Yntymaǵy men birligi jarasqan

Jýaly aýdany agrarlyq óńir bolǵandyqtan aýyl sharýa­shylyǵy óndirisine basymdyq berýdemiz. Aýdannyń aýyl sharýashylyǵy salasynda bú­ginde 3 jaýapkershiligi shekteýli seriktestik, 3 óndiristik kooperativ, 9 aýyldyq tutynýshylar kooperativi, 2151 sharýa qoja­lyǵy jumys isteidi. Diqandar biylǵy jyldyń ónimi úshin barlyǵy 12 030 gektar kúzdik, 21 168 gektar jazdyq arpa, 272 gektar jazdyq bidai, 240 gektar dándik júgeri seýip, odan túsken ónimdi der kezinde jinap aldy. Ortasha ónimdilik aq egisten ortasha eseppen gektarynan 17,5 tsentner qurady. Odan basqa 22 037 gektar maily daqyldan, 639 gektardan kókónis, 1 846 gek­tardan kópjyldyq shóp, 10 gektardan qant qyzylshasy jinap alyndy.

Biylǵy jyldyń toǵyz aiy­nyń qorytyndylary boiynsha aýdannyń kásipkerlik salasynda 1 337,1 mln teńgeniń ónim­deri óndirilip, biýdjetke 112,8 mln teńge salyq tólendi. Jalpy, aýdanda biýdjet boiyn­sha boljam soma barlyq túrinen asyra oryndaldy. Aýdan aýmaǵynda búginde 3 738 kásipkerlik sýbektisi ju­mys isteýde, onyń ishinde 2 orta, 122 shaǵyn kásiporyn, 1 463 jeke kásipker bar. Bul sharýa­shylyq sýbektilerinde barlyǵy 8 530 adam eńbek etedi.

Aýyl sharýashylyǵy tehnikalary jyl ótken saiyn ja­ńara túsip otyr. Onyń basym bó­ligi lizing arqyly alynýda. Máselen, sońǵy bes jylda «QazAgroQarjy» AQ arqyly lizingke 51 dana MTZ-82 traktory, 14 kombain jáne 15 traktor tirkemesi alyndy. Mine, osylaisha jylda tehnikalardy jańartyp otyrsaq, birneshe jylda aýyl sharýashylyǵy tehnikalarynyń jańaryp shyǵa keletini sózsiz.

Sharýalar mal basyn arttyrý maqsatynda memleket usyn­ǵan baǵdarlamalardy tiimdi pai­dalanýǵa barynsha tyrysýda. Sonyń nátijesinde tórt túlik mal basy jyl ótken saiyn artyp keledi. Búginde aýdan­da 197,1 myń qoi-eshki, 41,2 myń iri qara, 8,7 myń jylqy, 113,3 myń qus bar. 2010-2014 jyl­dar aralyǵynda «Sybaǵa» memlekettik baǵdarlamasy bo­iyn­sha 51 sharýashylyq 483,9 mln teńge nesie alyp, 2 787 bas iri qara mal satyp alsa, ótken jyly ǵana 18 sharýa qoja­lyǵy osy baǵdarlama aiasynda 171,3 mln teńge nesie alyp, 1008 siyr, 52 buqa satyp aldy. «Altyn asyq» baǵdarlamasy boiynsha 2015 jyly 7 sharýashylyq 45,7 mln. teńge nesie alyp, 1 849 saýlyq, 80 qoshqar satyp aldy. «Qulan» baǵdarlamasymen 12 sharýa­shylyq 123,3 mln teńge nesie alyp, 438 bie, 54 aiǵyr satyp aldy. Biyl jyl basynan beri «Sy­baǵa» baǵdarlamasy boiyn­sha aýdan sharýashylyqtary 40,1 mln teńgege 243 iri qara, «Qulan» baǵdarlamasy boiynsha 6,0 mln teńgege 248 jylqy, «Al­tyn asyq» baǵdarlamasy boiynsha 34,6 mln teńgege 1 348 qoi satyp aldy.

Aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerdi memle­kettik qoldaý sharasynyń biri – «Yrys» baǵdarlamasyn da aýdan sharýashylyqtary belsene paidalanýda. Osy baǵdarlama boiyn­sha «Ahmet» sharýa qoja­lyǵy biyl 56 asyl tuqymdy siyr satyp aldy. Baǵdarlama negi­zinen sút ónimderin óndirý já­ne óńdeý baǵytynda jumys isteitin kásiporyndardy qol­daýǵa baǵyttalǵan. Sonyń ar­qasynda keiingi kezde aýdanda sút óńdeýmen shuǵyldanatyn shaǵyn kásiporyndar qatary kóbeiip keledi. Aýdan ortalyǵy Baýyrjan Momyshuly aýy­lyn­daǵy «SMTS» JShS jáne «Zaǵira Meshelova» jeke kásip­orny jergilikti turǵyn­dardan sút qabyldap, odan alýan ónim­der shyǵarýda.

«Gambýrg» JShS sútten ki­legei óndirýdi durys jolǵa qoidy. «SMTS» JShS sút ónim­­derimen qatar, alkogolsiz sýsyndardyń alýan túrlerin já­ne shujyq shyǵarady. Kezinde dámi til úiiretin sary maiymen, kezinde kilegeiimen búkil Odaqqa tanylǵan Býrnyi irimshik zaý­yty biraz jyl óndiristi qaita jabdyqtaýǵa jabylyp qalǵan edi, endi mine, investitsiia tartý­dyń arqasynda óndiris qar­qynyn arttyra bastady. Ótken jyly 4-5 tonnamen shektelgen kásiporyn búginde óndiris qýatyn 10 esege deiin arttyryp, turǵyndardan kúndelikti 40-50 tonnaǵa deiin sút qabyldap, óńdeýde. «Gambýrg» JShS in­fra­qurylym jobasy boiynsha «QazAgroQarjy» AQ arqyly nesie alyp, 800 iri qara malǵa arnalǵan taýarly-sút fermasyn salyp, sút óńdeitin tseh ashýdy josparlap otyr.

Sý únemdeý tehnologiiasy boiynsha Nurlykent aýyldyq okrýgindegi «Gambýrg» JShS men «Zyliha» ShQ egistik jáne kartop alqaptaryn sýarý úshin zamanaýi úlgidegi jańbyrlatyp sýarý qondyrǵysyn paidalanýda. Jýalynyń bir kezde dańqyn aspandatqan kartop daqylyn ósirý birneshe jyldan beri qai­­ta qolǵa alynýda. Sonyń náti­jesinde kartop alqaptary jyl­dan-jylǵa artyp keledi. Byltyr ol 2 100-den astam gek­tarǵa jetse, al biyl egilgeni –   2 150 gektar. Odan alynǵan orta­sha ónim gektarynan 226 tsentner qurady.

Bizde kartop ósirýge qajetti tehnika jetkilikti. Sapaly tuqym­men qamtamasyz etý de du­rys jolǵa qoiylǵan. «Zyliha» sharýa qojalyǵy jyl saiyn Qaraǵandy oblysynan elitaly kartop tuqymyn ákelip, ár gektardan joǵary ónim jinaýǵa kúsh salyp keledi. Aýdannyń kúngei bóligindegi diqandardyń jazǵy sýarý maýsymynda bas aýrýyna ainalǵan aǵyn sý problemasy sheshimin tapty. Osy alqaptardy sýlandyratyn Kóksai arnasy búginde tolyq qýatymen jumys istep tur.

Elbasynyń óziniń qoldaýy­men salynǵan, quny 5,2 mlrd teń­gelik ǵalamat jobanyń igi­ligin búginde úsh aýyldyq okrýgtegi sharýa qojalyqtary men turǵyndar kórýde. Jazdyń kúni aýdanymyzda oblystyq «Eginjai kúni» sharasy joǵary dárejede ótkizildi. Aýyl sharýa­shylyǵy tehnikasy kórmesine oblystaǵy Shý qalasynda qu­ras­tyrylǵan tórt kombain qoiylyp, onyń úsheýin aýda­ny­myzdyń sharýalary satyp aldy.

Qoryta aitqanda, aýdan sharýashylyqtarynyń búgingi betalysy jaman emes. Biri egin­shilikke bet bursa, endi biri asyl tuqymdy mal ósirý baǵytyn tańdap otyr. Munyń bári Úkimet tarapynan kórsetilip otyrǵan qamqorlyqtyń arqasynda qol jetken tabystar.

Aýdanda agrarlyq sala­ny ártaraptandyrý, jańa tehno­logiialardy qoldanysqa en­gizý, óńdeýshi, uqsatýshy kásip­oryndardy iske qosý jóninde birqatar mańyzdy sharalar júzege asyrylýda. Bul baǵytta tyń izdenister de jeterlik. Biz­de óz isin ashqysy keletin is­ker azamattar da az emes. Kóp­shiligin qarjy tapshylyǵy qinaidy. Ekinshi deńgeidegi bankter kepilsiz nesie bermeidi. Sondyqtan da qarajatqa qol jet­kize almai taýlary shaǵylady. Degenmen, aýdan ákim­digi tarapynan olardyń biz­nes-jospar jasaýyna jáne jer alýyna qoldaý kórsetilýde. Aýdan ortalyǵyndaǵy iri kásip­orynnyń biri – «Arna Astyq» JShS biraz ýaqyttan beri jumys istemei tur edi. Ony «Agro azyq-túlik nanmen jabdyqtaý» JShS basqarýǵa aldy. Seriktestik úsh qoimaǵa jóndeý jumystaryn júrgizip, byltyrdan beri jańa astyqty qabyldaýda. Taǵy bir qoimany kúrdeli jóndeýden ótkizip, maqta, maqsary jáne kúnbaǵys mailaryn shyǵaratyn tsehty iske qosty jáne jem tartatyn tseh paidalanýǵa berildi.

Qurylys salasy da jyl sanap damyp keledi. 2005 jyldan beri aýdanda 13 jańa úlgidegi mektep salynyp, paidalanýǵa berildi. 23 balabaqsha men 1 shaǵyn or­talyq yńǵailastyrylǵan ǵi­ma­rattarda ashylyp, búldir­shin­der balabaqshalarǵa barýda. Er­tai aýylyndaǵy 120 oqýshyǵa arnalǵan orta mektep ǵimaraty ótken jyly paidalanýǵa be­rilse, Qoshqarata aýylyndaǵy 180 oryndyq orta mekteptiń qurylysy biyl aiaqtalyp, jańa oqý jyly qarsańynda ashyldy. Jalpy, aýdanda bilim berý sapasy da jyldan-jylǵa kóterilip keledi. Mektep bitirýshilerdiń UBT qorytyndysy boiynsha aýdanda ótken jyly oblysta 4 oryn alsa, biyl Taraz qala­synan keiingi ekinshi orynnan kórindi.

Aýyl-aimaqtarda densaýlyq saqtaý obektileri kóptep tur­ǵyzylyp, iske qosylýda. Tek sońǵy birer jyldyń ishinde úsh aýylda medpýnkt salynyp, paidalanýǵa berildi. Al aýdandyq ortalyq aýrýhana qajetti zamanaýi qural-jabdyqtarmen jaraqtalǵan. Ol respýblikadaǵy eń úzdik 50 aýrýhana qataryna enip otyr. Aýdannyń mádeniet salasynda búginde bir aýdandyq ortalyq, bir aýyldyq balalar kitaphanasy, 23 aýyldyq kitaphana jáne bir aýdandyq, 8 aýyldyq mádeniet úii, 12 aýyldyq klýb, bir jyljymaly «Zerde» avtoklýby, sondai-aq «Qyz­ǵaldaq» án-bi ansambli, «Jýaly», «Myńbulaq» halyq teatrlary jáne «Jańabaevtar» otbasylyq ansambli turǵyndarǵa mádeni qyzmet kórsetýde.

«Aqbulaq» baǵdarlamasy aiasynda Nurlykent, Qyzylaryq, Jylybulaq, Darbaza aýyldaryna aýyz sý qubyry tartylyp, turǵyndar sapaly aýyz sýǵa qol­dary jetip otyr. Aýdanǵa tabi­ǵi gaz qubyrlaryn tartý jumystary ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń aiaǵynda qolǵa alynǵan. Sonyń arqasynda aýdan ortalyǵy men irgeles birneshe aýyl gazdandyryldy. Naryqtyq qatynastarǵa kóshken tusta toqtap qalǵan bul jumys sońǵy jeti-segiz jylda qaita jandanyp, aýdannyń onnan astam eldi mekenine gaz kirgizildi. Áli taǵy da 19 aýylǵa gaz kirgizý mejelenip otyr. Búginde atalǵan eldi mekenderge gaz tartý jumystarynyń jo­balaý-smetalyq jospary ázirlený ústinde.

Árine, bul maqsatty ju­mys­tar túptep kelgende, aýyl halqynyń turmysy men ál-aýqatyn kóterý, aýyl sharýa­shylyǵyn damytý maqsatynda memleket tarapynan jasalyp jatqan qamqorlyq dep uqqan jón. Sońǵy kezderi aýdanda jeke turǵyn úi salýshylar qatary da artyp keledi. Jeke sektordyń esebinen ústimizdegi jyl basynan beri jalpy aýdany 6 656,0 sharshy metrdi quraityn turǵyn úi qurylystarymen birge qa­byl­dandy. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 102,4 paiyzǵa artyq.

Aýyl-aimaqty kóriktendirý de turaqty nazarymyzda. Kók­temde aýyl-aimaqty tazalaý, tal-daraq egý, alleialar men gúl­­zarlar daiyndaý, jol bo­­iyn­daǵy aǵashtardy, kishi sáý­let nysandaryn ákteý, syrlaý jumystaryna basymdyq berilse, odan ári jumys tike­lei kóriktendirý, kórkeitý baǵy­tynda júrdi. Batyrbek datqa eskertkishi men kesenesiniń ainalasy, Jastar alleiasy, «Ja­sai ber, Qazaqstan» saiabaǵy qor­shalyp, asfalt tóselip, tal-daraqtar men sándik aǵashtar egi­lip, kórkeie tústi. Kóshelerge or­­natylǵan túrli jaryq túsirý as­paptary túngi aýyldyń ajaryna ajar qosyp tur.

Aýdan ortalyǵyndaǵy trotýar, kópirler retke keltirilip, syrlanyp, gúldestelermen be­zen­­dirildi. Kóshelerge sán ber­gish jaryqtar ornatyldy. Aýdan ortalyǵyndaǵy Baýyrjan Mo­mysh­uly eskertkishiniń janynan «Juldyzy biik Jýaly» atty alleia jabdyqtalyp, onda jýalylyq Eńbek Erleriniń, Halyq Qaharmandarynyń por­tretteri qoiyldy. Alleianyń bir betine asharshylyq pen qýǵyn-súrgin qurbandaryna, ekinshi jaq betine aýǵan soǵy­sy ardagerlerine arnalǵan eskertkish-monýment ornatyl­dy. Sol joldyń boiynda biik­tegen ózimizdiń «Báiterek» moný­mentimiz tóńirekke ár berip tur. Osylaisha bul aýmaq ári taǵylymdy, ári kórikti saiabaqqa ainaldy. Ortalyq alańdaǵy sahna jáne rámizder stellasyn qaita jańǵyrtýdy kózdep otyrmyz, ortalyq aýrýhana mańaiyna avtoturaq jasaldy. Osyndai jumystar aýyldyq okrýgterde de júrgizildi. «Óńirlerdi damytý» baǵdarlamasyna sai onnan astam aýyldyń ortalyq kóshe­leri jaryqtandyryldy, bir­neshe oiyn alańy salynyp, al­leialar qaita jóndeýden ótkizildi.

«Údemeli indýstriialyq-inno­vatsiialyq damý» memleket­tik baǵdarlamasy aiasynda Nur­lykent aýylynda «Býrnoe solar» kompaniiasymen Ortalyq Aziiada teńdesi joq qýattylyǵy 50 megavatty quraityn quny 23,5 mlrd teńge kún elektr stansasy sa­lynyp, iske qosyldy. En­digi kezekte qýaty dál osyndai taǵy bir stansany sol aradan sa­lyp, iske qosý qarastyrylyp otyr.

Aýdan basshylyǵynyń alda­ǵy ýaqytta aýdan ekonomikasyn damytý baǵytynda qolǵa alatyn batyl jobalary bar. Atap aitqanda, Iran investorlarymen júrgizilgen kelissózder nátijesinde aýdan aýmaǵynan 400 gektar jerge qyzyl balyq (forel) ósirý jáne dárilik ósim­dikterden dári-dármek ón­dirý jobalary pysyqtalýda. Ózimizdiń kásipkerlerimiz Kók­sai­dyń ańǵarynan shaǵyn sý elektr stansasyn salýdy jos­par­lap otyr.

Sonymen qatar, aýdannyń agrarlyq baǵytyn negizge ala otyryp, keleshekte óńirde sút klasterin qurý josparda bar. Osy maqsatta 15 sharýa qoja­lyǵy biriktirilip «Jýaly Ala­taý» aýyl sharýashylyǵy koo­perativi quryldy. Sondai-aq, Bilikólden 20 gektar aýmaqqa balyq pitomnigin ashý, 200 myń AQSh dollaryna 50 gektar alma baǵyn intensivti jolmen ósirý sekildi jobalar qarastyrylýda.

Aýdan aýmaǵynan kóktep ótip jatqan «Batys Eýropa – Batys Qytai» halyqaralyq kólik dáliziniń tranzittik múmkindigin paidalanýdy kózdep, aýdandaǵy mekeme, sala basshylarymen oilasa kele, kúrejoldyń aýda­n ortalyǵyna kireberis tusy­nan demalys ortalyǵyn salýdy josparlap otyrmyz. Jýa­ly aýdanynyń qurmetti azama­t­tarynyń esimi jazylǵan alleia bitýge taiaý. Sondai-aq, aýdan aýmaǵynda ornalasqan áske­ri bólim qyzmetkerlerine arnap salynyp jatqan 120 páterlik bes úidiń qurylysy da aiaqtalyp keledi. Aýdanda barlyq salada óz kásibiniń bilikti mamany atanyp, elimizdiń ósip-órkendeýi, gúldenýi jolynda aianbai ter tógip júrgen azamattar az emes. Jýalynyń aty sondai azamattarmen aibyndy ári asqaq.

Biyl biz Táýelsizdiktiń 25 jyl­dyǵyn atap ótemiz. El ómi­rin­degi osynaý mereili oqiǵa qar­sańynda ejelden yntymaǵy men birligi jarasqan Jýaly jurty jumyla eńbek etip, Ota­ny­myzdyń ósip-órkendeýine lai­­yq­ty úles qosatyny anyq.

Baqtiiar KÓPBOSYNOV,

Jýaly aýdanynyń ákimi

Jambyl oblysy

Sýretterdi túsirgen

Aqádil RYSMAHAN