فوتو: ەليزاۆەتا روماشكينا
ىستىقكٶلدٸڭ سولتٷستٸك-باتىس بٶلٸگٸندە رەسەي گەوگرافييا قوعامى, رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ ارحەولوگييا ينستيتۋتى جەنە قىرعىز ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ تاريح, ارحەولوگييا جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتى بٸرلەسٸپ ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق سۋاستى ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسى ٶز جۇمىسىن اياقتادى, دەپ حابارلايدى Ult.kz Rgo.ru سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
زەرتتەۋدٸڭ ماقساتى — ۇلى جٸبەك جولىنىڭ ماڭىزدى نٷكتەلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولعان تورۋ-ايگىر سۋ استىنداعى كەشەنٸن زەرتتەۋ ەدٸ. ەكسپەديتسييا بارىسىندا عالىمدار جەر سٸلكٸنٸسٸنەن كەيٸن سۋ استىندا قالعان ورتاعاسىرلىق قالانىڭ ٸزدەرٸن جەنە بٸرەگەي ارتەفاكتٸلەردٸ انىقتادى. ولاردىڭ اراسىندا ٷلكەن كەراميكالىق قۇمىرالار, كٷيدٸرٸلگەن كٸرپٸشتەن تۇرعىزىلعان قۇرىلىس قالدىقتارى مەن XIII–XIV عاسىرلارداعى مۇسىلمان زيراتىنىڭ ٸزدەرٸ بار.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋ جۇمىستارى كٶلدٸڭ تٶرت ۋچاسكەسٸندە, 1–4 مەتر تەرەڭدٸكتە جٷرگٸزٸلگەن. بٸرٸنشٸ ايماقتان كٷيدٸرٸلگەن كٸرپٸشتەن قالانعان عيماراتتىڭ بٶلشەكتەرٸ, تاستان جاسالعان ديٸرمەن مەن قوعامدىق عيماراتتىڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتەتٸن سەۋلەتتٸك ەلەمەنت تابىلعان. بۇل عيمارات — مەشٸت, مەدرەسە نەمەسە مونشا بولۋى مٷمكٸن. اعاش بٶرەنەلەر مەن تاس قۇرىلىمدار قازٸر دەندروحرونولوگييالىق جەنە راديوكٶمٸرتەكتٸ تالداۋعا جٸبەرٸلدٸ.
قىرعىز تاراپىنىڭ جەتەكشٸسٸ, ارحەولوگ ۆالەريي كولچەنكونىڭ ايتۋىنشا, تابىلعان ورىن — ۇلى جٸبەك جولىنداعى ٸرٸ ساۋدا ورتالىعىنىڭ قالدىقتارى.
«بٸزدٸڭ ەسەپتەۋٸمٸزشە, بۇل قالا XV عاسىردىڭ باسىندا جەر سٸلكٸنٸسٸنەن كەيٸن جويىلعان. تۇرعىندار اپاتقا دەيٸن-اق كٶشٸپ كەتكەن بولۋى مٷمكٸن. بۇل جەردٸڭ تاريحى پومپەي تاعدىرىنا ۇقسايدى, تەك ورتا ازييادا», — دەدٸ عالىم.
ەكٸنشٸ ۋچاسكەدەن XIII–XIV عاسىرلارداعى مۇسىلمان نەكروپولٸ تابىلعان. شامامەن التى گەكتار اۋماققا سوزىلعان زيرات سۋ ەسەرٸنەن بٸرتٸندەپ بۇزىلىپ بارادى. قابٸرلەر يسلام دەستٷرٸنە ساي جاسالعان: مەيٸتتەر سولتٷستٸككە باعىتتالىپ, جٷزدەرٸ قاعبا جاققا — مەككەگە قاراعان. زەرتتەۋشٸلەر ەر ادام مەن ەيەلدٸڭ سٷيەكتەرٸن سۋدان شىعارىپ, انتروپولوگييالىق تالداۋ جٷرگٸزبەك.
زەرتتەۋ توبى پاراللەل تٷردە قىتاي جىلنامالارىن دا قاراپ, جازبا دەرەكتەر مەن ارحەولوگييالىق مەلٸمەتتەردٸ سالىستىرىپ جاتىر. رەسەيلٸك عالىم ماكسيم مەنشيكوۆتىڭ ايتۋىنشا, X–XIII عاسىرلاردا ىستىقكٶل ٶڭٸرٸ قاراحان ەۋلەتٸنٸڭ قۇرامىندا بولىپ, تٷرلٸ مەدەنيەتتەر مەن دٸندەر توعىسقان ايماق بولعان.
«ول كەزدە يسلام ورتا ازييادا ەندٸ تاراي باستاعان ەدٸ. XIII عاسىرعا قاراي, التىن وردا ىقپالىمەن يسلام ٷستەم دٸنگە اينالدى. نەكروپولدٸڭ تابىلۋى — وسىنىڭ ناقتى دەلەلٸ», — دەيدٸ ول.
ٷشٸنشٸ ايماقتان عالىمدار بٷتٸن كٷيٸندە ساقتالعان ٷلكەن حۋم (قىش قۇمىرا) مەن ەرتەرەك دەۋٸرگە جاتاتىن بٸرنەشە جەرلەۋ ورنىن انىقتاعان. ارتەفاكتٸنٸ سۋدان شىعارۋ كەلەسٸ ماۋسىمعا جوسپارلانعان. تٶرتٸنشٸ ۋچاسكەدە ماماندار سۋاستى بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, توپىراق ٷلگٸلەرٸن العان. بۇل تابىلعان قالانىڭ دامۋ تاريحىن قالپىنا كەلتٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
زەرتتەۋ زاماناۋي سۋاستى دروندارى مەن بايلانىس تەحنولوگييالارىن قولدانا وتىرىپ جٷزەگە اسقان. بۇل ەدٸستەر عالىمدارعا نىسانداردى دەل بەينەلەۋگە جەنە سۋاستى ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ جاعدايىن باقىلاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
