مەملەكەت تە, دٸن دە ادامسىز بوس ۇعىم. اقيقاتتىڭ ٶلشەمٸ دە, ماقساتى دا, مۇراتى دا, ۇستانىمى دا – ادام. زايىرلىلىق ۇستانىمىنىڭ دا بولمىسقا قاتىستى قىرى بار. بٸراق زايىرلىلىق ۇستانىمى مەملەكەتتٸڭ سيپاتىن انىقتايدى. ال مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك, ساياسي جەنە قۇقىقتىق نەگٸزگٸ جٷيەسٸنٸڭ دٸني قاعيدالارعا سٷيەنبەۋٸ زايىرلىلىق ۇستانىمىنىڭ سيپاتىن كٶرسەتەدٸ. ياعني, زايىرلىلىقتىڭ مەملەكەت بولمىسىنا قاتىستى قاعيدا, ۇعىم ەكەندٸگٸن كٶرۋگە بولادى. بايقاساڭىز, دٸندٸ مەملەكەتتەن بٶلەتٸن, دٸني نەگٸزگە سٷيەنبەيتٸن, دٸندەرگە تاراپسىز قارايتىن ادام ەمەس, مەملەكەت. ال ادام – جەكە تۇلعا, ازامات, دٸندار رەتٸندە دٸنگە تاراپسىز قاراي المايدى.
قازٸر قوعامدا, ٶكٸنٸشكە قاراي, زايىرلىلىقتى اتەيزم رەتٸندە تانىتقىسى كەلٸپ, مەملەكەتكە, ونىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمىنا قارسى پسيحولوگييالىق نارازىلىق كٶرسەتكٸسٸ كەلەتٸندەر كەزدەسەدٸ. سەبەبٸ, زايىرلىلىقتى دٸنگە (يسلامعا) جات, نە وعان قارسى قۇبىلىس رەتٸندە تانيدى. بۇل – تانىمدىق تۇرعىدان دا قاتە پٸكٸر. ٶيتكەنٸ, زايىرلىلىق قۇبىلىس, ياكي يدەولوگييا بولسا, وندا دٸنمەن سالىستىرۋعا بولادى. زايىرلىلىق – دٸن ەمەس. ەگەر زايىرلىلىق ٶز الدىنا دٸن بولسا, وندا جاستارىمىزدىڭ وعان قارسى پسيحولوگييالىق نارازىلىق تانىتۋى, ٶزٸنٸڭ دٸني سەنٸمٸن قورعاۋ ماقساتىندا مەملەكەتكە وپپوزيتسييالىق مٸنەز تانىتۋى وبەكتيۆتٸ تۇلعالىق قاسيەت سانالار ەدٸ. بٸراق زايىرلىلىق – دٸن دە, يدەولوگييا دا, يدەيا دا ەمەس, ول – ۇستانىم. سوندىقتان «ول قانداي ۇستانىم, نەگٸزگٸ قىزمەتٸ قانداي, قوعامعا قاي دەڭگەيدە, قاي قاباتتاردا پايدالى بولادى?» دەگەن سۇراقتاردىڭ ناقتى جاۋابىنا قانىعىپ العان دۇرىس. ياعني, ەڭ الدىمەن زايىرلىلىق ۇستانىمىنىڭ مەنٸ مەن تابيعاتىن تانۋ – شارت.
زايىرلىلىق دٸن بولماعاندىقتان, يسلامعا دا, باسقا دٸن اتاۋلىعا دا تاراپسىز قارايدى. ەگەر زايىرلىلىق دٸن نەمەسە يدەولوگييا بولسا, ول كەز كەلگەن دٸنگە تاراپسىز قاراي الار ما ەدٸ? جوق, ەرينە! دەمەك, بۇل تۇرعىدان قاراعاندا, جەكە تۇلعا مەملەكەتتٸڭ ازاماتى رەتٸندە ەرٸ بەلگٸلٸ بٸر دٸننٸڭ ٶكٸلٸ, دٸندار ەرٸ زايىرلى بولۋى مٷمكٸن ەكەن. ولاي بولسا, اتەيست تە زايىرلى ەرٸ اتەيست بولۋى ىقتيمال. سەبەبٸ, زايىرلىلىق – دٸن ەمەس. زايىرلىلىق دٸن بولسا, بٸر ادام بٸر مەزەتتە ەرٸ مۇسىلمان, ەرٸ حريستيان بولا المايدى نەمەسە بٸر مەزەتتە دٸندار ەرٸ اتەيست بولا المايدى.
ەندٸ جەكە ادام, ياعني تۇلعا زايىرلى بولا المايدى, تەك مەملەكەت قانا زايىرلى بولادى دەگەن تۇجىرىمدى قايتا قاراۋ كەرەك. مەملەكەت ٶزدٸگٸنەن قالاي زايىرلى بولادى? مەملەكەتتٸ ادامدار قۇرماي ما? دەمەك, مەملەكەتتٸڭ زايىرلىلىق سيپاتىن انىقتايتىن دا ادامدار. مەملەكەتتٸڭ زايىرلى بولۋىنا ورتاق كەلٸسٸم, شەشٸم بەرەتٸن دە ادامدار بولسا, وندا سول شەشٸمدٸ قولدايتىنداردى دا زايىرلى دەسەك بولماي ما? جوق, بۇل جەردە ادامدار مەملەكەتتٸ قۇرادى, ال مەملەكەت ساياسي بولمىسقا اينالادى. مەملەكەتتٸڭ ساياسي بولمىسى دا انتروپومورفتى كەلەدٸ, ياعني مەملەكەت تە ادام بەينەلٸ انىقتالادى. بۇدان بىلاي ادام ٶزٸ قۇرعان مەملەكەتتٸك ينستيتۋتپەن بەلگٸلٸ ەرەجەلەر مەن ۇستانىمدارمەن قارىم-قاتىناس جاسايتىن بولادى. ەندٸ سول مەملەكەتتٸڭ زايىرلىلىق ۇستانىمى ٶز ازاماتتارىنىڭ سەنٸمدەرٸنە ارالاسپاي, بٶلە-جارماي, قانداي دا بٸر دٸني سەنٸمنٸڭ باسقا بٸر دٸنگە قىسىم جاساماۋىن, ٷستەمدٸك ەتپەۋٸن, قىسىم كٶرسەتپەۋٸن رەتتەپ وتىرادى. ياعني, زايىرلىلىق ۇستانىمى مەملەكەت پەن دٸن اراسىندا تٶرەلٸك ەتەدٸ.
قاراپ وتىرساڭىز, مەملەكەت تە, دٸن دە, مەدەنيەت تە, قۇقىق تا, ەدەت-عۇرىپ تا ادام ٷشٸن بار. ولاردىڭ بارلىعىندا نورما قويۋ سيپاتى بار. مەملەكەت تە نورما قويادى. دٸندە دە نورمالار, ەرەجەلەر, قاعيدالار جٷيەسٸ بار. قۇقىقتا دا, سالت-دەستٷردە دە نورما بار. زايىرلىلق – قۇقىقتىق ۇستانىم. قۇقىق – باسقارۋشى مەن باسقارىلۋشى اراسىنداعى ساياسي كەلٸسٸم شارت. ال دەموكراتييالىق قاعيدا بويىنشا دٸن وسى ساياسي شارتقا ارالاستىرىلمايدى. ارالاسسا, دەموكراتييالىق ەمەس تەوكراتييالىق سيپات الادى. مۇنى ازاماتتىق جەنە دٸني قۇقىق نورمالارىنىڭ ٶزارا بٸر-بٸرٸنەن اجىراۋى دەپ قارايمىز.
مەملەكەتتٸڭ دٸني قىسىمدى بولدىرماۋىنىڭ ٶزٸ ونىڭ دەموكراتييالىق جەنە زايىرلىلىق ۇستانىمىنىڭ باستى قىزمەتٸ. مۇنى زاڭىمىزداعى «ار وجدان بوستاندىعى», «دٸني سەنٸم ەركٸندٸگٸ» رەتٸندە تٷسٸنەمٸز. قازٸردٸڭ ٶزٸندە قوعامدا «سەن مەن سيياقتى سەنۋٸڭ كەرەك, مىناۋىڭ شيرك, مىناۋىڭ بيدعات, نەتيجەدە سەن كافيرسٸڭ» دەگەن سيياقتى پسيحولوگييالىق, دٸني, تانىمدىق قىسىمدار كٶرٸنٸس بەرۋدە. وسىنداي قۇقىقتىق-پسيحولوگييالىق قىسىم كٶرسەتۋشٸلٸكتٸ زايىرلىلىق ۇستانىمىنا نەگٸزدەلگەن مەملەكەت قانا توقتاتادى. ال مەملەكەتتٸڭ دەموكراتييالىق, ليبەراليستٸك, زايىرلىلىق سيپاتى ەشقانداي سەنٸممەن, دٸني قاعيدامەن, دٸنمەن قايشى كەلمەيدٸ.
جوعارىدا دا ايتتىق, زايىرلىلىق – سەنٸمگە, دٸنگە, يدەولوگييالارعا قاتىسى جوق ۇستانىم. سوندىقتان قازاقستان – زايىرلى ەل, قۇرۋشىسى – قازاق مەدەنيەتٸ, ول مەدەنيەتتە يسلام – باستى انىقتاۋشى دٸن.
زايىرلىلىق ۇستانىمى – قازاق ەلٸنٸڭ مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ باياندىلىعىنىڭ كەپٸلٸ. مەملەكەت قانشا جەردەن دٸني, ۇلتتىق, ساياسي جٷيەلەردٸ قۇرۋعا تىيىم سالعانىمەن, ٶزٸنٸڭ مەدەنيەتٸ جەنە ٶركەنيەتتٸك نەگٸزٸنەن اجىراي المايدى. سوندىقتان تاريحي سانا تۇرعىسىنان مەملەكەت ٶزٸنٸڭ قۇرۋشى مەدەنيەتٸنٸڭ بارلىق قاباتتارىن قورعاۋعا, ساقتاۋعا, دامىتۋعا مٷددەلٸ. مۇنى ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ماقالاسىنان دا كٶرۋگە بولادى.
قازٸر دٸن جاھاندىق ساياساتتىڭ قۇرالى بولىپ كەتتٸ. تاياۋ شىعىستا ونىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ ادامزاتتىڭ تاريحىندا بولماعان ساحنالارمەن يسلاموفوبيياعا قىزمەت ەتٸپ جاتىر. ارتىندا دٸندٸ قولدانعان ساياسي قاباتتار بار. سەلافيزم سيياقتى راديكالدى ويدىڭ جەتەگٸندە كەتٸپ, تاريحىن دا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن دا, ەلٸن دە, جەرٸن دە تەرك ەتٸپ جاتقان جاستار بار. سوندىقتان زايىرلىلىق – وسى مەسەلەگە تۇتاستاي قاراۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تەتٸك.
دٸن – جٷرەكتٸڭ مەسەلەسٸ. ياعني, تٸكەلەي ادام مەن اللا اراسىنداعى سىر. سوڭعى كەزدە جاستارىمىزدى جات دٸني اعىمدار ٶز قاتارىنا قىسىممەن, زورلىقپەن قاراتۋدا. بۇل دا يسلامعا قايشى ۇستانىم. ال يسلامنىڭ مەنٸندە زورلىق جوق. قۇرانداعى «لا يكراحا فيد دين» («دٸندە زورلىق جوق») ۇستانىمى وسىنىڭ ايعاعى. ولاي بولماعان جاعدايدا دٸن ساياسات قۇرالىنا اينالىپ, ادام ەركٸ تاپتالادى. ادامنىڭ جاراتىلعان بولمىس ەكەندٸگٸ ەكٸنشٸ كەزەكتە قالىپ, جاماعاتتىڭ, دٸني توپتىڭ ىقپالىندا كەتە بەرەدٸ. مٸنە, وسى قۇبىلىستى شەكتەپ وتىراتىن دا زايىرلىلىق ۇستانىمى. قۇدايدىڭ اقىرەتتەگٸ ٷكٸمٸنە وسى دٷنيەدە ارالاسىپ, بٸر-بٸرٸنە كٷپٸرلٸكپەن پەتۋا بەرۋدٸ توقتاتاتىن قاداعالاۋشى كٷش وسى زايىرلىلىق ۇستانىمى ەكەندٸگٸنە داۋ جوق.
زايىرلى ەلدە بٸلٸم بەرۋدٸڭ كەز كەلگەن تٷرٸ – دٸني, ساياسي, كەسٸپتٸك, تەحنيكالىق جەنە ت.ب. – مەملەكەتتٸڭ قاراۋىنداعى ٸس. جاستاردىڭ قانداي دٸني مازمۇندا بٸلٸم الۋ مەسەلەسٸ, قاداعالاۋ مەن باقىلاۋدى تۇتاستاي بٸرٸكتٸرەتٸن – زايىرلىلىق ۇستانىمى.
ادامدى قورشاپ تۇرعان تانىمدار تەك دٸني تانىمنان تۇرمايدى. قازاق بولمىسى, مەملەكەتتٸلٸگٸ جەنە ونىڭ باياندىلىعى مەن تۇراقتىلىعى, جەرٸ مەن ەلٸنٸڭ تۇتاستىعى دەگەن يدەيالىق ۇستانىمدار بٷگٸنگٸ ەڭ باستى ساياسي ەركٸندٸك مۇراتى رەتٸندە سومدالىپ كٶرٸنە باستادى. بۇدان باسقا تانىمدىق قاباتتاردىڭ بارلىعى وسى مٷددە ٷشٸن قىزمەت ەتۋگە جۇمىلدىرىلعانى ابزال. بٷگٸن مەدەنيەت, دٸن, مەملەكەت قاتىناسىنىڭ قىرلارى مەن قۇندىلىقتىق, تەورييالىق نەگٸزدەرٸنە تەرەڭ ٷڭٸلۋٸمٸز دە وسى ماقسات تٶڭٸرەگٸندەگٸ ناقتى انىقتامالاردىڭ, تالداۋلار مەن كوممەنتارييلەردٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
سوڭعى كەزدەرٸ, ٶكٸنٸشكە وراي, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ماتەريالدار مەكتەپ جاسىنداعى قىزدارىمىزدىڭ ورامالىن حيدجاپ رەتٸندە, اتا-انا مەن ۇل-كىزداردىڭ دٸني سەنٸمٸن بۇقاراعا جارنامالاپ, يسلاموفوبييالىق نەتيجەگە يتەرمەلەۋدە. ەرينە, زايىرلىلىق ۇستانىمى بويىنشا مەكتەپ قابىرعاسىنداعى جاسٶسپٸرٸمدەرٸمٸزگە الدىمەن بٸلٸم الۋ شارت. ولار ٷشٸن جۇما نامازىنا بارىپ, كٶپشٸلٸكپەن ناماز وقۋى شاريعاتىمىز تۇرعىسىنان دا شارت ەمەس. مەكتەپتە دە دٸننٸڭ قوعامدا الاتىن ورنى, تەربيەلٸك مەنٸ, ونىڭ مەدەني قۇندىلىقتىق ورنى پەداگوگيكالىق قاعيداتتارعا باعدارلاما رەتٸندە ەنبەي, قوعامدا ديلەمما تۋعىزىپ كەتە بەرەدٸ. مەملەكەت تە زايىرلىلىقتىڭ مەنٸنە, ەسٸرەسە بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا ورنىقتى كوممەنتاريي جاساپ بەرۋ كەرەك. قازاقستان ٷشٸن دە زايىرلىلىقتىڭ ٶزٸندٸك كوممەنتارييٸ بولاتىنى داۋسىز. بۇل انىقتاما, نەگٸزدەمە, كوممەنتاريي قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ تاريحى, مەدەنيەتٸ, دٸنٸ, جالپى بولمىستىق تەجٸريبەسٸ نەگٸزٸندە جاسالادى. سوندىقتان زايىرلىلىق ۇستانىمى قازاقستاندىق قوعامنىڭ جەنە مەملەكەتٸمٸزدٸڭ رۋحاني دامۋىنىڭ كەپٸلٸ بولادى.
دوساي كەنجەتاي
