Memleket te, din de adamsyz bos uǵym. Aqiqattyń ólshemi de, maqsaty da, muraty da, ustanymy da – adam. Zaiyrlylyq ustanymynyń da bolmysqa qatysty qyry bar. Biraq zaiyrlylyq ustanymy memlekettiń sipatyn anyqtaidy. Al memlekettiń áleýmettik, saiasi jáne quqyqtyq negizgi júiesiniń dini qaǵidalarǵa súienbeýi zaiyrlylyq ustanymynyń sipatyn kórsetedi. Iaǵni, zaiyrlylyqtyń memleket bolmysyna qatysty qaǵida, uǵym ekendigin kórýge bolady. Baiqasańyz, dindi memleketten bóletin, dini negizge súienbeitin, dinderge tarapsyz qaraityn adam emes, memleket. Al adam – jeke tulǵa, azamat, dindar retinde dinge tarapsyz qarai almaidy.
Qazir qoǵamda, ókinishke qarai, zaiyrlylyqty ateizm retinde tanytqysy kelip, memleketke, onyń konstitýtsiialyq qurylymyna qarsy psihologiialyq narazylyq kórsetkisi keletinder kezdesedi. Sebebi, zaiyrlylyqty dinge (islamǵa) jat, ne oǵan qarsy qubylys retinde tanidy. Bul – tanymdyq turǵydan da qate pikir. Óitkeni, zaiyrlylyq qubylys, iaki ideologiia bolsa, onda dinmen salystyrýǵa bolady. Zaiyrlylyq – din emes. Eger zaiyrlylyq óz aldyna din bolsa, onda jastarymyzdyń oǵan qarsy psihologiialyq narazylyq tanytýy, óziniń dini senimin qorǵaý maqsatynda memleketke oppozitsiialyq minez tanytýy obektivti tulǵalyq qasiet sanalar edi. Biraq zaiyrlylyq – din de, ideologiia da, ideia da emes, ol – ustanym. Sondyqtan «Ol qandai ustanym, negizgi qyzmeti qandai, qoǵamǵa qai deńgeide, qai qabattarda paidaly bolady?» degen suraqtardyń naqty jaýabyna qanyǵyp alǵan durys. Iaǵni, eń aldymen zaiyrlylyq ustanymynyń máni men tabiǵatyn taný – shart.
Zaiyrlylyq din bolmaǵandyqtan, islamǵa da, basqa din ataýlyǵa da tarapsyz qaraidy. Eger zaiyrlylyq din nemese ideologiia bolsa, ol kez kelgen dinge tarapsyz qarai alar ma edi? Joq, árine! Demek, bul turǵydan qaraǵanda, jeke tulǵa memlekettiń azamaty retinde ári belgili bir dinniń ókili, dindar ári zaiyrly bolýy múmkin eken. Olai bolsa, ateist te zaiyrly ári ateist bolýy yqtimal. Sebebi, zaiyrlylyq – din emes. Zaiyrlylyq din bolsa, bir adam bir mezette ári musylman, ári hristian bola almaidy nemese bir mezette dindar ári ateist bola almaidy.
Endi jeke adam, iaǵni tulǵa zaiyrly bola almaidy, tek memleket qana zaiyrly bolady degen tujyrymdy qaita qaraý kerek. Memleket ózdiginen qalai zaiyrly bolady? Memleketti adamdar qurmai ma? Demek, memlekettiń zaiyrlylyq sipatyn anyqtaityn da adamdar. Memlekettiń zaiyrly bolýyna ortaq kelisim, sheshim beretin de adamdar bolsa, onda sol sheshimdi qoldaityndardy da zaiyrly desek bolmai ma? Joq, bul jerde adamdar memleketti qurady, al memleket saiasi bolmysqa ainalady. Memlekettiń saiasi bolmysy da antropomorfty keledi, iaǵni memleket te adam beineli anyqtalady. Budan bylai adam ózi qurǵan memlekettik institýtpen belgili erejeler men ustanymdarmen qarym-qatynas jasaityn bolady. Endi sol memlekettiń zaiyrlylyq ustanymy óz azamattarynyń senimderine aralaspai, bóle-jarmai, qandai da bir dini senimniń basqa bir dinge qysym jasamaýyn, ústemdik etpeýin, qysym kórsetpeýin rettep otyrady. Iaǵni, zaiyrlylyq ustanymy memleket pen din arasynda tórelik etedi.
Qarap otyrsańyz, memleket te, din de, mádeniet te, quqyq ta, ádet-ǵuryp ta adam úshin bar. Olardyń barlyǵynda norma qoiý sipaty bar. Memleket te norma qoiady. Dinde de normalar, erejeler, qaǵidalar júiesi bar. Quqyqta da, salt-dástúrde de norma bar. Zaiyrlylq – quqyqtyq ustanym. Quqyq – basqarýshy men basqarylýshy arasyndaǵy saiasi kelisim shart. Al demokratiialyq qaǵida boiynsha din osy saiasi shartqa aralastyrylmaidy. Aralassa, demokratiialyq emes teokratiialyq sipat alady. Muny azamattyq jáne dini quqyq normalarynyń ózara bir-birinen ajyraýy dep qaraimyz.
Memlekettiń dini qysymdy boldyrmaýynyń ózi onyń demokratiialyq jáne zaiyrlylyq ustanymynyń basty qyzmeti. Muny zańymyzdaǵy «ar ojdan bostandyǵy», «dini senim erkindigi» retinde túsinemiz. Qazirdiń ózinde qoǵamda «Sen men siiaqty senýiń kerek, mynaýyń shirk, mynaýyń bidǵat, nátijede sen kafirsiń» degen siiaqty psihologiialyq, dini, tanymdyq qysymdar kórinis berýde. Osyndai quqyqtyq-psihologiialyq qysym kórsetýshilikti zaiyrlylyq ustanymyna negizdelgen memleket qana toqtatady. Al memlekettiń demokratiialyq, liberalistik, zaiyrlylyq sipaty eshqandai senimmen, dini qaǵidamen, dinmen qaishy kelmeidi.
Joǵaryda da aittyq, zaiyrlylyq – senimge, dinge, ideologiialarǵa qatysy joq ustanym. Sondyqtan Qazaqstan – zaiyrly el, qurýshysy – qazaq mádenieti, ol mádeniette islam – basty anyqtaýshy din.
Zaiyrlylyq ustanymy – qazaq eliniń memlekettiliginiń baiandylyǵynyń kepili. Memleket qansha jerden dini, ulttyq, saiasi júielerdi qurýǵa tyiym salǵanymen, óziniń mádenieti jáne órkeniettik negizinen ajyrai almaidy. Sondyqtan tarihi sana turǵysynan memleket óziniń qurýshy mádenietiniń barlyq qabattaryn qorǵaýǵa, saqtaýǵa, damytýǵa múddeli. Muny N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynan da kórýge bolady.
Qazir din jahandyq saiasattyń quraly bolyp ketti. Taiaý Shyǵysta onyń naqty kórinisi adamzattyń tarihynda bolmaǵan sahnalarmen islamofobiiaǵa qyzmet etip jatyr. Artynda dindi qoldanǵan saiasi qabattar bar. Sálafizm siiaqty radikaldy oidyń jeteginde ketip, tarihyn da, ulttyq qundylyqtaryn da, elin de, jerin de tárk etip jatqan jastar bar. Sondyqtan zaiyrlylyq – osy máselege tutastai qaraýǵa múmkindik beretin tetik.
Din – júrektiń máselesi. Iaǵni, tikelei adam men Alla arasyndaǵy syr. Sońǵy kezde jastarymyzdy jat dini aǵymdar óz qataryna qysymmen, zorlyqpen qaratýda. Bul da islamǵa qaishy ustanym. Al islamnyń máninde zorlyq joq. Qurandaǵy «La ikraha fid din» («Dinde zorlyq joq») ustanymy osynyń aiǵaǵy. Olai bolmaǵan jaǵdaida din saiasat quralyna ainalyp, adam erki taptalady. Adamnyń jaratylǵan bolmys ekendigi ekinshi kezekte qalyp, jamaǵattyń, dini toptyń yqpalynda kete beredi. Mine, osy qubylysty shektep otyratyn da zaiyrlylyq ustanymy. Qudaidyń aqyrettegi úkimine osy dúniede aralasyp, bir-birine kúpirlikpen pátýa berýdi toqtatatyn qadaǵalaýshy kúsh osy zaiyrlylyq ustanymy ekendigine daý joq.
Zaiyrly elde bilim berýdiń kez kelgen túri – dini, saiasi, kásiptik, tehnikalyq jáne t.b. – memlekettiń qaraýyndaǵy is. Jastardyń qandai dini mazmunda bilim alý máselesi, qadaǵalaý men baqylaýdy tutastai biriktiretin – zaiyrlylyq ustanymy.
Adamdy qorshap turǵan tanymdar tek dini tanymnan turmaidy. Qazaq bolmysy, memlekettiligi jáne onyń baiandylyǵy men turaqtylyǵy, jeri men eliniń tutastyǵy degen ideialyq ustanymdar búgingi eń basty saiasi erkindik muraty retinde somdalyp kórine bastady. Budan basqa tanymdyq qabattardyń barlyǵy osy múdde úshin qyzmet etýge jumyldyrylǵany abzal. Búgin mádeniet, din, memleket qatynasynyń qyrlary men qundylyqtyq, teoriialyq negizderine tereń úńilýimiz de osy maqsat tóńiregindegi naqty anyqtamalardyń, taldaýlar men kommentariilerdiń ózektiligin kórsetip otyr.
Sońǵy kezderi, ókinishke orai, buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy materialdar mektep jasyndaǵy qyzdarymyzdyń oramalyn hidjap retinde, ata-ana men ul-kyzdardyń dini senimin buqaraǵa jarnamalap, islamofobiialyq nátijege itermeleýde. Árine, zaiyrlylyq ustanymy boiynsha mektep qabyrǵasyndaǵy jasóspirimderimizge aldymen bilim alý shart. Olar úshin juma namazyna baryp, kópshilikpen namaz oqýy shariǵatymyz turǵysynan da shart emes. Mektepte de dinniń qoǵamda alatyn orny, tárbielik máni, onyń mádeni qundylyqtyq orny pedagogikalyq qaǵidattarǵa baǵdarlama retinde enbei, qoǵamda dilemma týǵyzyp kete beredi. Memleket te zaiyrlylyqtyń mánine, ásirese bilim berý salasyna ornyqty kommentarii jasap berý kerek. Qazaqstan úshin de zaiyrlylyqtyń ózindik kommentariii bolatyny daýsyz. Bul anyqtama, negizdeme, kommentarii qazaq memlekettiliginiń tarihy, mádenieti, dini, jalpy bolmystyq tájiribesi negizinde jasalady. Sondyqtan zaiyrlylyq ustanymy Qazaqstandyq qoǵamnyń jáne memleketimizdiń rýhani damýynyń kepili bolady.
Dosai Kenjetai