1 shildeden bastap kúshine engen jańa Konstitýtsiia Qazaqstannyń memlekettik basqarý júiesin jańasha qalyptastyryp, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń jańa tetikterin engizdi. Qazaqstan Respýblikasy Ádilet ministrligi Zańnama jáne quqyqtyq aqparat institýtynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri, zań magistri Darhan Tókeev Ult.kz tilshisine Ata zańnyń negizgi erekshelikteri men konstitýtsiialyq reformalardyń mańyzy týraly aityp berdi.
- Qazaqstan Respýblikasy jańa Konstitýtsiiasynyń eń mańyzdy jańalyqtary qandai?
- 2026 jylǵy 15 naýryzda respýblikalyq referendýmda qabyldanyp, 2026 jylǵy 1 shildeden bastap kúshine engen Qazaqstan Respýblikasynyń jańa Konstitýtsiiasy memlekettiń konstitýtsiialyq-quqyqtyq modelin keshendi túrde jańartýǵa baǵyttalǵan.
Eń mańyzdy jańalyqtardyń biri – qos palataly Parlamenttiń (Senat pen Májilistiń) ornyna biryńǵai zań shyǵarýshy organ Quryltaidyń qurylýy. Bul zań shyǵarý júiesin jańǵyrtyp, ókildi biliktiń jańa modelin qalyptastyrdy.
Ekinshi mańyzdy jańalyq – Vitse-Prezident institýtynyń engizilýi. Vitse-Prezident konstitýtsiialyq laýazymdy tulǵa retinde memlekettik biliktiń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etedi jáne Konstitýtsiiada kózdelgen ókilettikterdi júzege asyrady.
Sonymen qatar, Konstitýtsiia adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa basymdyq beredi. Áleýmettik, tsifrlyq jáne ekologiialyq quqyqtardyń konstitýtsiialyq kepildikteri keńeitilip, adamnyń qadir-qasietin qorǵaýdyń jańa tetikteri bekitildi.
Jańa Konstitýtsiia memlekettik institýttar júiesin de jańǵyrtty. Memlekettik organdar arasyndaǵy ókilettikter qaita bólinip, atqarýshy jáne sot biliginiń konstitýtsiialyq negizderi jetildirildi, memlekettik basqarýdyń jańa tetikteri engizildi.
Sondai-aq Konstitýtsiia memlekettiń zaiyrly sipatyn, saiasi pliýralizm qaǵidatyn bekitip, er men áieldiń zańda belgilengen tártippen tirkelgen erikti odaǵy retinde nekeni aiqyndaý siiaqty birqatar jańa konstitýtsiialyq erejelerdi ornyqtyrdy.
- Qazaqstan Respýblikasy jańa Konstitýtsiiasynyń ereksheligi nede?
- Jańa Konstitýtsiianyń basty ereksheligi – onyń burynǵy Konstitýtsiiaǵa engizilgen kezekti ózgerister men tolyqtyrýlar emes, 1995 jylǵy Konstitýtsiianyń ornyna qabyldanǵan jańa Negizgi Zań bolýynda.
Bul Konstitýtsiia memlekettik bilikti uiymdastyrýdyń jáne konstitýtsiialyq-quqyqtyq retteýdiń jańa modelin qalyptastyrdy. Atap aitqanda, bir palataly Quryltai qurylyp, Vitse-Prezident institýty men Qazaqstan Halyq Keńesi siiaqty jańa konstitýtsiialyq institýttar engizildi.
Sonymen birge adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń konstitýtsiialyq kepildikteri keńeitilip, áleýmettik, tsifrlyq jáne ekologiialyq quqyqtardy qorǵaýdyń qosymshatetikteri kózdeldi.
Prezident, Úkimet, Quryltai jáne sot biligi arasyndaǵy ókilettikterdiń jańa araqatynasy belgilenip, memlekettik basqarýjúiesi jańǵyrtyldy. Konstitýtsiianyń qurylymy qaita qaralyp, memlekettik bilik organdarynyń ózara is-qimylynyń jańa tetikteri bekitildi.
Demek, jańa Konstitýtsiianyń ereksheligi – jekelegen normalardy ózgertý emes, memlekettiń konstitýtsiialyq qurylysyn, memlekettik basqarý júiesin jáne adamnyń quqyqtaryn qorǵaý tetikterin keshendi túrde reformalaýynda.
- Konstitýtsiialyq reformalardyń tabysty iske asyrylýy úshin qandai jaǵdailar qajet?
- Konstitýtsiialyq reformanyń tabysty bolýy jańa Konstitýtsiianyń qabyldanýymen ǵana emes, onyń is júzinde tiimdi ári dáiekti júzege asyrylýymen tikelei bailanysty. Sondyqtan bul úderiste memleket pen qoǵamnyń birlesken jaýapkershiligi erekshe mańyzǵa ie.
Memleket, eń aldymen, qoldanystaǵy zańnamany jańa Konstitýtsiia talaptaryna ýaqtyly sáikestendirýge, Konstitýtsiianyń ústemdigi men zańdylyqty qamtamasyz etýge, jańadan qurylǵan memlekettik institýttardyń tiimdi jumys isteýine jaǵdai jasaýǵa tiis. Sonymen qatar memlekettik organdardyń ashyqtyǵy men eseptiligin arttyryp, adamnyń jáne azamattyń konstitýtsiialyq quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyna kepildik berýi qajet.
Óz kezeginde azamattyq qoǵam men azamattardyń da róli mańyzdy. Azamattardyń qoǵamdyq-saiasi ómirge belsendi qatysýy, Konstitýtsiia men zańdardy saqtaý, quqyqtyq mádeniet pen quqyqtyq sanany arttyrý, qoǵamdyq baqylaý tetikterin tiimdi paidalaný jáne memleketpen syndarly dialog ornatý reformalardyń tabysty júzege asýyna yqpal etedi.
Qoryta aitqanda, Konstitýtsiianyń ústemdigi qamtamasyz etilip, memleket pen qoǵam ózara jaýapkershilik qaǵidaty negizinde áreket etken jaǵdaida ǵana konstitýtsiialyq reformanyń negizgi maqsattaryna qol jetkizýge, demokratiialyq institýttardy nyǵaitýǵa, memlekettik basqarýdyń tiimdiligin arttyrýǵa jáne elimizdiń ornyqty áleýmettik-ekonomikalyq damýyn qamtamasyz etýge bolady.
