پاندەمييا كەزٸندەگٸ ەڭ تانىمال داعدارىسقا قارسى شەشٸمدەردٸڭ بٸرٸ كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ زەينەتاقى جٷيەلەرٸندە ەلەۋلٸ مەسەلەلەرگە ەكەلدٸ, دەپ حابارلايدى ult.kz.
قازاقستان زەينەتاقى جيناقتارىن مەرزٸمٸنەن بۇرىن الۋدى ويلاپ تاپقان جوق. COVID-19 پاندەميياسى كەزٸندە بۇل تەتٸكتٸ ونداعان ەل قولداندى, ال بٷگٸن ونىڭ نەتيجەسٸن كٶرۋگە بولادى. بٸر جەردە بۇل «ەكونوميكا قالاي دا بولسا امان قالدى» دەگەن قورىتىندىعا كەلسە, باسقا جەردە «جٷيە ٸس جٷزٸندە بوساپ قالدى» دەگەن جاعدايعا ەكەلدٸ. بٸراق بارلىعىن بٸرٸكتٸرەتٸن بٸر نەرسە بار: حالىقارالىق ۇيىمدار تەۋەكەلدەر تۋرالى الدىن الا ەسكەرتكەن, ال كەيٸن ەلدەر ساياساتتى قىمباتىراق, قيىن جاعدايدا جەنە قىسىممەن قايتا ٶزگەرتۋگە مەجبٷر بولدى.
2020 جىلعى جاھاندىق تولقىن
پاندەمييا ٷي شارۋاشىلىقتارىنىڭ تابىسىن كٷرت تٶمەندەتكەن كەزدە, ٷكٸمەتتەر ەڭ قولجەتٸمدٸ قورلارعا — زەينەتاقى شوتتارىنداعى اقشاعا جٷگٸندٸ. OECD دەرەكتەرٸنە سەيكەس, چيلي, پەرۋ, مەكسيكا, اۆسترالييا, جاڭا زەلاندييا, پورتۋگالييا, يسپانييا, يسلاندييا, اقش, مالايزييا جەنە باسقا دا ەلدەر جيناقتارعا مەرزٸمٸنەن بۇرىن قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. ساياسي تۇرعىدان بۇل «ۇتاتىن شەشٸم» سيياقتى كٶرٸندٸ, ٶيتكەنٸ مەملەكەت ادامدارعا قيىن كەزدە «ٶز اقشاسىن قايتارىپ جاتقانداي» ەسەر قالدىردى.
OECD 2020 جىلى-اق بۇل قادامعا قارسى شىعىپ, زەينەتاقى اكتيۆتەرٸنە جاپپاي قول جەتكٸزۋ مەن جارنالاردى ۋاقىتشا توقتاتۋ ۇزاق مەرزٸمدٸ زەينەتاقى تۇراقتىلىعىن بۇزاتىنىن ەسكەرتكەن. 2020 جىلعى ەسەپتەرگە سەيكەس, مۇنداي ساياسات ەنگٸزٸلگەن ەلدەردە اكتيۆتەر بٸردەن قىسقاردى: چيليدە 5,2%, پەرۋدە 5,7%, اۆسترالييادا 1%, ال كٶپ ەلدەردە كەرٸسٸنشە ٶسە بەرگەن.
چيلي – باستى ەسكەرتۋ كەيسٸ
چيلي 1981 جىلدان باستاپ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جٷيەسٸن ەنگٸزگەن جەنە بۇل مودەل كٶپتەگەن ەلدەرگە ٷلگٸ بولدى. پاندەمييا باستالعاندا جٷيەدە 200 ملرد دوللاردان استام اكتيۆ بولدى (جٸٶ-نٸڭ 80%-دان استامى).
2020–2021 جىلدارى پارلامەنت قىسىممەن ازاماتتارعا جيناقتارىن ٷش رەت شەشٸپ الۋعا رۇقسات بەردٸ. نەتيجەسٸندە IMF باعالاۋى بويىنشا شامامەن 50 ملرد دوللار (جٸٶ-نٸڭ 19–20%-ى) جٷيەدەن شىعارىلدى. 4,2 ملن ادام شوتتارىن نٶلگە تٷسٸردٸ, ال ەرتە شەشكەندەردٸڭ ٷشتەن بٸرٸ تولىقتاي جيناقسىز قالدى.
سالدارى ايقىن بولدى: بولاشاق زەينەتاقىلار ورتا ەسەپپەن 21–28% قىسقارادى. تۇتىنۋ ٶسۋٸ ينفلياتسييانى 13%-عا دەيٸن كٶتەردٸ, ال اكتيۆتەردٸ مەجبٷرلٸ ساتۋ قارجى نارىعىن ەلسٸرەتتٸ. 2023 جىلى زەينەتاقى تٶلەمدەرٸنٸڭ جارتىسىنان كٶبٸ مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلدى.
ساياسي تۇرعىدان دا كٷردەلٸ جاعداي بولدى: پارلامەنت حالىق قولداۋىمەن (87%) شەشٸم قابىلدادى, ال تەك تٶرتٸنشٸ رەت شەشٸپ الۋ ەرەكەتٸ عانا توقتاتىلدى. كەيٸن 2025 جىلى چيلي جٷيەنٸ قايتا رەفورمالاپ, جارنالاردى ارتتىرۋعا كٶشتٸ.
پەرۋ: توقتاتىلمايتىن مەحانيزم
پەرۋ جاعدايى ەڭ راديكالدى ستسەناريي رەتٸندە قاراستىرىلادى. 2019–2025 جىلدارى 8 رەت جيناق شەشٸپ الۋ جٷرگٸزٸلدٸ. FIAP دەرەكتەرٸ بويىنشا, جيناق كٶلەمٸ 52 ملرد دوللاردان 22 ملرد دوللارعا دەيٸن قىسقاردى, ال قاتىسۋشىلاردىڭ شامامەن 80%-ى بوس شوتقا تاپ بولدى.
زەينەتاقى قورلارى مەملەكەتتٸك وبليگاتسييالاردىڭ ٸرٸ ساتىپ الۋشىلارى ەدٸ, بٸراق ليكۆيدتٸلٸك ٷشٸن ولاردى ساتۋعا مەجبٷر بولدى. نەتيجەسٸندە ٸشكٸ مەملەكەتتٸك قارىز نارىعى ەلسٸرەدٸ.
اۆسترالييا: باسقارىلاتىن ستسەناريي
اۆستراليياداعى Early Release of Super باعدارلاماسى ۋاقىتپەن جەنە شارتپەن شەكتەلگەن: 2020 جىلى عانا, ەر ادامعا 10 000 AUD دەيٸن ەكٸ رەت الۋ مٷمكٸندٸگٸ بولدى. 4,55 ملن ٶتٸنٸم قابىلدانىپ, جالپى 37,8 ملرد AUD تٶلەندٸ.
بٸراق ۇزاق مەرزٸمدٸ ەسەرٸ اۋىر بولدى: 30 جاستاعى ادام 20 000 AUD شەشٸپ السا, زەينەتاقى كەزٸندەگٸ شىعىنى شامامەن 40 000+ AUD بولادى. ياعني ەڭ كٶپ زارداپ شەككەندەر – جاستار.
مالايزييا: ەلەۋمەتتٸك سالدار
مالايزيياداعى i-Lestari, i-Sinar, i-Citra باعدارلامالارى جيناقتاردى ايتارلىقتاي ازايتتى. 2021 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 55 جاسقا دەيٸنگٸ قاتىسۋشىلاردىڭ 48%-ىندا 10 000 رينگگيتتەن از عانا اقشا قالعان. بۇل كٶپتەگەن ادامدار ٷشٸن ايىنا نەبەرٸ ٶتە از زەينەتاقى تابىسىن بٸلدٸرەدٸ.
حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ۇستانىمى
IMF, OECD جەنە World Bank ۇستانىمى بٸر: مەرزٸمٸنەن بۇرىن الۋ قىسقا مەرزٸمدە كٶمەكتەسكەنٸمەن, ۇزاق مەرزٸمدە ٷش نەگٸزگٸ جٷيەنٸ بۇزادى:
بولاشاق زەينەتاقى جەتكٸلٸكتٸلٸگٸ
مەملەكەتتٸك قارجى تۇراقتىلىعى
كاپيتال نارىقتارىنىڭ تۇراقتىلىعى
نەگٸزگٸ ساباقتار
بٷكٸل ەلەمدٸك تەجٸريبە بٸرنەشە قورىتىندىعا ەكەلەدٸ:
1. ەڭ ماڭىزدىسى – ديزاين.
ۋاقىتشا جەنە شەكتەۋلٸ شەشٸم (اۆسترالييا) باسقارۋعا بولادى, ال شەكسٸز رۇقسات (چيلي, پەرۋ) جٷيەنٸ بۇزادى.
2. «كران ەففەكتٸ».
اشىلعان تەتٸكتٸ جابۋ ساياسي تۇرعىدان ٶتە قيىن.
3. جاستار كٶبٸرەك زارداپ شەگەدٸ.
كٷردەلٸ پايىز ەسەرٸنەن ەرتە الىنعان ەر تەڭگە بولاشاقتا بٸرنەشە ەسە قىمباتقا تٷسەدٸ.
4. بيۋدجەتكە كەرٸ قايتادى.
جيناقتار ازايعان سايىن مەملەكەت زەينەتاقىنى ٶزٸ جابۋعا مەجبٷر بولادى.
5. ماكروەكونوميكالىق ەسەر.
ينفلياتسييا, ۆاليۋتا تۇراقسىزدىعى جەنە وبليگاتسييا نارىعىنىڭ ەلسٸرەۋٸ بايقالادى.
ەلەمدٸك تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, زەينەتاقىنى مەرزٸمٸنەن بۇرىن الۋ تەك ناقتى داعدارىستا, شەكتەۋلٸ ۋاقىتقا جەنە ناقتى شارتتارمەن عانا تيٸمدٸ قۇرال بولا الادى. ال ۇزاق مەرزٸمدٸ ساياسات رەتٸندە ول كٶبٸنە بٸر نەتيجەگە ەكەلەدٸ: بولاشاق زەينەتاقىنىڭ قىسقارۋى, بيۋدجەتكە سالماق جەنە جٷيەنٸ قايتا رەفورمالاۋ قاجەتتٸلٸگٸ.
