Pandemiia kezindegi eń tanymal daǵdarysqa qarsy sheshimderdiń biri kóptegen elderdiń zeinetaqy júielerinde eleýli máselelerge ákeldi, dep habarlaidy ult.kz.
Qazaqstan zeinetaqy jinaqtaryn merziminen buryn alýdy oilap tapqan joq. COVID-19 pandemiiasy kezinde bul tetikti ondaǵan el qoldandy, al búgin onyń nátijesin kórýge bolady. Bir jerde bul «ekonomika qalai da bolsa aman qaldy» degen qorytyndyǵa kelse, basqa jerde «júie is júzinde bosap qaldy» degen jaǵdaiǵa ákeldi. Biraq barlyǵyn biriktiretin bir nárse bar: halyqaralyq uiymdar táýekelder týraly aldyn ala eskertken, al keiin elder saiasatty qymbatyraq, qiyn jaǵdaida jáne qysymmen qaita ózgertýge májbúr boldy.
2020 jylǵy jahandyq tolqyn
Pandemiia úi sharýashylyqtarynyń tabysyn kúrt tómendetken kezde, úkimetter eń qoljetimdi qorlarǵa — zeinetaqy shottaryndaǵy aqshaǵa júgindi. OECD derekterine sáikes, Chili, Perý, Meksika, Avstraliia, Jańa Zelandiia, Portýgaliia, Ispaniia, Islandiia, AQSh, Malaiziia jáne basqa da elder jinaqtarǵa merziminen buryn qol jetkizýge múmkindik berdi. Saiasi turǵydan bul «utatyn sheshim» siiaqty kórindi, óitkeni memleket adamdarǵa qiyn kezde «óz aqshasyn qaitaryp jatqandai» áser qaldyrdy.
OECD 2020 jyly-aq bul qadamǵa qarsy shyǵyp, zeinetaqy aktivterine jappai qol jetkizý men jarnalardy ýaqytsha toqtatý uzaq merzimdi zeinetaqy turaqtylyǵyn buzatynyn eskertken. 2020 jylǵy esepterge sáikes, mundai saiasat engizilgen elderde aktivter birden qysqardy: Chilide 5,2%, Perýde 5,7%, Avstraliiada 1%, al kóp elderde kerisinshe óse bergen.
Chili – basty eskertý keisi
Chili 1981 jyldan bastap jinaqtaýshy zeinetaqy júiesin engizgen jáne bul model kóptegen elderge úlgi boldy. Pandemiia bastalǵanda júiede 200 mlrd dollardan astam aktiv boldy (JIÓ-niń 80%-dan astamy).
2020–2021 jyldary parlament qysymmen azamattarǵa jinaqtaryn úsh ret sheship alýǵa ruqsat berdi. Nátijesinde IMF baǵalaýy boiynsha shamamen 50 mlrd dollar (JIÓ-niń 19–20%-y) júieden shyǵaryldy. 4,2 mln adam shottaryn nólge túsirdi, al erte sheshkenderdiń úshten biri tolyqtai jinaqsyz qaldy.
Saldary aiqyn boldy: bolashaq zeinetaqylar orta eseppen 21–28% qysqarady. Tutyný ósýi infliatsiiany 13%-ǵa deiin kóterdi, al aktivterdi májbúrli satý qarjy naryǵyn álsiretti. 2023 jyly zeinetaqy tólemderiniń jartysynan kóbi memlekettik biýdjetten qarjylandyryldy.
Saiasi turǵydan da kúrdeli jaǵdai boldy: parlament halyq qoldaýymen (87%) sheshim qabyldady, al tek tórtinshi ret sheship alý áreketi ǵana toqtatyldy. Keiin 2025 jyly Chili júieni qaita reformalap, jarnalardy arttyrýǵa kóshti.
Perý: toqtatylmaityn mehanizm
Perý jaǵdaiy eń radikaldy stsenarii retinde qarastyrylady. 2019–2025 jyldary 8 ret jinaq sheship alý júrgizildi. FIAP derekteri boiynsha, jinaq kólemi 52 mlrd dollardan 22 mlrd dollarǵa deiin qysqardy, al qatysýshylardyń shamamen 80%-y bos shotqa tap boldy.
Zeinetaqy qorlary memlekettik obligatsiialardyń iri satyp alýshylary edi, biraq likvidtilik úshin olardy satýǵa májbúr boldy. Nátijesinde ishki memlekettik qaryz naryǵy álsiredi.
Avstraliia: basqarylatyn stsenarii
Avstraliiadaǵy Early Release of Super baǵdarlamasy ýaqytpen jáne shartpen shektelgen: 2020 jyly ǵana, ár adamǵa 10 000 AUD deiin eki ret alý múmkindigi boldy. 4,55 mln ótinim qabyldanyp, jalpy 37,8 mlrd AUD tólendi.
Biraq uzaq merzimdi áseri aýyr boldy: 30 jastaǵy adam 20 000 AUD sheship alsa, zeinetaqy kezindegi shyǵyny shamamen 40 000+ AUD bolady. Iaǵni eń kóp zardap shekkender – jastar.
Malaiziia: áleýmettik saldar
Malaiziiadaǵy i-Lestari, i-Sinar, i-Citra baǵdarlamalary jinaqtardy aitarlyqtai azaitty. 2021 jyldyń sońyna qarai 55 jasqa deiingi qatysýshylardyń 48%-ynda 10 000 ringgitten az ǵana aqsha qalǵan. Bul kóptegen adamdar úshin aiyna nebári óte az zeinetaqy tabysyn bildiredi.
Halyqaralyq uiymdardyń ustanymy
IMF, OECD jáne World Bank ustanymy bir: merziminen buryn alý qysqa merzimde kómekteskenimen, uzaq merzimde úsh negizgi júieni buzady:
bolashaq zeinetaqy jetkiliktiligi
memlekettik qarjy turaqtylyǵy
kapital naryqtarynyń turaqtylyǵy
Negizgi sabaqtar
Búkil álemdik tájiribe birneshe qorytyndyǵa ákeledi:
1. Eń mańyzdysy – dizain.
Ýaqytsha jáne shekteýli sheshim (Avstraliia) basqarýǵa bolady, al sheksiz ruqsat (Chili, Perý) júieni buzady.
2. «Kran effekti».
Ashylǵan tetikti jabý saiasi turǵydan óte qiyn.
3. Jastar kóbirek zardap shegedi.
Kúrdeli paiyz áserinen erte alynǵan ár teńge bolashaqta birneshe ese qymbatqa túsedi.
4. Biýdjetke keri qaitady.
Jinaqtar azaiǵan saiyn memleket zeinetaqyny ózi jabýǵa májbúr bolady.
5. Makroekonomikalyq áser.
Infliatsiia, valiýta turaqsyzdyǵy jáne obligatsiia naryǵynyń álsireýi baiqalady.
Álemdik tájiribe kórsetkendei, zeinetaqyny merziminen buryn alý tek naqty daǵdarysta, shekteýli ýaqytqa jáne naqty sharttarmen ǵana tiimdi qural bola alady. Al uzaq merzimdi saiasat retinde ol kóbine bir nátijege ákeledi: bolashaq zeinetaqynyń qysqarýy, biýdjetke salmaq jáne júieni qaita reformalaý qajettiligi.
