1 شٸلدەدەن باستاپ كٷشٸنە ەنگەن جاڭا كونستيتۋتسييا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن جاڭاشا قالىپتاستىرىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ جاڭا تەتٸكتەرٸن ەنگٸزدٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ زاڭناما جەنە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ, زاڭ ماگيسترٸ دارحان تٶكەەۆ Ult.kz تٸلشٸسٸنە اتا زاڭنىڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن كونستيتۋتسييالىق رەفورمالاردىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتىپ بەردٸ.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاڭا كونستيتۋتسيياسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى قانداي?
- 2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانىپ, 2026 جىلعى 1 شٸلدەدەن باستاپ كٷشٸنە ەنگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسى مەملەكەتتٸڭ كونستيتۋتسييالىق-قۇقىقتىق مودەلٸن كەشەندٸ تٷردە جاڭارتۋعا باعىتتالعان.
ەڭ ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ – قوس پالاتالى پارلامەنتتٸڭ (سەنات پەن مەجٸلٸستٸڭ) ورنىنا بٸرىڭعاي زاڭ شىعارۋشى ورگان قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋى. بۇل زاڭ شىعارۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتىپ, ٶكٸلدٸ بيلٸكتٸڭ جاڭا مودەلٸن قالىپتاستىردى.
ەكٸنشٸ ماڭىزدى جاڭالىق – ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ ەنگٸزٸلۋٸ. ۆيتسە-پرەزيدەنت كونستيتۋتسييالىق لاۋازىمدى تۇلعا رەتٸندە مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ جەنە كونستيتۋتسييادا كٶزدەلگەن ٶكٸلەتتٸكتەردٸ جٷزەگە اسىرادى.
سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسييا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا باسىمدىق بەرەدٸ. ەلەۋمەتتٸك, تسيفرلىق جەنە ەكولوگييالىق قۇقىقتاردىڭ كونستيتۋتسييالىق كەپٸلدٸكتەرٸ كەڭەيتٸلٸپ, ادامنىڭ قادٸر-قاسيەتٸن قورعاۋدىڭ جاڭا تەتٸكتەرٸ بەكٸتٸلدٸ.
جاڭا كونستيتۋتسييا مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار جٷيەسٸن دە جاڭعىرتتى. مەملەكەتتٸك ورگاندار اراسىنداعى ٶكٸلەتتٸكتەر قايتا بٶلٸنٸپ, اتقارۋشى جەنە سوت بيلٸگٸنٸڭ كونستيتۋتسييالىق نەگٸزدەرٸ جەتٸلدٸرٸلدٸ, مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ جاڭا تەتٸكتەرٸ ەنگٸزٸلدٸ.
سونداي-اق كونستيتۋتسييا مەملەكەتتٸڭ زايىرلى سيپاتىن, ساياسي پليۋراليزم قاعيداتىن بەكٸتٸپ, ەر مەن ەيەلدٸڭ زاڭدا بەلگٸلەنگەن تەرتٸپپەن تٸركەلگەن ەرٸكتٸ وداعى رەتٸندە نەكەنٸ ايقىنداۋ سيياقتى بٸرقاتار جاڭا كونستيتۋتسييالىق ەرەجەلەردٸ ورنىقتىردى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاڭا كونستيتۋتسيياسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ نەدە?
- جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – ونىڭ بۇرىنعى كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلگەن كەزەكتٸ ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەمەس, 1995 جىلعى كونستيتۋتسييانىڭ ورنىنا قابىلدانعان جاڭا نەگٸزگٸ زاڭ بولۋىندا.
بۇل كونستيتۋتسييا مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ ۇيىمداستىرۋدىڭ جەنە كونستيتۋتسييالىق-قۇقىقتىق رەتتەۋدٸڭ جاڭا مودەلٸن قالىپتاستىردى. اتاپ ايتقاندا, بٸر پالاتالى قۇرىلتاي قۇرىلىپ, ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى مەن قازاقستان حالىق كەڭەسٸ سيياقتى جاڭا كونستيتۋتسييالىق ينستيتۋتتار ەنگٸزٸلدٸ.
سونىمەن بٸرگە ادامنىڭ جەنە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كونستيتۋتسييالىق كەپٸلدٸكتەرٸ كەڭەيتٸلٸپ, ەلەۋمەتتٸك, تسيفرلىق جەنە ەكولوگييالىق قۇقىقتاردى قورعاۋدىڭ قوسىمشاتەتٸكتەرٸ كٶزدەلدٸ.
پرەزيدەنت, ٷكٸمەت, قۇرىلتاي جەنە سوت بيلٸگٸ اراسىنداعى ٶكٸلەتتٸكتەردٸڭ جاڭا اراقاتىناسى بەلگٸلەنٸپ, مەملەكەتتٸك باسقارۋجٷيەسٸ جاڭعىرتىلدى. كونستيتۋتسييانىڭ قۇرىلىمى قايتا قارالىپ, مەملەكەتتٸك بيلٸك ورگاندارىنىڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ جاڭا تەتٸكتەرٸ بەكٸتٸلدٸ.
دەمەك, جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ ەرەكشەلٸگٸ – جەكەلەگەن نورمالاردى ٶزگەرتۋ ەمەس, مەملەكەتتٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىسىن, مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن جەنە ادامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتٸكتەرٸن كەشەندٸ تٷردە رەفورمالاۋىندا.
- كونستيتۋتسييالىق رەفورمالاردىڭ تابىستى ٸسكە اسىرىلۋى ٷشٸن قانداي جاعدايلار قاجەت?
- كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ تابىستى بولۋى جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ قابىلدانۋىمەن عانا ەمەس, ونىڭ ٸس جٷزٸندە تيٸمدٸ ەرٸ دەيەكتٸ جٷزەگە اسىرىلۋىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان بۇل ٷدەرٸستە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ بٸرلەسكەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ەرەكشە ماڭىزعا يە.
مەملەكەت, ەڭ الدىمەن, قولدانىستاعى زاڭنامانى جاڭا كونستيتۋتسييا تالاپتارىنا ۋاقتىلى سەيكەستەندٸرۋگە, كونستيتۋتسييانىڭ ٷستەمدٸگٸ مەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸنە جاعداي جاساۋعا تيٸس. سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتٸلٸگٸن ارتتىرىپ, ادامنىڭ جەنە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا كەپٸلدٸك بەرۋٸ قاجەت.
ٶز كەزەگٸندە ازاماتتىق قوعام مەن ازاماتتاردىڭ دا رٶلٸ ماڭىزدى. ازاماتتاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرگە بەلسەندٸ قاتىسۋى, كونستيتۋتسييا مەن زاڭداردى ساقتاۋ, قۇقىقتىق مەدەنيەت پەن قۇقىقتىق سانانى ارتتىرۋ, قوعامدىق باقىلاۋ تەتٸكتەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ جەنە مەملەكەتپەن سىندارلى ديالوگ ورناتۋ رەفورمالاردىڭ تابىستى جٷزەگە اسۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
قورىتا ايتقاندا, كونستيتۋتسييانىڭ ٷستەمدٸگٸ قامتاماسىز ەتٸلٸپ, مەملەكەت پەن قوعام ٶزارا جاۋاپكەرشٸلٸك قاعيداتى نەگٸزٸندە ەرەكەت ەتكەن جاعدايدا عانا كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتتارىنا قول جەتكٸزۋگە, دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋعا, مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا جەنە ەلٸمٸزدٸڭ ورنىقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.
