylsyn dep tileiik. Ondai batyldyqqa barǵandar kúngeige ǵana aldanbai, kóleńkege de nazar aýdaryp qoisa tipten jaqsy. Óitkeni, shyndyq ashylaý bolǵandyqtan ony únemi tasaǵa jasyrýǵa niettimiz.
Qazaq tarihynda da jasyryndylar tym kóp. Battiǵany da, bylqyldaǵy da qat-qabat. Battiǵanyn basqalar aitar, biz bylqyldaqtyqqa den qoidyq.
QARAǴAN men QANJAR
En dalaǵa shyǵa qalsam qaraǵan men tobylǵynyń, iaǵni shubarlardyń tamyrynan kóterilip kele jatqanyna qýanamyn. Nelikten? Sondyqtan, ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda Máskeýde otyrǵan bir aljyǵan shaldyń sandyraǵyna eligip ishine attyly adam kirse bórki ǵana jyltyńdai kóriner qalyń shubardy áp-sátte-aq otap tastaǵan edik. Osy jumysqa berilgenimiz sonshalyq, qaqyrai synyp jatqan shalǵylardyń obal-saýabyna qaramadyq. Tek, ózimiz tanymaǵan áldekimderdi ishimizden kelistire turyp sybap alyp aldymyzdan kezdeskendi ora berdik, ora berdik. Artynan ár-ár tustan aýmaqty shuńqyrlar qazyp, álgi shapqan qaraǵandarymyzdy solarǵa tyqpaladyq. Sonsyn oǵan qospalar qostyq pa, qospadyq pa, ol jaǵy beimálim, álgi shuńqyrlardy endi qaityp ashylmastai kómdik te tastadyq.
Áride joǵarǵy jaqtaǵylarǵa istiń oidaǵydai aiaqtalǵany jóninde sala qulash aqpar berip baryp tynys qaiyrǵanymyz esimizde. Bolǵan-bitkeni osy ǵana. Qazir sol shuńqyrlardyń qaida ekenin tap basyp aitatyn eshkimdi tappaisyń.
Muny nesine aityp otyrmyn? Janym aýyrǵandyqtan qalam tartýǵa májbúrmin. Osynshama otap tastardai shubardyń ne jazyǵy bar edi? Muny sol kezde essizderdiń jetesine jetkizer, tabiǵatqa arasha túser bir jannyń tabylmaǵany ma?
Tabylmady. Tabylmaityn da. Óitkeni, «jasampaz kommýnistik partiianyń sardarlarynda» bas bolǵanymen ony naǵyz bas qalpynda ustar myidyń bolmaǵany ámbege aian-dy. Ol myidy sábettiń keremet ideologiiasy áldeqaida qotaryp tastaǵany belgili edi. Sonyń nátijesinde qaltaqtaǵandar men qalbańdaǵandardyń qarasy kóbeiip shyǵa kelgen.
Keiinnen solardyń urpaqtary áleýetti qoldardyń demeýi arqyly bilik basyna kelgeni ókinishti, árine. Ol basqa áńgimege jeli. Biraq, biz taqyrybymyzdan aýytqymaiyq.
Iá, sóitip biz dalany taqyrlap tastaǵanbyz. Bul – ekologiialyq apat-ty. Al ekologiialyq apat zardaby atom bombasynan da asqan opat ákelerin túsinbegenimiz ókinishti. Óitkeni tabiǵatty ózgertý - adamdardy, adami psihologiiany ózgertýge sebepker jaǵdai ekenin uǵynýǵa shamamyz jetpeitin.
Sóite tura qoi sanyn elý millionǵa jetkizý bastamasy kóterilgeni qyzyq. Tospasy tabylmaǵan qý dalany syrma jailady. Malshylar yqtasyn bolarlyq qalqa tappai, qoi tóldetý naýqanyn shi-qamystan turǵyzylǵan aran ishinde ótkizýge májbúr boldy. Budan qozy qyryldy, sýyq ótken tól áljýaz qalpynda jetildi. Eń keremeti - mańaidaǵy kóringen shi, qamysty qalai otap tastaǵanymyzdy taǵy baiqamadyq.
Shyn máninde, malmen birge jasasqan atam qazaq shubary kóp jerden qonys tabýǵa tyrysqan-dy. Ol kóktemgi yzǵarly jelden birinshiden qorǵasa, ekinshiden kóktemesi erterek qylt-qylt etip, qystan qajyp shyqqan maldyń erterek toǵaiýyna sebtigin tigizetin. Tól de qum jep shetinemei, balaýsamen aýyzdanyp, badanadai keiip alatyn. Sonsyn býynyn bekite oinaqtap shyǵa keletin.
Shubardyń tarihi betburystarǵa dáneker bolǵany da talassyz. Ony sońǵy hanymyz Kenesary qolynyń «Dýan» bekinisine shabýylynan kóremiz. Dál sonda qazaq sarbazdary jýandyǵy barmaqtai qaraǵan, tobylǵyny toptastyra bailap, qalqan esebinde paidalana jaýyna shabýyl jasap, aqyry bekinisti qiratyp tynǵan. Osynyń arqasynda uly dalamyzda basqynshylardyń bir turaǵy kemip, qasietti Saryarqa az ýaqytqa bolsa da bodandyqtyń buǵaýynan azat qalpyn saqtap qalǵan.
Basqynshylyq piǵyldy sóz etkende adam túgili aspan túnerip, qap-qara bulttar kózinen jas syǵatyn shyǵar. Qazan tóńkerisinen keiingi qazaq dalasyna jetken zobalańdar, otyz ekiniń ashtyǵy, otyz jetiniń repressiiasy, tyń igerý, kosmodrom - munyń barlyǵy qazaq jerin qazaqtardan bosatý amaldarynan oilastyrylǵan áreketter ekeni aitpasa da túsinikti. Sonyń bir parasy joǵaryda biz sóz etken ekologiialyq apat nyshany. Olai deitinimiz, búkil ómirin malmen bailanystyrǵan, sonyń nátijesinde bul kúnge aman-esen jetken halyqty negizgi turaǵynan oq shyǵarmai qýý amaly – jerdi nápaqalyq qýatynan aiyrýda turǵan. Ol úshin ózderi syrttan ǵana baqylaý júrgizip, bárin bizdiń qolymyzben jasaý aiarlyǵyn arqaý etken amaldary edi, myna aidap salý qiturqylyǵy. Alaqanymyzǵa qanjar ustatty, máńgúrttigimizden biz ony qara jerdiń júregine tyqqyladyq. Abyroi bolǵanda, Táýelsizdik týy jelbirep, týǵan topyraqty ajaldan arashalap qaldy. Búginde es alǵan urpaq jetildi. Endi olar el men jerdi qasyq qany qalǵansha qorǵamaq.
Láiim, ómirsheńdigimizden aiyrmaǵai!
QAZÝ men JAZÝ
Úiden attap shyqpasań úikúshik atanýyń bir basqa, taban izińnen árini kórmeitin dúmbilezge ainalýyń op-ońai. Al, attasań... Attasań keýdeńdi ókinish pen óksik qysyp tastaýy ábden yqtimal. Nelikten? Sondyqtan, ainalańda bolyp jatqan keleńsizdikterge janyń aýyrady, júregiń syzdaidy. Qarsylasar qairan tappaǵanyńda tipten jer bolasyń. Bári mańaiyńdaǵylardyń ashqaraqtyǵynan, ainalańnyń ashkózdiginen. Qanaǵatty qap túbine jasyrǵan niet aranyn aidahardai ashyp alǵany jasyryn emes.
Ózińiz saralańyz: bul kúnde qara jer shuryq-tesik. Anda da, mynda da karer, shahta. Ken tasyǵan qyryq, alpys, júz tonnalyq alyptar dońǵalaǵynyń astynda qaltyraǵan jerdi, sazsha ilengen tastardy aiaisyń. Kók bolsa-bolmasa tamyrynan solyp bitken. Sonda arashany kimnen suraǵandaimyz, araaǵaiyndyqty kimnen kútkendeimiz?
Ken óndirý bizge jat emes. Búgingini bylai qoiǵanda tarih qoinaýy qazirgi qazaq jeriniń metallýrgiia óndirisiniń oshaǵyna ainalǵanyn baiaǵyda dáleldep qoiǵan. Bárin qazbalai bermei, akademik Álkei Marǵulannyń myna pikirimen ǵana sózimizdi tuzdyqtaiyq: «Ortalyq Qazaqstan bizdiń jyl sanaýymyzǵa deiingi ekinshi myńjyldyqtyń ekinshi jartysynda Eýraziia qurylyǵyndaǵy mańyzdy metall óndirý ortalyqtarynyń biri boldy, - deidi ol uzaq jylǵy zertteýlerin negizge ala, - Jezqazǵan kenderin igerý neolitten (jańa tas dáýiri) eneolitke (mys dáýirine) kóshý kezeńinde (b.d.d. 1 myńjyldyq) bastalǵan».
Bastalsyn-aq. Degenmen, ǵasyrlarǵa emes, dáýirlerge júgingen osynaý ulan-ǵaiyr aralyqta biz sol kendi uqsatýǵa múmkindik taptyq pa? Suraq túiini osy tusqa jetkende aýyzymyzdy jaba qoiatynymyzǵa tańmyn.
Sandaǵan qoǵamdyq satylardan ótken Qazaqstan qazir, Qudaiǵa shúkir, táýelsiz memleket. Shirek ǵasydan astam ýaqyt ústinde «ái» deitin áje, «qoi» deitin qojany jatyrqaityn shamaǵa jettik. Jyl ótken saiyn qabyldanatyn túrli-túrli jobalarymyz da jetkilikti. Olardyń báriniń eldiń igiligi, halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge baǵyttalǵany talas týdyrmasa kerek. Alaida...
Alaida, ataýynan adam túgili at úrker osy baǵdarlamalardyń óz máninde jumys jasamaýy qynjylys týdyrady. Qynjylatynymyz, dáýirlik tájiribe barysynda uqsata bilý degen qaǵidany úirenbei-aq ketkenimiz talassyz. Basqasha jaǵdaida kóringen jerdi shuqylap tese bermei, burynǵy igergenimizden de kól-kósir paida taýyp, shekemiz shylqyp otyrar edik.
Mysal ma? Mysalǵa júgineiik: bir kezdegi elimizdiń premer-ministri Danial Ahmetovtyń: «Qazaqstannyń osmii - 187 izotoby teńdesi joq ónim. Álemniń eshbir elinde mundai ónim joq. Reniidiń qory Qazaqstan men Chilide ǵana bar», - dep jar salýynyń ózi dúniejúzi aldyndaǵy bedelimizdi aiqyndap bergendei edi. Al osyndai baǵaly ónimniń álemdik qordaǵy salmaǵy 100 paiyz dep eseptesek, sonyń 99 paiyzy Qazaqstan mysynyń quramynda saqtalǵany maqtanyshymyzdy nyǵaitqan. Munyń ózi qazaq jeriniń bailyq mártebesin asqaqtatqany shúbásiz-tin. Alaida, osy bailyqty igiligimizge jarata almaǵanymyz, alapai-talapaiǵa salyp jibergenimiz ókinishti.
Sózimiz jalań shyqpaýy úshin shúbásiz faktilerge júgineiik.
Jetpisinshi jyldardyń basynda qadasy qaǵylǵan sirekmetaldar tsehynyń Qazaqstan Respýblikasy úkimetiniń 1995 jylǵy 28 qyrkúiektegi № 1292 qaýlysymen respýblikalyq memlekettik kásiporyn bolyp shańyraq kótergeni jurtshylyqqa aian. Sol kezdegi Premer-ministr Á. Qajygeldinniń ózi qol qoiǵan bul qaýlyda osmii - 187-ni, renii ónimin, quramynda kúmis jáne altyn bar shlamdardy, sondai-aq sirek kezdesetin jáne basqa qymbat metaldardy óndirý jóninde ashyq aitylǵan. Jer bailyǵyn el igiligine sai paidalaný turǵysynda halyq arasynda úkimetke degen oń kózqaras ta qalyptasa bastaǵan edi. Alaida 1996 jyldyń 25 qańtarynda osy qaýlyǵa ózgeris engizý jóninde Premer-ministr qol qoiǵan jańa qaýly kúmis jáne altyny bar shlamdardy «Qazaqmystyń» quzyryna qaita berýge májbúrlikke ikemdedi. Munyń ózi quzyrly organnyń bir jaǵynan jer bailyǵyna degen nemkettiligin tanytsa, ekinshi jaǵynan toqpaǵy myqtynyń tegeýrinine tize búgetininiń dáleli-di. Bulai aitýymyzǵa negiz - 1995 jyldyń 23 jeltoqsan kúni sol kezdegi «Jezqazǵantústimet» aktsionerlik qoǵamyn basqarýshy V. Kim myrzanyń Ákejan Maǵjanulynyń atyna jazǵan tilek haty men premer-ministrdiń S. Qalmyrzaev atyna baǵyttalǵan «Pochemý aktivami i passivami rasporiajaetsia vedomstvo, a ne predpriiatie. Soglasitsia s predlojeniem» dep buryshtama soǵýy.
«Dánikkennen qunyqqan jaman» deidi ǵoi, osydan áride «Qazaqmys» pen «Jezqazǵansirekmet» arasynda aitylmaityn soǵys bastaldy. Bireýi «alamyn» dep kózin alartty, ekinshisi «berilmeimin» dep bezerip turyp aldy. Aqyry ultjandy azamattar jeńiske jetip, kásiporyn memlekettik mártebesin saqtap qaldy. Baǵy ashylǵandai edi, paida da taba bastaǵan. Degenmen, keiinnen balǵa úiirilgen aralar kóbeiip, aqyry bei-bereketi shyqqany anyq.
Sol kezeńde «Qazaq ádebieti» gazetinde, KTK telearnasynda jar salynǵan Shyǵys Eýropa eliniń birine satylýǵa daiyndalǵan sensatsiialyq osmii - 187 izotobynyń deregi nemen aiaqtalǵany da beimálim. Belgili bir toptyń ádeii uiymdastyrǵan shoýy tárizdi bir derek jariialandy da, arty qumǵa sińgen sýdai joǵalyp tyndy. Bolǵan-bitkeni osy ǵana. Sonda deimiz-aý, bir gramy birneshe ondaǵan myń amerika dollary turatyn asyl zatta qoradan shyǵar qidai qun qalmaǵany ma?
Qalmaidy. Óitkeni, jazýǵa moiynsunyp qazýǵa ǵana daǵdylanǵan sana shuryq-tesikterdi kóbeitýge áýes.
Biz dál sol shaqta respýblikada osmii qoryn jasaýdy baspasózde kóterýdei kótergenbiz. Ony qaperge iler qulaq tabylmaǵany jáne aian. Endi, mine, aýyzdy qý shóppen súrtýdemiz. Muny aityp otyrǵanymyz –búgingi tańda osmiidiń túrin kórmek túgili atyn estýge zar bolǵanymyzdy jurt estisin. Bálkim, sonda kóringen jerdi qazbalamai, qolda barǵa muqiiat bolarmyz.
***
Shynaiy ómir bultalaqtyqty kótermeidi. Tarih ta solai, adastyń ba alqymyńnan alyp sonadaiǵa laqtyryp tastai salady. Shyńǵyrǵanyńa qaramaidy. Shyndyqqa júgingeninen.
Biz de belgili bir kezeńderdiń shyndyǵyn aldaryńyzǵa jaiyp tastadyq. Qup alsańyzdar qutymyzdyń ornyqqany, qup almasańyzdar ókinishimiz joq, bolashaqtaǵylardyń qulaǵyna jeter degen úmittemiz.
Tóken ÁLJANTEGI
