قازاقستاندا اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ قانشا ادام الادى? جەردەماقى ەڭبەككە ىنتالاندىرا ما, ەلدە ەلەۋمەتتٸك تەۋەلدٸلٸكتٸ كٷشەيتە مە? ەلەمدٸك زەرتتەۋلەر مەن قازاقستانداعى ەلەۋمەتتٸك قولداۋ جٷيەسٸنە شولۋ جاساپ, مەسەلەنٸڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸن تالدايمىز, دەپ جازادى ult.kz.
جەردەماقىعا كٷن كٶرەتٸندەر كٸمدەر جەنە مەملەكەتتەن نە كٷتۋگە بولادى?
بۇل بەينە بەرٸنە تانىس: ەر بۇرىشتان «سەتتٸلٸككە جەتۋ» تۋرالى ايتىلىپ جاتقاندا, جۇمىس ٸستەۋگە قاۋقارلى بولا تۇرا مەملەكەتتٸك قاراجاتقا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان دەنٸ ساۋ ەرەسەك ادام. بۇل بەينە ەدٸلەتتٸلٸك تۋرالى سٶز قوزعاۋعا ىڭعايلى بولعانىمەن, ساندارمەن ناشار دەلەلدەنەدٸ. ەگەر ونى دەرەكتەرمەن جەنە ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالاردىڭ ەسەرٸ تۋرالى بەلگٸلٸ مەلٸمەتتەرمەن سالىستىرساق, سۋرەت ەلدەقايدا شىنايى ەرٸ نازار اۋدارارلىق بولىپ شىعادى.
ولاردىڭ سانى ناقتى قانشا?
2026 جىلدىڭ 1 سەۋٸرٸنە قاراي قازاقستاندا اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ (اەك) 31,1 مىڭ وتباسىنان 167,4 مىڭ ادام الدى. ولارعا 7,9 ملرد تەڭگە تاعايىندالعان, ال بٷكٸل جىلعا بيۋدجەتتە 62,7 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. حالىق سانى شامامەن 20 ميلليون بولاتىن ەل ٷشٸن بۇل 1 پايىزدان دا از. بٶلەك تٷردە بالالارعا ارنالعان كٶمەك تٶلەنەدٸ: ەر بالاعا 1,5 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش (اەك) مٶلشەرٸندە, 1 ناۋرىزعا قاراي ونى 50,1 مىڭ بالا العان. ال پٸكٸرتالاستىڭ نەگٸزگٸ ارقاۋى بولىپ وتىرعان ەڭبەككە قابٸلەتتٸ ەرەسەكتەردٸڭ ٷلەسٸ قانشا ەكەنٸ جارييالانعان جيىنتىق دەرەكتەردەن كٶرٸنبەيدٸ.
مەسەلە مۇنىمەن جويىلىپ كەتپەيدٸ, بٸراق ونىڭ اۋقىمى ۇلتتىق دەڭگەيدەن گٶرٸ لوكالدى (جەرگٸلٸكتٸ) سيپاتقا يە. اسىراۋشىسى بار بٷتٸن بٸر ۇرپاق تۋرالى سٶز بۇل ساندارمەن قيىسپايدى, دەسە دە ەسكەرۋ كەرەك: باسقا قولداۋ تٷرلەرٸ مەن بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋ بۇل دەرەكتەرگە كٸرمەيدٸ.
قامشى لوگيكاسى
كٶمەكتٸ ەڭبەكپەن بايلانىستىرۋ يدەياسى جاڭا دا, تاڭسىق تا ەمەس. 2017 جىلى قازاقستان ٷكٸمەتٸ اتاۋلى كٶمەكتٸڭ جاڭا تەرتٸبٸ تۋرالى زاڭدى ەنگٸزگەن كەزدە ۆيتسە-مينيستر سۆەتلانا جاقىپوۆا ونىڭ ماقساتى ماسىلدىقتى جويۋ ەكەنٸن اشىق ايتقان ەدٸ. كٶمەككە ٷمٸتكەر وتباسى ەلەۋمەتتٸك كەلٸسٸمشارتقا قول قويۋى تيٸس بولدى. ەگەر وتباسىنىڭ ەڭبەككە قابٸلەتتٸ مٷشەسٸ جۇمىس ٸستەۋدەن باس تارتسا جەكە مٸندەتتەمەلەرٸن ورىنداماسا, ونىڭ تٶلەمٸ جارتىلاي كەسٸلەدٸ, ال قايتالاپ بۇزعان جاعدايدا وتباسىنداعى بارلىق ەڭبەككە قابٸلەتتٸ جاندار ٷشٸن توقتاتىلادى. سانكتسييالار بالالار مەن ەڭبەككە قابٸلەتسٸزدەرگە ەسەر ەتپەدٸ. مۇنداعى ەسەپ جارتىلاي پسيحولوگييالىق سيپاتتا بولدى: جاقىندارىنىڭ قىسىمى جۇمىس ٸستەگٸسٸ كەلمەيتٸن ادامعا ىقپال ەتۋٸ تيٸس ەدٸ.
بۇنىڭ استارىندا تٷسٸنٸكتٸ ۋەج جاتىر. قايتارىم رەتٸندە ەشتەڭە تالاپ ەتپەيتٸن جەردەماقى ۋاقىت ٶتە كەلە ەڭبەك ەتۋ ەدەتٸن, سونىمەن بٸرگە ەڭبەك نارىعىنا قايتا ورالۋ مٷمكٸندٸگٸن تٶمەندەتەدٸ. كٶمەك الۋشىلاردى جۇمىس ٸزدەۋگە مٸندەتتەگەن 1990 جىلدارداعى امەريكا رەفورماسىن جاقتاۋشىلار بۇل رەفورمانىڭ جەردەماقىعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتىپ, جالعىزباستى انالاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ارتتىرعانىن, ەرٸ بالالارعا زييان تيگٸزبەگەنٸن ەسكە سالادى. سونىمەن قاتار, سالىق تٶلەۋشٸ دە كٶمەك الاتىن ادامنىڭ اياققا تۇرۋ ٷشٸن قولدان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاساۋىن تالاپ ەتۋگە قۇقىلى.
تەكسەرٸس نەنٸ كٶرسەتتٸ?
ٸس جٷزٸندە «قامشى» تەوريياداعىداي نەتيجە بەرمەيدٸ. ەكٸ تاراپ تا سٷيەنەتٸن امەريكالىق باعالاۋلار ۇقساس سۋرەتتٸ كٶرسەتەدٸ: مٸندەتتٸ تالاپتار قويىلعان توپتاردا جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيٸ باسىندا ٶستٸ, بٸراق بۇل ٶسٸم شامالى بولدى جەنە ۋاقىت ٶتە كەلە تٶمەندەدٸ. بەسٸنشٸ جىلعا قاراي بۇل تالاپتار تيمەگەن ادامدار كٶپتەگەن باعدارلامالاردا بۇرىنعى الۋشىلاردى كۋىپ جەتتٸ نەمەسە تٸپتٸ وزىپ كەتتٸ. مۇنداي باعدارلامالاردى ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەگەن MDRC زەرتتەۋ ۇيىمى كٶپتەگەن جاعدايدا جۇمىسپەن قامتۋ مەن تابىستىڭ ٶسۋٸ ۋاقىتشا بولعانىن, ال وتباسىلاردىڭ بايىپ كەتپەگەنٸن جازادى: جۇمىس كەلگەندە, جەردەماقى توقتاعان. باسقالاردان قاراعاندا ادامدارعا قىزمەتتەر جيىنتىعىن, سونىڭ ٸشٸندە قىسقا مەرزٸمدٸ وقىتۋدى ۇسىنعان باعدارلاما ەرەكشەلەندٸ.
ازىق-تٷلٸك جەنە مەديتسينالىق كٶمەك تۋرالى كەيٸنگٸ جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸ ودان دا قاراپايىم. اقش كونگرەسٸنٸڭ بيۋدجەتتٸك باسقارماسى 2022 جىلى ازىق-تٷلٸك تالوندارى جاعدايىندا جۇمىسپەن قامتۋ 1990 جىلدارداعى رەفورمالاردان كەيٸن ازىراق ٶستٸ, ال مەديتسينالىق كٶمەك باعدارلامالارىندا نەتيجە نٶلگە جاقىن دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ. ەكونوميست تيموتي حارريس اپدجون ينستيتۋتىنا ارنالعان ەڭبەگٸندە بۇل تالاپتار الۋشىلار سانىن ايتارلىقتاي ازايتقانىن, بٸراق جۇمىسپەن قامتۋدى سەل عانا ارتتىرعانىن كٶرسەتتٸ. مۇنداي باعدارلامالار تابىسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ ستاتيستيكالىق بولىپ شىعادى: ادام الۋشىلار تٸزٸمٸنەن عايىپ بولدى, بٸراق جۇمىس ٸستەيتٸندەر تٸزٸمٸندە پايدا بولۋى مٸندەتتٸ ەمەس. سويلەسە كەلە, پٸكٸرتالاس تەك ساندار تٶڭٸرەگٸندە ەمەس, نەتيجە دەپ نەنٸ ساناۋ كەرەكتٸگٸندە بولىپ وتىر: الۋشىلاردىڭ از بولۋى ما, ەلدە وتباسىلاردىڭ تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋى ما?
مۇندا بٸر ەسكەرتپە بار. دەرەكتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ اقش-تا جاسالعان, ال MDRC بۇل نەتيجە جەردەماقى كٶلەمٸنە بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ: 200 دوللار تٶلەم كەزٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن ەرەجە 700 دوللاردا ٶزٸن باسقاشا ۇستاۋى مٷمكٸن. اشىق دەرەككٶزدەردەن قازاقستاندىق ەلەۋمەتتٸك كەلٸسٸمشارتتارعا بەرٸلگەن تەۋەلسٸز باعالاۋدى تابۋ مٷمكٸن بولمادى, بۇل بٷكٸل داۋدىڭ باستى ولقىلىعى بولار.
ۇتىمدى تاڭداۋ
جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ جوقتىعى تۋرالى ايتاتىندارعا اريفمەتيكاعا مۇقييات قاراعان جٶن. ەگەر ادام العاشقى رەسمي جالاقىنى رەسٸمدەگەن بويدا كٶمەكتەن تولىقتاي ايىرىلسا, جۇمىسقا شىعۋ كەيدە تابىستىڭ ازايۋىن بٸلدٸرەدٸ. ەكونوميستەر مۇنى «جەردەماقى تۇزاعى» دەپ اتايدى جەنە بۇل جاعدايداعى مٸنەز-قۇلىقتى ەرٸنشەكتٸك دەپ ايتۋ قيىن: ادام ٶزٸنە قويىلعان ەرەجەلەرگە سەيكەس ەرەكەت ەتەدٸ. بۇعان موتيۆاتسيياعا بايلانىستى ەمەس كەدەرگٸلەردٸ قوسىڭىز: بالاباقشا جوق, جۇمىسقا قاتىناۋ قيىن, دەنساۋلىق سىر بەرەدٸ, ال شاعىن قالادا نەمەسە اۋىلدا بوس جۇمىس ورىندارى مٷلدەم جوق. مۇنىڭ ٷستٸنە تٶلەمنەن ايىرىلىپ قالماۋ ٷشٸن ۇستالاتىن بەيرەسمي قوسىمشا جۇمىستاردى قوسىڭىز.
بۇدان كەيٸن «جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ جوقتىعى» كٶرٸنگەندەي كٶپ نەرسەنٸ تٷسٸندٸرە المايدى.
«سەتتٸلٸككە جەتۋ» تۋرالى دەگبٸرسٸز ۇراندار بۇعان ەشتەڭە قوسپايدى: ول جۇمىس ورىندارىن قۇرمايدى جەنە مەسەلەسٸ ىنتادا ەمەس ادامداردىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرمەيدٸ. مۇنىڭ بەرٸ موتيۆاتسييا مٷلدەم جوق دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. كەيبٸر ادامداردا ول شىنىمەن دە ەلسٸز بولۋى مٷمكٸن جەنە جٷيە مۇنى ەسكەرۋگە مٸندەتتٸ. بۇل جەردەگٸ سۇراق — جٷيە ادامعا ونىڭ ورنىنا نە ۇسىنادى.
مەملەكەتتەن نە كٷتۋگە بولادى?
وسى ايتىلعانداردىڭ بەرٸنەن ايعايلاعان ۇراندارسىز-اق بٸرشاما قاراپايىم باعدارلاما پايدا بولادى. جۇمىس ٸستەۋ ەرقاشان جەردەماقىدان تيٸمدٸرەك بولۋى ٷشٸن, كٶمەك شەكتٸ تٷردە بٸردەن ٷزٸلٸپ قالماي, تابىستىڭ ٶسۋٸنە قاراي بٸرتٸندەپ ازايۋى تيٸس. ەگەر ادامدى جۇمىس ٸزدەۋگە مٸندەتتەسە, وعان وقىتۋ, دەلدالدار جەنە بوس ورىندار جوق جەردە سۋبسيدييالاناتىن جۇمىس ورىندارى قاجەت: ورىنداۋ مٷمكٸندٸگٸنسٸز قويىلعان تالاپ جازاعا اينالادى. اۋرىپ جٷرگەندەرگە نەمەسە بالا كٷتٸمٸمەن وتىرعاندارعا جۇمىس ٸستەۋگە دايىن, بٸراق ورىن تاپپاعاندارعا قاراعاندا ٶزگەشە شارالار قاجەت. سونىمەن قاتار ەرەجەلەر قاراپايىم بولۋى تيٸس, ٶيتكەنٸ شارتتاردىڭ ورىندالۋىن راستاۋ نەعۇرلىم كٷردەلٸ بولسا, مۇقتاج جاندار, سونىڭ ٸشٸندە جۇمىس ٸستەيتٸندەر دە كٶمەكتەن سوعۇرلىم جيٸ ايىرىلادى.
ەڭ باستىسى, بەلكٸم, باسقادا. مەملەكەت تالاپتى تەك الۋشىلاردان عانا ەمەس, جٷيەنٸڭ ٶزٸنەن دە سۇراۋى كەرەك: كەلٸسٸمشارتقا قول قويىلعاننان كەيٸن ەكٸ-ٷش جىل ٶتكەن سوڭ قانشا ادام رەسمي تٷردە جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە قانشا تابىس تابادى? انىقتالعانداي, قازاقستاندا مۇنداي بۇقارالىق باعالاۋ جوق. ول جوق كەزدە «قىسىم جاساۋ ما, ەلدە كٶمەكتەسۋ مە» دەگەن ايتىس نەتيجەلەردٸڭ ەمەس, تەك ٸشكٸ سەنٸمدەردٸڭ داۋى بولىپ قالا بەرەدٸ.
