Qazaqstanda ataýly áleýmettik kómekti qansha adam alady? Járdemaqy eńbekke yntalandyra ma, álde áleýmettik táýeldilikti kúsheite me? Álemdik zertteýler men Qazaqstandaǵy áleýmettik qoldaý júiesine sholý jasap, máseleniń negizgi sebepterin taldaimyz, dep jazady ult.kz.
Járdemaqyǵa kún kóretinder kimder jáne memleketten ne kútýge bolady?
Bul beine bárine tanys: ár buryshtan «sáttilikke jetý» týraly aitylyp jatqanda, jumys isteýge qaýqarly bola tura memlekettik qarajatqa ómir súrip jatqan deni saý eresek adam. Bul beine ádilettilik týraly sóz qozǵaýǵa yńǵaily bolǵanymen, sandarmen nashar dáleldenedi. Eger ony derektermen jáne áleýmettik baǵdarlamalardyń áseri týraly belgili málimettermen salystyrsaq, sýret áldeqaida shynaiy ári nazar aýdararlyq bolyp shyǵady.
Olardyń sany naqty qansha?
2026 jyldyń 1 sáýirine qarai Qazaqstanda ataýly áleýmettik kómekti (AÁK) 31,1 myń otbasynan 167,4 myń adam aldy. Olarǵa 7,9 mlrd teńge taǵaiyndalǵan, al búkil jylǵa biýdjette 62,7 mlrd teńge qarastyrylǵan. Halyq sany shamamen 20 million bolatyn el úshin bul 1 paiyzdan da az. Bólek túrde balalarǵa arnalǵan kómek tólenedi: ár balaǵa 1,5 ailyq eseptik kórsetkish (AEK) mólsherinde, 1 naýryzǵa qarai ony 50,1 myń bala alǵan. Al pikirtalastyń negizgi arqaýy bolyp otyrǵan eńbekke qabiletti eresekterdiń úlesi qansha ekeni jariialanǵan jiyntyq derekterden kórinbeidi.
Másele munymen joiylyp ketpeidi, biraq onyń aýqymy ulttyq deńgeiden góri lokaldy (jergilikti) sipatqa ie. Asyraýshysy bar bútin bir urpaq týraly sóz bul sandarmen qiyspaidy, dese de eskerý kerek: basqa qoldaý túrleri men beiresmi jumyspen qamtý bul derekterge kirmeidi.
Qamshy logikasy
Kómekti eńbekpen bailanystyrý ideiasy jańa da, tańsyq ta emes. 2017 jyly Qazaqstan Úkimeti ataýly kómektiń jańa tártibi týraly zańdy engizgen kezde Vitse-ministr Svetlana Jaqypova onyń maqsaty masyldyqty joiý ekenin ashyq aitqan edi. Kómekke úmitker otbasy áleýmettik kelisimshartqa qol qoiýy tiis boldy. Eger otbasynyń eńbekke qabiletti múshesi jumys isteýden bas tartsa jeke mindettemelerin oryndamasa, onyń tólemi jartylai kesiledi, al qaitalap buzǵan jaǵdaida otbasyndaǵy barlyq eńbekke qabiletti jandar úshin toqtatylady. Sanktsiialar balalar men eńbekke qabiletsizderge áser etpedi. Mundaǵy esep jartylai psihologiialyq sipatta boldy: jaqyndarynyń qysymy jumys istegisi kelmeitin adamǵa yqpal etýi tiis edi.
Bunyń astarynda túsinikti ýáj jatyr. Qaitarym retinde eshteńe talap etpeitin járdemaqy ýaqyt óte kele eńbek etý ádetin, sonymen birge eńbek naryǵyna qaita oralý múmkindigin tómendetedi. Kómek alýshylardy jumys izdeýge mindettegen 1990 jyldardaǵy Amerika reformasyn jaqtaýshylar bul reformanyń járdemaqyǵa táýeldilikti azaityp, jalǵyzbasty analardyń jumyspen qamtylýyn arttyrǵanyn, ári balalarǵa ziian tigizbegenin eske salady. Sonymen qatar, salyq tóleýshi de kómek alatyn adamnyń aiaqqa turý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýyn talap etýge quqyly.
Tekseris neni kórsetti?
Is júzinde «qamshy» teoriiadaǵydai nátije bermeidi. Eki tarap ta súienetin amerikalyq baǵalaýlar uqsas sýretti kórsetedi: mindetti talaptar qoiylǵan toptarda jumyspen qamtý deńgeii basynda ósti, biraq bul ósim shamaly boldy jáne ýaqyt óte kele tómendedi. Besinshi jylǵa qarai bul talaptar timegen adamdar kóptegen baǵdarlamalarda burynǵy alýshylardy kýyp jetti nemese tipti ozyp ketti. Mundai baǵdarlamalardy uzaq jyldar boiy zerttegen MDRC zertteý uiymy kóptegen jaǵdaida jumyspen qamtý men tabystyń ósýi ýaqytsha bolǵanyn, al otbasylardyń baiyp ketpegenin jazady: jumys kelgende, járdemaqy toqtaǵan. Basqalardan qaraǵanda adamdarǵa qyzmetter jiyntyǵyn, sonyń ishinde qysqa merzimdi oqytýdy usynǵan baǵdarlama erekshelendi.
Azyq-túlik jáne meditsinalyq kómek týraly keiingi jumystardyń nátijesi odan da qarapaiym. AQSh Kongresiniń Biýdjettik basqarmasy 2022 jyly azyq-túlik talondary jaǵdaiynda jumyspen qamtý 1990 jyldardaǵy reformalardan keiin azyraq ósti, al meditsinalyq kómek baǵdarlamalarynda nátije nólge jaqyn degen qorytyndyǵa keldi. Ekonomist Timoti Harris Apdjon institýtyna arnalǵan eńbeginde bul talaptar alýshylar sanyn aitarlyqtai azaitqanyn, biraq jumyspen qamtýdy sál ǵana arttyrǵanyn kórsetti. Mundai baǵdarlamalar tabysynyń bir bóligi statistikalyq bolyp shyǵady: adam alýshylar tiziminen ǵaiyp boldy, biraq jumys isteitinder tiziminde paida bolýy mindetti emes. Soilese kele, pikirtalas tek sandar tóńireginde emes, nátije dep neni sanaý kerektiginde bolyp otyr: alýshylardyń az bolýy ma, álde otbasylardyń turmysynyń jaqsarýy ma?
Munda bir eskertpe bar. Derekterdiń basym bóligi AQSh-ta jasalǵan, al MDRC bul nátije járdemaqy kólemine bailanysty bolýy múmkin ekenin eskertedi: 200 dollar tólem kezinde jumys isteitin ereje 700 dollarda ózin basqasha ustaýy múmkin. Ashyq derekkózderden qazaqstandyq áleýmettik kelisimsharttarǵa berilgen táýelsiz baǵalaýdy tabý múmkin bolmady, bul búkil daýdyń basty olqylyǵy bolar.
Utymdy tańdaý
Jaýapkershiliktiń joqtyǵy týraly aitatyndarǵa arifmetikaǵa muqiiat qaraǵan jón. Eger adam alǵashqy resmi jalaqyny rásimdegen boida kómekten tolyqtai aiyrylsa, jumysqa shyǵý keide tabystyń azaiýyn bildiredi. Ekonomister muny «járdemaqy tuzaǵy» dep ataidy jáne bul jaǵdaidaǵy minez-qulyqty erinshektik dep aitý qiyn: adam ózine qoiylǵan erejelerge sáikes áreket etedi. Buǵan motivatsiiaǵa bailanysty emes kedergilerdi qosyńyz: balabaqsha joq, jumysqa qatynaý qiyn, densaýlyq syr beredi, al shaǵyn qalada nemese aýylda bos jumys oryndary múldem joq. Munyń ústine tólemnen aiyrylyp qalmaý úshin ustalatyn beiresmi qosymsha jumystardy qosyńyz.
Budan keiin «jaýapkershiliktiń joqtyǵy» kóringendei kóp nárseni túsindire almaidy.
«Sáttilikke jetý» týraly degbirsiz urandar buǵan eshteńe qospaidy: ol jumys oryndaryn qurmaidy jáne máselesi yntada emes adamdardyń suraǵyna jaýap bermeidi. Munyń bári motivatsiia múldem joq degendi bildirmeidi. Keibir adamdarda ol shynymen de álsiz bolýy múmkin jáne júie muny eskerýge mindetti. Bul jerdegi suraq — júie adamǵa onyń ornyna ne usynady.
Memleketten ne kútýge bolady?
Osy aitylǵandardyń bárinen aiǵailaǵan urandarsyz-aq birshama qarapaiym baǵdarlama paida bolady. Jumys isteý árqashan járdemaqydan tiimdirek bolýy úshin, kómek shekti túrde birden úzilip qalmai, tabystyń ósýine qarai birtindep azaiýy tiis. Eger adamdy jumys izdeýge mindettese, oǵan oqytý, deldaldar jáne bos oryndar joq jerde sýbsidiialanatyn jumys oryndary qajet: oryndaý múmkindiginsiz qoiylǵan talap jazaǵa ainalady. Aýryp júrgenderge nemese bala kútimimen otyrǵandarǵa jumys isteýge daiyn, biraq oryn tappaǵandarǵa qaraǵanda ózgeshe sharalar qajet. Sonymen qatar erejeler qarapaiym bolýy tiis, óitkeni sharttardyń oryndalýyn rastaý neǵurlym kúrdeli bolsa, muqtaj jandar, sonyń ishinde jumys isteitinder de kómekten soǵurlym jii aiyrylady.
Eń bastysy, bálkim, basqada. Memleket talapty tek alýshylardan ǵana emes, júieniń ózinen de suraýy kerek: kelisimshartqa qol qoiylǵannan keiin eki-úsh jyl ótken soń qansha adam resmi túrde jumys isteidi jáne qansha tabys tabady? Anyqtalǵandai, Qazaqstanda mundai buqaralyq baǵalaý joq. Ol joq kezde «qysym jasaý ma, álde kómektesý me» degen aitys nátijelerdiń emes, tek ishki senimderdiń daýy bolyp qala beredi.
