Iasaýitanýshylardyń kópshiligi XVII ǵasyrda Iasaýi tariqaty ómir súrýin toqtatty degen pikir bildiredi. Rasynda da osydan keiin tariqat silsilasy tolyǵymen úzilgen be?
Ortalyq Aziiada Muhammed Bahaýaddin Nahshbandi (1318-1389) damytqan Ǵyjdýani sopylyq mektebiniń damýymen Iasaýi tariqaty XV ǵasyrdan bastap birtindep álsirei tústi. Nahshbandi tariqatynyń basyna kelgen Hoja Ahrar Ýbaidýlla (1404-1490) «Óziniń álemdik rýhani paryzyńdy atqarý úshin saiasi bilikti paidalana bilý qajet» degen qaǵidany ustandy. Osydan keiin Nahshbandi tariqaty Ortalyq Aziianyń dini-saiasi ómirine qatty yqpal etti. Qazaq bileýshisi Qasym han (1513-1523) Nahshbandi shaihy Ábý Bákir Sadqa qol berip, osydan keiin Ǵyjdýani sopylyq mektebi qazaq halqynyń rýhani ómirine etene aralasa bastady. Al, olarmen Iasaýi tariqatynyń Azizan tarmaǵy ǵana iyq tirestire aldy. HÚII ǵasyrda qazaq handary Iasaýi tariqatynyń ókilderine el bileýshi sultandarmen teń mártebe berip, eldiń rýhani birligin saqtaýǵa umtyldy. Sol dáýirde qazaqtyń rýhani ómirinde nahshbandilermen qatar Azizan qojalarynyń da yqpaly joǵary boldy. Mysaly, Táýke han eki aǵym arasyndaǵy tartysty toqtatý úshin kúltóbedegi jiynda bilerge úsh júzdiń pirin sailaý jónindegi bastama kóterip, Nuratalyq azizan qoja Músiráli Aziz úsh júzge pir bolyp sailanady. Iaǵni, XVII ǵasyrda Iasaýi tariqatynyń silsilasy úzilgenimen, tariqat nasiqattaǵan rýhani qundylyqtar qojalar arqyly halyqtyń ádet-ǵurpy men dúnietanymyna sińisti.
Shyǵystanýshy A.Beniksinniń zertteýine qaraǵanda Iasaýiia tariqaty HIH ǵasyrda Qyrǵyzstannyń ońtústigi men Ferǵana jazyǵynda «lachiler» degen atpen ómir súrgen. Lachi qaýymdastyǵy 1870 jyly Qoqannyń hany tarapynan dinnen bezgen degen aiyppen óltirilgen Sanivar atty Iasaýi tariqatynyń shaiqysy tarapynan qurylady. Qoqan bilýeshileri tarapynan baqylaýǵa alǵan lachiler qyrǵyzdar arasynan jaqtas tabady. Tariqat músheleri astyrtyn uiymdastyrylǵan jiyndarda mýzykanyń súiemeldeýmen, hikmet oqyǵandyqtary úshin qýǵynǵa ushyraidy. Lachiler 1917 jylǵy qazan tóńkerisin jyly qabyldaǵanmen, keiinirek jańa júiemen til tabysa almaidy. 1920 jyly lachi toptarynyń ishinen Iasaýiia tarihatynyń shaiqy Ábý Mýtálip Satybaldiev «Shashty ishandar» degen tariqat qurdy. Keńes úkimeti «Shashty ishandarǵa» lankestik tásilder men saiasi júiege qarsy ártúrli áskeri kóterilis pen qozǵalysty uiymdastyrdy dep aiyp taǵady. Osydan soń shaihylary jii-jii tutqyndalyp jazaǵa tartylady. Jalpy, 1950 jyldarǵa deiin «Shashty ishandardy» jazalaý júzege asyrylady. «Lachiler» men «Shashty ishandar» bul óńirde áli de ómir súredi.
Ekimyńynshy jyldary Túrkistan qalasyndaǵy «Qoja Ahmet Iasaýi» kesenesiniń muraǵattaryndaǵy dini derekterdi qarastyrý barysynda HIH ǵasyrda shaharda Kalandar sopylyq qaýymdastyǵynyń ómir súrgendigine kóz jetkizdik. Qaladaǵy 69 kósheniń biri Kalandar dep atalǵan. Sondai-aq, osy atpen mahala meshiti de jumys istegen. Keiin Sairam qalasyndaǵy Shah-Kalandar mazaryn zerttep barǵanymyzda, munda da HIH ǵasyrda Kalandar sopylyq ordeniniń bolǵanyn bildik. Keńes úkimetiniń 1920 jyldary atalmysh qalalarǵa bilik ornatýymen, Kalandarlar qozǵalysyna tiym salynǵan. Tarihqa zer salsaq, Malamati mektebiniń ókili bolǵan Jamaladdin Mýhammedi Júnis as-Saýadji (1232 j.ó.) Kalandar tariqatynyń negizin salǵan. Ol Jebe men Súbitai qolbasshylardyń Iranǵa shapqynshylyǵy kezinde Damaskige qashyp kelip, osynda Kalandar tariqatyn qurǵan. Jalpy, islam ǵulamalary Kalandar tariqatyn shiǵalyq baǵyttaǵy sopylyq qaýymdastyq dep baǵalaidy. Alaida, Túrkistan men Sairamdaǵy kalandarlardyń ishki qurylymy men dini ritýaldaryn zerttegenimizde, olardyń shariǵat normalaryn (namaz, oraza) jergilikti sharttarǵa qarai (Hanafi mázhaby) oryndaǵanyn kóz jetkizdik. Qaýymdastyq ókilderi halyqtyń aldyna shyǵyp teatrlandyrylǵan kórinis jasap (dar aǵashynda júrý, kir tastaryn kóterý, aiaǵymen shoq basý, aýzymen ot úrleý), dini dastandardy obrazǵa kirip jyrlaityn bolǵan. Olar eldiń bergen qaiyr-sadaqasymen kúneltken. Kalandarlar kóbinese ekinshi kezektegi azan shaqyryp at qoiý, máiit jýý, kór qazý, ishirtki jazyp, dem salý sekildi rásimderdi oryndaǵan. Ia.Kýn albomyna engizgen 1870 jylǵy Q.A.Iasaýi kesenesindegi sopylar osy kalandarlar bolyp tabylady. Olar Iasaýi tariqatyna tán alqa bolyp «jahri zikirdi» salǵan. Bizdiń paiymdaýymyzsha Túrkistan men Sairamdaǵy kalandarlar Jamaladdin Mýhammedi Júnis as-Saýadji qurǵan tariqattyń atyn alǵanymen, naqty tájiribedegi ómir súrý salty Iasaýi tariqatyna beiimdelgen. Sol sebepti Keńes úkimeti 1923 jyly tiym salǵan «Kalandarlar qozǵalysyn» da Iasaýi tariqatynyń keiingi silemderine jatqyzýǵa bolady dep oilaimyn.
Muhan Isahan – zańger, shariǵat boiynsha maman.
