الاۋلاپ تاڭ اتادى, ماناۋراپ كٷن باتادى - ٶتە شىققان بٸر سەت قانا.
جىلدى جىلدار الماستىرادى - ٶڭ مەن تٷستٸڭ اراسىندا دٸڭكەلەتكەن ەلەس دەرسٸڭ.
عاسىردى عاسىر ٶكشەلەيدٸ - ەندٸ سەن جوقسىڭ, ول بار. بٸراق ول دا ساعان ۇقساپ دال قالپىنان ارىلماعان.
تٸرشٸلٸك زاڭدىلىعىنان. ٶمٸرگە تاڭىرقاي كەلگەن ادامزات مىنا جالعان دٷنيەدەن سول تاڭىرقاعان قالپىندا ٶتەدٸ دە كەتەدٸ. سوندا كەلۋ مەن كەتۋ ارالىعىن ايقىندايتىن قانداي كٷش? ول - تاريحي جادى. ادامزاتتان سول جادىنى تٷبەگەيلٸ اقتارار نيەت پەن ىقىلاس تابىلسىن دەپ تٸلەيٸك. ونداي باتىلدىققا بارعاندار كٷنگەيگە عانا الدانباي, كٶلەڭكەگە دە نازار اۋدارىپ قويسا تٸپتەن جاقسى. ٶيتكەنٸ, شىندىق اشىلاۋ بولعاندىقتان ونى ٷنەمٸ تاساعا جاسىرۋعا نيەتتٸمٸز.
قازاق تاريحىندا دا جاسىرىندىلار تىم كٶپ. باتتيعانى دا, بىلقىلداعى دا قات-قابات. باتتيعانىن باسقالار ايتار, بٸز بىلقىلداقتىققا دەن قويدىق.
قاراعان مەن قانجار
ەن دالاعا شىعا قالسام قاراعان مەن توبىلعىنىڭ, ياعني شۇبارلاردىڭ تامىرىنان كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقانىنا قۋانامىن. نەلٸكتەن? سوندىقتان, ٶتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا مەسكەۋدە وتىرعان بٸر الجىعان شالدىڭ ساندىراعىنا ەلٸگٸپ ٸشٸنە اتتىلى ادام كٸرسە بٶركٸ عانا جىلتىڭداي كٶرٸنەر قالىڭ شۇباردى ەپ-سەتتە-اق وتاپ تاستاعان ەدٸك. وسى جۇمىسقا بەرٸلگەنٸمٸز سونشالىق, قاقىراي سىنىپ جاتقان شالعىلاردىڭ وبال-ساۋابىنا قارامادىق. تەك, ٶزٸمٸز تانىماعان ەلدەكٸمدەردٸ ٸشٸمٸزدەن كەلٸستٸرە تۇرىپ سىباپ الىپ الدىمىزدان كەزدەسكەندٸ ورا بەردٸك, ورا بەردٸك. ارتىنان ەر-ەر تۇستان اۋماقتى شۇڭقىرلار قازىپ, ەلگٸ شاپقان قاراعاندارىمىزدى سولارعا تىقپالادىق. سونسىن وعان قوسپالار قوستىق پا, قوسپادىق پا, ول جاعى بەيمەلٸم, ەلگٸ شۇڭقىرلاردى ەندٸ قايتىپ اشىلماستاي كٶمدٸك تە تاستادىق.
ەرٸدە جوعارعى جاقتاعىلارعا ٸستٸڭ ويداعىداي اياقتالعانى جٶنٸندە سالا قۇلاش اقپار بەرٸپ بارىپ تىنىس قايىرعانىمىز ەسٸمٸزدە. بولعان-بٸتكەنٸ وسى عانا. قازٸر سول شۇڭقىرلاردىڭ قايدا ەكەنٸن تاپ باسىپ ايتاتىن ەشكٸمدٸ تاپپايسىڭ.
مۇنى نەسٸنە ايتىپ وتىرمىن? جانىم اۋىرعاندىقتان قالام تارتۋعا مەجبٷرمٸن. وسىنشاما وتاپ تاستارداي شۇباردىڭ نە جازىعى بار ەدٸ? مۇنى سول كەزدە ەسسٸزدەردٸڭ جەتەسٸنە جەتكٸزەر, تابيعاتقا اراشا تٷسەر بٸر جاننىڭ تابىلماعانى ما?
تابىلمادى. تابىلمايتىن دا. ٶيتكەنٸ, «جاسامپاز كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ ساردارلارىندا» باس بولعانىمەن ونى ناعىز باس قالپىندا ۇستار مىيدىڭ بولماعانى ەمبەگە ايان-دى. ول مىيدى سەبەتتٸڭ كەرەمەت يدەولوگيياسى ەلدەقايدا قوتارىپ تاستاعانى بەلگٸلٸ ەدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە قالتاقتاعاندار مەن قالباڭداعانداردىڭ قاراسى كٶبەيٸپ شىعا كەلگەن.
كەيٸننەن سولاردىڭ ۇرپاقتارى ەلەۋەتتٸ قولداردىڭ دەمەۋٸ ارقىلى بيلٸك باسىنا كەلگەنٸ ٶكٸنٸشتٸ, ەرينە. ول باسقا ەڭگٸمەگە جەلٸ. بٸراق, بٸز تاقىرىبىمىزدان اۋىتقىمايىق.
يە, سٶيتٸپ بٸز دالانى تاقىرلاپ تاستاعانبىز. بۇل – ەكولوگييالىق اپات-تى. ال ەكولوگييالىق اپات زاردابى اتوم بومباسىنان دا اسقان وپات ەكەلەرٸن تٷسٸنبەگەنٸمٸز ٶكٸنٸشتٸ. ٶيتكەنٸ تابيعاتتى ٶزگەرتۋ - ادامداردى, ادامي پسيحولوگييانى ٶزگەرتۋگە سەبەپكەر جاعداي ەكەنٸن ۇعىنۋعا شامامىز جەتپەيتٸن.
سٶيتە تۇرا قوي سانىن ەلۋ ميلليونعا جەتكٸزۋ باستاماسى كٶتەرٸلگەنٸ قىزىق. توسپاسى تابىلماعان قۋ دالانى سىرما جايلادى. مالشىلار ىقتاسىن بولارلىق قالقا تاپپاي, قوي تٶلدەتۋ ناۋقانىن شي-قامىستان تۇرعىزىلعان اران ٸشٸندە ٶتكٸزۋگە مەجبٷر بولدى. بۇدان قوزى قىرىلدى, سۋىق ٶتكەن تٶل ەلجۋاز قالپىندا جەتٸلدٸ. ەڭ كەرەمەتٸ - ماڭايداعى كٶرٸنگەن شي, قامىستى قالاي وتاپ تاستاعانىمىزدى تاعى بايقامادىق.
شىن مەنٸندە, مالمەن بٸرگە جاساسقان اتام قازاق شۇبارى كٶپ جەردەن قونىس تابۋعا تىرىسقان-دى. ول كٶكتەمگٸ ىزعارلى جەلدەن بٸرٸنشٸدەن قورعاسا, ەكٸنشٸدەن كٶكتەمەسٸ ەرتەرەك قىلت-قىلت ەتٸپ, قىستان قاجىپ شىققان مالدىڭ ەرتەرەك توعايۋىنا سەبتٸگٸن تيگٸزەتٸن. تٶل دە قۇم جەپ شەتٸنەمەي, بالاۋسامەن اۋىزدانىپ, باداناداي كەيٸپ الاتىن. سونسىن بۋىنىن بەكٸتە ويناقتاپ شىعا كەلەتٸن.
شۇباردىڭ تاريحي بەتبۇرىستارعا دەنەكەر بولعانى دا تالاسسىز. ونى سوڭعى حانىمىز كەنەسارى قولىنىڭ «دۋان» بەكٸنٸسٸنە شابۋىلىنان كٶرەمٸز. دەل سوندا قازاق ساربازدارى جۋاندىعى بارماقتاي قاراعان, توبىلعىنى توپتاستىرا بايلاپ, قالقان ەسەبٸندە پايدالانا جاۋىنا شابۋىل جاساپ, اقىرى بەكٸنٸستٸ قيراتىپ تىنعان. وسىنىڭ ارقاسىندا ۇلى دالامىزدا باسقىنشىلاردىڭ بٸر تۇراعى كەمٸپ, قاسيەتتٸ سارىارقا از ۋاقىتقا بولسا دا بوداندىقتىڭ بۇعاۋىنان ازات قالپىن ساقتاپ قالعان.
باسقىنشىلىق پيعىلدى سٶز ەتكەندە ادام تٷگٸلٸ اسپان تٷنەرٸپ, قاپ-قارا بۇلتتار كٶزٸنەن جاس سىعاتىن شىعار. قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸنگٸ قازاق دالاسىنا جەتكەن زوبالاڭدار, وتىز ەكٸنٸڭ اشتىعى, وتىز جەتٸنٸڭ رەپرەسسيياسى, تىڭ يگەرۋ, كوسمودروم - مۇنىڭ بارلىعى قازاق جەرٸن قازاقتاردان بوساتۋ امالدارىنان ويلاستىرىلعان ەرەكەتتەر ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. سونىڭ بٸر پاراسى جوعارىدا بٸز سٶز ەتكەن ەكولوگييالىق اپات نىشانى. ولاي دەيتٸنٸمٸز, بٷكٸل ٶمٸرٸن مالمەن بايلانىستىرعان, سونىڭ نەتيجەسٸندە بۇل كٷنگە امان-ەسەن جەتكەن حالىقتى نەگٸزگٸ تۇراعىنان وق شىعارماي قۋۋ امالى – جەردٸ نەپاقالىق قۋاتىنان ايىرۋدا تۇرعان. ول ٷشٸن ٶزدەرٸ سىرتتان عانا باقىلاۋ جٷرگٸزٸپ, بەرٸن بٸزدٸڭ قولىمىزبەن جاساۋ ايارلىعىن ارقاۋ ەتكەن امالدارى ەدٸ, مىنا ايداپ سالۋ قيتۇرقىلىعى. الاقانىمىزعا قانجار ۇستاتتى, مەڭگٷرتتٸگٸمٸزدەن بٸز ونى قارا جەردٸڭ جٷرەگٸنە تىققىلادىق. ابىروي بولعاندا, تەۋەلسٸزدٸك تۋى جەلبٸرەپ, تۋعان توپىراقتى اجالدان اراشالاپ قالدى. بٷگٸندە ەس العان ۇرپاق جەتٸلدٸ. ەندٸ ولار ەل مەن جەردٸ قاسىق قانى قالعانشا قورعاماق.
لەيٸم, ٶمٸرشەڭدٸگٸمٸزدەن ايىرماعاي!
قازۋ مەن جازۋ
ٷيدەن اتتاپ شىقپاساڭ ٷيكٷشٸك اتانۋىڭ بٸر باسقا, تابان ٸزٸڭنەن ەرٸنٸ كٶرمەيتٸن دٷمبٸلەزگە اينالۋىڭ وپ-وڭاي. ال, اتتاساڭ... اتتاساڭ كەۋدەڭدٸ ٶكٸنٸش پەن ٶكسٸك قىسىپ تاستاۋى ەبدەن ىقتيمال. نەلٸكتەن? سوندىقتان, اينالاڭدا بولىپ جاتقان كەلەڭسٸزدٸكتەرگە جانىڭ اۋىرادى, جٷرەگٸڭ سىزدايدى. قارسىلاسار قايران تاپپاعانىڭدا تٸپتەن جەر بولاسىڭ. بەرٸ ماڭايىڭداعىلاردىڭ اشقاراقتىعىنان, اينالاڭنىڭ اشكٶزدٸگٸنەن. قاناعاتتى قاپ تٷبٸنە جاسىرعان نيەت ارانىن ايداھارداي اشىپ العانى جاسىرىن ەمەس.
ٶزٸڭٸز سارالاڭىز: بۇل كٷندە قارا جەر شۇرىق-تەسٸك. اندا دا, مىندا دا كارەر, شاحتا. كەن تاسىعان قىرىق, الپىس, جٷز توننالىق الىپتار دوڭعالاعىنىڭ استىندا قالتىراعان جەردٸ, سازشا يلەنگەن تاستاردى ايايسىڭ. كٶك بولسا-بولماسا تامىرىنان سولىپ بٸتكەن. سوندا اراشانى كٸمنەن سۇراعاندايمىز, ارااعايىندىقتى كٸمنەن كٷتكەندەيمٸز?
كەن ٶندٸرۋ بٸزگە جات ەمەس. بٷگٸنگٸنٸ بىلاي قويعاندا تاريح قويناۋى قازٸرگٸ قازاق جەرٸنٸڭ مەتاللۋرگييا ٶندٸرٸسٸنٸڭ وشاعىنا اينالعانىن باياعىدا دەلەلدەپ قويعان. بەرٸن قازبالاي بەرمەي, اكادەميك ەلكەي مارعۇلاننىڭ مىنا پٸكٸرٸمەن عانا سٶزٸمٸزدٸ تۇزدىقتايىق: «ورتالىق قازاقستان بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيٸنگٸ ەكٸنشٸ مىڭجىلدىقتىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ەۋرازييا قۇرىلىعىنداعى ماڭىزدى مەتالل ٶندٸرۋ ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ بولدى, - دەيدٸ ول ۇزاق جىلعى زەرتتەۋلەرٸن نەگٸزگە الا, - جەزقازعان كەندەرٸن يگەرۋ نەوليتتەن (جاڭا تاس دەۋٸرٸ) ەنەوليتكە (مىس دەۋٸرٸنە) كٶشۋ كەزەڭٸندە (ب.د.د. 1 مىڭجىلدىق) باستالعان».
باستالسىن-اق. دەگەنمەن, عاسىرلارعا ەمەس, دەۋٸرلەرگە جٷگٸنگەن وسىناۋ ۇلان-عايىر ارالىقتا بٸز سول كەندٸ ۇقساتۋعا مٷمكٸندٸك تاپتىق پا? سۇراق تٷيٸنٸ وسى تۇسقا جەتكەندە اۋىزىمىزدى جابا قوياتىنىمىزعا تاڭمىن.
سانداعان قوعامدىق ساتىلاردان ٶتكەن قازاقستان قازٸر, قۇدايعا شٷكٸر, تەۋەلسٸز مەملەكەت. شيرەك عاسىدان استام ۋاقىت ٷستٸندە «ەي» دەيتٸن ەجە, «قوي» دەيتٸن قوجانى جاتىرقايتىن شاماعا جەتتٸك. جىل ٶتكەن سايىن قابىلداناتىن تٷرلٸ-تٷرلٸ جوبالارىمىز دا جەتكٸلٸكتٸ. ولاردىڭ بەرٸنٸڭ ەلدٸڭ يگٸلٸگٸ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرۋگە باعىتتالعانى تالاس تۋدىرماسا كەرەك. الايدا...
الايدا, اتاۋىنان ادام تٷگٸلٸ ات ٷركەر وسى باعدارلامالاردىڭ ٶز مەنٸندە جۇمىس جاساماۋى قىنجىلىس تۋدىرادى. قىنجىلاتىنىمىز, دەۋٸرلٸك تەجٸريبە بارىسىندا ۇقساتا بٸلۋ دەگەن قاعيدانى ٷيرەنبەي-اق كەتكەنٸمٸز تالاسسىز. باسقاشا جاعدايدا كٶرٸنگەن جەردٸ شۇقىلاپ تەسە بەرمەي, بۇرىنعى يگەرگەنٸمٸزدەن دە كٶل-كٶسٸر پايدا تاۋىپ, شەكەمٸز شىلقىپ وتىرار ەدٸك.
مىسال ما? مىسالعا جٷگٸنەيٸك: بٸر كەزدەگٸ ەلٸمٸزدٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ دانيال احمەتوۆتىڭ: «قازاقستاننىڭ وسميي - 187 يزوتوبى تەڭدەسi جوق ٶنiم. ەلەمنiڭ ەشبiر ەلiندە مۇنداي ٶنiم جوق. رەنييدiڭ قورى قازاقستان مەن چيليدە عانا بار», - دەپ جار سالۋىنىڭ ٶزi دٷنيەجٷزi الدىنداعى بەدەلiمiزدi ايقىنداپ بەرگەندەي ەدٸ. ال وسىنداي باعالى ٶنٸمنٸڭ ەلەمدٸك قورداعى سالماعى 100 پايىز دەپ ەسەپتەسەك, سونىڭ 99 پايىزى قازاقستان مىسىنىڭ قۇرامىندا ساقتالعانى ماقتانىشىمىزدى نىعايتقان. مۇنىڭ ٶزi قازاق جەرiنiڭ بايلىق مەرتەبەسiن اسقاقتاتقانى شٷبەسiز-تٸن. الايدا, وسى بايلىقتى يگٸلٸگٸمٸزگە جاراتا الماعانىمىز, الاپاي-تالاپايعا سالىپ جٸبەرگەنٸمٸز ٶكٸنٸشتٸ.
سٶزiمiز جالاڭ شىقپاۋى ٷشiن شٷبەسiز فاكتiلەرگە جٷگiنەيiك.
جەتپiسiنشi جىلداردىڭ باسىندا قاداسى قاعىلعان سيرەكمەتالدار تسەحىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكiمەتiنiڭ 1995 جىلعى 28 قىركٷيەكتەگi № 1292 قاۋلىسىمەن رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتiك كەسiپورىن بولىپ شاڭىراق كٶتەرگەنi جۇرتشىلىققا ايان. سول كەزدەگi پرەمەر-مينيستر ە. قاجىگەلديننiڭ ٶزi قول قويعان بۇل قاۋلىدا وسميي - 187-نi, رەنيي ٶنiمiن, قۇرامىندا كٷمiس جەنە التىن بار شلامداردى, سونداي-اق سيرەك كەزدەسەتiن جەنە باسقا قىمبات مەتالداردى ٶندiرۋ جٶنiندە اشىق ايتىلعان. جەر بايلىعىن ەل يگiلiگiنە ساي پايدالانۋ تۇرعىسىندا حالىق اراسىندا ٷكiمەتكە دەگەن وڭ كٶزقاراس تا قالىپتاسا باستاعان ەدi. الايدا 1996 جىلدىڭ 25 قاڭتارىندا وسى قاۋلىعا ٶزگەرiس ەنگiزۋ جٶنiندە پرەمەر-مينيستر قول قويعان جاڭا قاۋلى كٷمiس جەنە التىنى بار شلامداردى «قازاقمىستىڭ» قۇزىرىنا قايتا بەرۋگە مەجبٷرلiككە يكەمدەدi. مۇنىڭ ٶزi قۇزىرلى ورگاننىڭ بiر جاعىنان جەر بايلىعىنا دەگەن نەمكەتتiلiگiن تانىتسا, ەكiنشi جاعىنان توقپاعى مىقتىنىڭ تەگەۋرiنiنە تiزە بٷگەتiنiنiڭ دەلەلi-دi. بۇلاي ايتۋىمىزعا نەگiز - 1995 جىلدىڭ 23 جەلتوقسان كٷنi سول كەزدەگi «جەزقازعانتٷستiمەت» اكتسيونەرلiك قوعامىن باسقارۋشى ۆ. كيم مىرزانىڭ ەكەجان ماعجانۇلىنىڭ اتىنا جازعان تiلەك حاتى مەن پرەمەر-مينيستردiڭ س. قالمىرزاەۆ اتىنا باعىتتالعان «پوچەمۋ اكتيۆامي ي پاسسيۆامي راسپورياجاەتسيا ۆەدومستۆو, ا نە پرەدپريياتيە. سوگلاسيتسيا س پرەدلوجەنيەم» دەپ بۇرىشتاما سوعۋى.
«دەنٸككەننەن قۇنىققان جامان» دەيدٸ عوي, وسىدان ەرٸدە «قازاقمىس» پەن «جەزقازعانسيرەكمەت» اراسىندا ايتىلمايتىن سوعىس باستالدى. بٸرەۋٸ «الامىن» دەپ كٶزٸن الارتتى, ەكٸنشٸسٸ «بەرٸلمەيمٸن» دەپ بەزەرٸپ تۇرىپ الدى. اقىرى ۇلتجاندى ازاماتتار جەڭٸسكە جەتٸپ, كەسٸپورىن مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸن ساقتاپ قالدى. باعى اشىلعانداي ەدٸ, پايدا دا تابا باستاعان. دەگەنمەن, كەيٸننەن بالعا ٷيٸرٸلگەن ارالار كٶبەيٸپ, اقىرى بەي-بەرەكەتٸ شىققانى انىق.
سول كەزەڭدە «قازاق ەدەبيەتi» گازەتiندە, كتك تەلەارناسىندا جار سالىنعان شىعىس ەۋروپا ەلiنiڭ بiرiنە ساتىلۋعا دايىندالعان سەنساتسييالىق وسميي - 187 يزوتوبىنىڭ دەرەگi نەمەن اياقتالعانى دا بەيمەلٸم. بەلگiلi بiر توپتىڭ ەدەيi ۇيىمداستىرعان شوۋى تەرٸزدٸ بٸر دەرەك جارييالاندى دا, ارتى قۇمعا سٸڭگەن سۋداي جوعالىپ تىندى. بولعان-بٸتكەنٸ وسى عانا. سوندا دەيمٸز-اۋ, بٸر گرامى بٸرنەشە ونداعان مىڭ امەريكا دوللارى تۇراتىن اسىل زاتتا قورادان شىعار قيداي قۇن قالماعانى ما?
قالمايدى. ٶيتكەنٸ, جازۋعا مويىنسۇنىپ قازۋعا عانا داعدىلانعان سانا شۇرىق-تەسٸكتەردٸ كٶبەيتۋگە ەۋەس.
بٸز دەل سول شاقتا رەسپۋبليكادا وسميي قورىن جاساۋدى باسپاسٶزدە كٶتەرۋدەي كٶتەرگەنبٸز. ونى قاپەرگە ٸلەر قۇلاق تابىلماعانى جەنە ايان. ەندٸ, مٸنە, اۋىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتۋدەمٸز. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز –بٷگٸنگٸ تاڭدا وسمييدٸڭ تٷرٸن كٶرمەك تٷگٸلٸ اتىن ەستۋگە زار بولعانىمىزدى جۇرت ەستٸسٸن. بەلكٸم, سوندا كٶرٸنگەن جەردٸ قازبالاماي, قولدا بارعا مۇقييات بولارمىز.
***
شىنايى ٶمٸر بۇلتالاقتىقتى كٶتەرمەيدٸ. تاريح تا سولاي, اداستىڭ با القىمىڭنان الىپ سونادايعا لاقتىرىپ تاستاي سالادى. شىڭعىرعانىڭا قارامايدى. شىندىققا جٷگٸنگەنٸنەن.
بٸز دە بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدەردٸڭ شىندىعىن الدارىڭىزعا جايىپ تاستادىق. قۇپ الساڭىزدار قۇتىمىزدىڭ ورنىققانى, قۇپ الماساڭىزدار ٶكٸنٸشٸمٸز جوق, بولاشاقتاعىلاردىڭ قۇلاعىنا جەتەر دەگەن ٷمٸتتەمٸز.
تٶكەن ەلجانتەگٸ
