Memlekettiń ulttyq ál-aýqatqa degen qamqorlyǵy patriottyq málimdemelerdiń sanymen ólshenbeidi. Ol jergilikti zaýyttardyń shikizatpen, infraqurylymdy jańartýǵa arnalǵan qarjylandyrýmen, investitsiialaýdyń túsinikti qaǵidalarymen qanshalyqty qamtamasyz etilgeninen, al qoǵamnyń jumys oryndaryn, salyqtardy jáne ekologiialyq kepildikterdi alýynan kórinedi.
Ónerkásiptik saiasat oraldy — indýstriialandyrýǵa baǵyt
Uzaq ýaqyt boiy álemdik naryq eń úzdik ónerkásiptik arbitr bolyp sanaldy: shikizat kóbirek tóleitin jaqqa jiberilip, al daiyn ónim arzanyraq óndiriletin jerden satyp alynatyn. Osyndai shema logistika senimdi, saýda kedergileri tómen, al asa mańyzdy taýarlar árqashan qoljetimdi bolyp turǵanda óte qolaily edi. Sońǵy jyldar mundai tynyshtyqtyń da shegi bar ekenin kórsetti. Memleketter qaitadan zaýyttardy, óńdeý qýattaryn jáne metaldarǵa qoljetimdilikti ekonomikalyq qaýipsizdiktiń elementteri retinde qarastyra bastady.
Qazaqstan da osy baǵytpen keledi. Óńdeý ónerkásibin damytýdyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy ortasha jáne joǵary qaita óńdelgen ónimderdi shyǵarý, negizgi kapitaldy jańǵyrtý jáne qosylǵan quny joǵary eksportqa baǵdarlanǵan ekonomika qurý mindetin tikelei alǵa qoiady.
Otandyq óndirýshini qoldaý investitsiialarǵa, básekege qabiletti taýar shyǵarýǵa, jumys oryndary men salyqtarǵa alyp kelýi tiis. Óndiristiń qanshalyqty kóp kezeńi Qazaqstanda qalsa, jergilikti servistik, kóliktik jáne injenerlik kompaniialar soǵurlym kóp tapsyrys alady.
Otandyq tutynýshyǵa arnalǵan metall
Praktikalyq suraqtardyń biri — qazaqstandyq óńdeýshilerdiń bazalyq metaldarǵa qoljetimdiligi. 2025 jyly Ónerkásip ministrligi katodty mys, alǵashqy aliýminii jáne metall tsink berý boiynsha 18 kásiporynmen úshjaqty kelisimder jasalǵany týraly habarlady. Qazaqstandyq kásiporyndardyń mysqa degen qajettiligi 2025 jyly 18,6 myń tonnany qurady jáne 2026 jyly 20,4 myń tonnaǵa deiin ósýi tiis.
Ishki suranys aýqymy mys óndirisi men eksportymen salystyrǵanda áli de az. Kóp kezeńdi óńdeý saiasatynyń bastapqy núktesi de — bar metaldy bólip taratý emes, ony katankaǵa, kabelge, symǵa, shinalarǵa, tútikterge, qorytpalarǵa, jabdyq komponentterine, transformatorlarǵa jáne t.b. ainaldyra alatyn kásiporyndar sanyn arttyrý.
Jańa zaýyttarǵa kópir bolǵan eski óndirister
Keńes dáýirinen qalǵan qazaqstandyq mys balqytý alańdaryn tek aýystyrýdy qajet etetin mura retinde qarastyrýǵa bolmaidy. Jańa kásiporyndar paida bolǵanǵa deiin olar balqytýdy, rafinattaýdy, zerthanalyq quzyretterdi jáne ilespe metaldardy el ishinde óndirýdi ustap turatyn jalǵyz praktikalyq baza bolyp qala beredi. Eger shikizat tehnologiialyq turǵydan úilesimdi, qabyldaý kestesi senimdi, al kommertsiialyq sharttar ashyq bolsa, memleket olardyń naqty rezervtik qýatyn barynsha tiimdi paidalanýǵa qol jetkizýi kerek.
Qosymsha júkteme eski tehnologiialardy konservatsiialaýǵa emes, jańartýǵa jumys isteýi tiis. Uzaq merzimdi kelisimsharttardyń qoǵamdyq máni — onyń tiimdiliginiń bir bóligi jóndeýge, energotiimdilikke, kúkirtti ustaýǵa, sý ainalymyna jáne shyǵaryndylardy azaitýǵa baǵyttalǵanda ǵana bolady. Sonda aǵymdaǵy kólemderdi óńdeý eski alańdardyń modernizatsiiadan ótýine kómektesedi ári bolashaq zaýyttar úshin kadrlardy saqtap qalady.
Rezervtik qýat táýelsiz túrde rastalýy tiis: árbir zaýyt boiynsha júkteme, jóndeýler, kontsentrattyń ruqsat etilgen quramy, qabyldaý merzimderi jáne ekologiialyq shekteýler týraly málimetter qajet. Mundai tásil óndirýshi kompaniialardy qyzmetsiz formaldy tyiym salýdan qorǵaidy, al óńdeýshilerge shikizattyń boljamdy aǵynyn beredi. Jańa zaýyttarǵa ótý ýáde men iske qosý arasyndaǵy sekiris emes, óndiristik baǵytqa ainalady.
Metallýrgiialyq zaýyt kóptegen jyldar boiy qaitarylatyn iri investitsiialardy talap etedi. Investor men bankterge turaqty shikizat, boljamdy júkteme jáne iske qosylǵannan keiin jetkilikti kiris qajet. Bunsyz jańa zaýytty qarjylandyrý jáne jumys istep turǵan alańdardy jańǵyrtý qiynǵa soǵady.
Ózin-ózi óteý óndiristi ulǵaitý, shyǵyndardy azaitý, metaldardy tolyq bólip alý jáne ekologiialyq jańartý arqyly qamtamasyz etilýi tiis. Shikizatqa uzaq merzimdi sharttar men óńdeýdiń túsinikti sharttary aqsha aǵynyn boljamdy etedi, al merzimder men kórsetkishter jańǵyrtý arqyly óndiristi keńeitýge múmkindik beredi.
Tarif — turaqty óńdeýdiń kózi
Kontsentratty óńdeý energiiaǵa, reagentterge, jóndeýge, personalǵa jáne ekologiialyq infraqurylymǵa shyǵyndardy talap etedi. Tarif zaýyttyń senimdi jumys isteýine, jabdyqtardy jańartýyna jáne salynǵan kapitaldy qaitarýyna múmkindik berýi tiis. Áitpese eski qýattardy jańǵyrtý, al jańa jobalardy qarjylandyrý qiyn bolady.
Tarif túsinikti ári boljamdy bolýy kerek. Aǵymdaǵy óńdeý men jańǵyrtýǵa jumsalatyn shyǵyndardy bólek kórsetken jón. Sonda qatysýshylar qyzmettiń qunyn túsinedi, al memleket tólemderdiń qýattylyqtyń artýyna, shyǵaryndylardyń azaiýyna jáne jańa jumys oryndarynyń paida bolýyna ákelgen-ákelmegenin teksere alady.
Jumys ornynyń naqty mekenjaiy bar
Iri metallýrgiialyq obekt tek ulttyq statistikany ózgertip qoimaidy. Ol qalany ózgertedi. Turaqty jumys oryndary kolledjderdi, turǵyn úidi, kommýnaldyq infraqurylymdy jáne meditsinany talap etedi. Servistik kelisimsharttar jóndeýge, kólikke, zerthanalarǵa, tamaqtandyrýǵa jáne ónerkásiptik qaýipsizdikke suranys týdyrady.
Balqash úshin 1 200 turaqty j jumys orny jóndeý, kólik, zerthanalar, tamaqtandyrý jáne ónerkásiptik qaýipsizdikke beriletin tapsyrystardy da bildiredi. Suranystyń bir bóligin óńirdiń shaǵyn jáne orta biznesi alady.
Turaqty jumys jas mamandar men otbasylardy ózine tartady. Turǵyn úige, mektepterge, meditsinaǵa, kólikke jáne kommýnaldyq jelilerge degen qajettilik artady, sondyqtan zaýyt jobasyn qalalyq infraqurylymdy damytý josparymen bailanystyrý qajet.
Jumys oryndary, satyp alýlar men salyqtar óńirde qalǵanda ǵana jańa ekonomikalyq serpin paida bolady.
Óndiriske degen qamqorlyq neni bildiredi
2025 jyly óńdeý ónerkásibi Qazaqstannyń ónerkásiptik ónimi qun kóleminiń Hamp-ge jýyǵyn berdi jáne 7,1%-ǵa ósti. Mashina jasaý, himiia jáne daiyn metall buiymdary eki tańbaly qarqynmen ósti. Bul derekter ártúrlilik endi abstraktili ideia emes ekenin kórsetedi. Bul rette metallýrgiia el ishindegi ósip kele jatqan salalardy qamtamasyz etýi tiis ekenin, olardan bólek ómir súrmeýi kerektigin eske salady.
Úkimettiń óz óndirisine degen qamqorlyǵy — kez kelgen zaýytty ustap turý týraly ýáde emes. Bul — jańa qaita óńdeý Qazaqstanda paida bolatyn, básekege tótep beretin jáne jeńildikter túrinde alǵannan da kóp nárseni qoǵamǵa beretin ádil erejelerdi qura bilý qabileti. Mundai saiasattyń eń úzdik nátijesi — tyiym salý buiryǵy nemese kelisimniń rekordtyq somasy emes. Bul — sapaly, ýaqtyly ári básekege qabiletti bolǵandyqtan satyp alynatyn qazaqstandyq ónim.
