Foto: Elizaveta Romashkina
Ystyqkóldiń soltústik-batys bóliginde Resei geografiia qoǵamy, Resei ǵylym akademiiasynyń Arheologiia institýty jáne Qyrǵyz ulttyq ǵylym akademiiasynyń Tarih, arheologiia jáne etnologiia institýty birlesip uiymdastyrǵan halyqaralyq sýasty arheologiialyq ekspeditsiiasy óz jumysyn aiaqtady, dep habarlaidy Ult.kz Rgo.ru saityna silteme jasap.
Zertteýdiń maqsaty — Uly Jibek jolynyń mańyzdy núkteleriniń biri bolǵan Torý-Aigyr sý astyndaǵy keshenin zertteý edi. Ekspeditsiia barysynda ǵalymdar jer silkinisinen keiin sý astynda qalǵan ortaǵasyrlyq qalanyń izderin jáne biregei artefaktilerdi anyqtady. Olardyń arasynda úlken keramikalyq qumyralar, kúidirilgen kirpishten turǵyzylǵan qurylys qaldyqtary men XIII–XIV ǵasyrlardaǵy musylman ziratynyń izderi bar.
Mamandardyń aitýynsha, zertteý jumystary kóldiń tórt ýchaskesinde, 1–4 metr tereńdikte júrgizilgen. Birinshi aimaqtan kúidirilgen kirpishten qalanǵan ǵimarattyń bólshekteri, tastan jasalǵan diirmen men qoǵamdyq ǵimarattyń bar ekenin kórsetetin sáýlettik element tabylǵan. Bul ǵimarat — meshit, medrese nemese monsha bolýy múmkin. Aǵash bóreneler men tas qurylymdar qazir dendrohronologiialyq jáne radiokómirtekti taldaýǵa jiberildi.
Qyrǵyz tarapynyń jetekshisi, arheolog Valerii Kolchenkonyń aitýynsha, tabylǵan oryn — Uly Jibek jolyndaǵy iri saýda ortalyǵynyń qaldyqtary.
«Bizdiń esepteýimizshe, bul qala XV ǵasyrdyń basynda jer silkinisinen keiin joiylǵan. Turǵyndar apatqa deiin-aq kóship ketken bolýy múmkin. Bul jerdiń tarihy Pompei taǵdyryna uqsaidy, tek Orta Aziiada», — dedi ǵalym.
Ekinshi ýchaskeden XIII–XIV ǵasyrlardaǵy musylman nekropoli tabylǵan. Shamamen alty gektar aýmaqqa sozylǵan zirat sý áserinen birtindep buzylyp barady. Qabirler islam dástúrine sai jasalǵan: máiitter soltústikke baǵyttalyp, júzderi Qaǵba jaqqa — Mekkege qaraǵan. Zertteýshiler er adam men áieldiń súiekterin sýdan shyǵaryp, antropologiialyq taldaý júrgizbek.
Zertteý toby parallel túrde qytai jylnamalaryn da qarap, jazba derekter men arheologiialyq málimetterdi salystyryp jatyr. Reseilik ǵalym Maksim Menshikovtyń aitýynsha, X–XIII ǵasyrlarda Ystyqkól óńiri Qarahan áýletiniń quramynda bolyp, túrli mádenietter men dinder toǵysqan aimaq bolǵan.
«Ol kezde islam Orta Aziiada endi tarai bastaǵan edi. XIII ǵasyrǵa qarai, Altyn Orda yqpalymen islam ústem dinge ainaldy. Nekropoldiń tabylýy — osynyń naqty dáleli», — deidi ol.
Úshinshi aimaqtan ǵalymdar bútin kúiinde saqtalǵan úlken hým (qysh qumyra) men erterek dáýirge jatatyn birneshe jerleý ornyn anyqtaǵan. Artefaktini sýdan shyǵarý kelesi maýsymǵa josparlanǵan. Tórtinshi ýchaskede mamandar sýasty burǵylaý jumystaryn júrgizip, topyraq úlgilerin alǵan. Bul tabylǵan qalanyń damý tarihyn qalpyna keltirýge múmkindik beredi.
Zertteý zamanaýi sýasty drondary men bailanys tehnologiialaryn qoldana otyryp júzege asqan. Bul ádister ǵalymdarǵa nysandardy dál beineleýge jáne sýasty eskertkishteriniń jaǵdaiyn baqylaýǵa múmkindik berdi.
