ياساۋيتانۋشىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ XVII عاسىردا ياساۋي تاريقاتى ٶمٸر سٷرۋٸن توقتاتتى دەگەن پٸكٸر بٸلدٸرەدٸ. راسىندا دا وسىدان كەيٸن تاريقات سيلسيلاسى تولىعىمەن ٷزٸلگەن بە?
ورتالىق ازييادا مۇحاممەد باحاۋاددين ناحشباندي (1318-1389) دامىتقان عىجدۋاني سوپىلىق مەكتەبٸنٸڭ دامۋىمەن ياساۋي تاريقاتى XV عاسىردان باستاپ بٸرتٸندەپ ەلسٸرەي تٷستٸ. ناحشباندي تاريقاتىنىڭ باسىنا كەلگەن حوجا احرار ۋبايدۋللا (1404-1490) «ٶزٸنٸڭ ەلەمدٸك رۋحاني پارىزىڭدى اتقارۋ ٷشٸن ساياسي بيلٸكتٸ پايدالانا بٸلۋ قاجەت» دەگەن قاعيدانى ۇستاندى. وسىدان كەيٸن ناحشباندي تاريقاتى ورتالىق ازييانىڭ دٸني-ساياسي ٶمٸرٸنە قاتتى ىقپال ەتتٸ. قازاق بيلەۋشٸسٸ قاسىم حان (1513-1523) ناحشباندي شايحى ەبۋ بەكٸر سادقا قول بەرٸپ, وسىدان كەيٸن عىجدۋاني سوپىلىق مەكتەبٸ قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنە ەتەنە ارالاسا باستادى. ال, ولارمەن ياساۋي تاريقاتىنىڭ ازيزان تارماعى عانا يىق تٸرەستٸرە الدى. حٷٸٸ عاسىردا قازاق حاندارى ياساۋي تاريقاتىنىڭ ٶكٸلدەرٸنە ەل بيلەۋشٸ سۇلتاندارمەن تەڭ مەرتەبە بەرٸپ, ەلدٸڭ رۋحاني بٸرلٸگٸن ساقتاۋعا ۇمتىلدى. سول دەۋٸردە قازاقتىڭ رۋحاني ٶمٸرٸندە ناحشبانديلەرمەن قاتار ازيزان قوجالارىنىڭ دا ىقپالى جوعارى بولدى. مىسالى, تەۋكە حان ەكٸ اعىم اراسىنداعى تارتىستى توقتاتۋ ٷشٸن كٷلتٶبەدەگٸ جيىندا بيلەرگە ٷش جٷزدٸڭ پٸرٸن سايلاۋ جٶنٸندەگٸ باستاما كٶتەرٸپ, نۇراتالىق ازيزان قوجا مٷسٸرەلٸ ازيز ٷش جٷزگە پٸر بولىپ سايلانادى. ياعني, XVII عاسىردا ياساۋي تاريقاتىنىڭ سيلسيلاسى ٷزٸلگەنٸمەن, تاريقات ناسيقاتتاعان رۋحاني قۇندىلىقتار قوجالار ارقىلى حالىقتىڭ ەدەت-عۇرپى مەن دٷنيەتانىمىنا سٸڭٸستٸ.
شىعىستانۋشى ا.بەنيكسيننٸڭ زەرتتەۋٸنە قاراعاندا ياساۋييا تاريقاتى حٸح عاسىردا قىرعىزستاننىڭ وڭتٷستٸگٸ مەن فەرعانا جازىعىندا «لاچيلەر» دەگەن اتپەن ٶمٸر سٷرگەن. لاچي قاۋىمداستىعى 1870 جىلى قوقاننىڭ حانى تاراپىنان دٸننەن بەزگەن دەگەن ايىپپەن ٶلتٸرٸلگەن سانيۆار اتتى ياساۋي تاريقاتىنىڭ شايقىسى تاراپىنان قۇرىلادى. قوقان بيلۋەشٸلەرٸ تاراپىنان باقىلاۋعا العان لاچيلەر قىرعىزدار اراسىنان جاقتاس تابادى. تاريقات مٷشەلەرٸ استىرتىن ۇيىمداستىرىلعان جيىنداردا مۋزىكانىڭ سٷيەمەلدەۋمەن, حيكمەت وقىعاندىقتارى ٷشٸن قۋعىنعا ۇشىرايدى. لاچيلەر 1917 جىلعى قازان تٶڭكەرٸسٸن جىلى قابىلداعانمەن, كەيٸنٸرەك جاڭا جٷيەمەن تٸل تابىسا المايدى. 1920 جىلى لاچي توپتارىنىڭ ٸشٸنەن ياساۋييا تاريحاتىنىڭ شايقى ەبۋ مۋتەليپ ساتىبالديەۆ «شاشتى يشاندار» دەگەن تاريقات قۇردى. كەڭەس ٷكٸمەتٸ «شاشتى يشاندارعا» لانكەستٸك تەسٸلدەر مەن ساياسي جٷيەگە قارسى ەرتٷرلٸ ەسكەري كٶتەرٸلٸس پەن قوزعالىستى ۇيىمداستىردى دەپ ايىپ تاعادى. وسىدان سوڭ شايحىلارى جيٸ-جيٸ تۇتقىندالىپ جازاعا تارتىلادى. جالپى, 1950 جىلدارعا دەيٸن «شاشتى يشانداردى» جازالاۋ جٷزەگە اسىرىلادى. «لاچيلەر» مەن «شاشتى يشاندار» بۇل ٶڭٸردە ەلٸ دە ٶمٸر سٷرەدٸ.
ەكٸمىڭىنشى جىلدارى تٷركٸستان قالاسىنداعى «قوجا احمەت ياساۋي» كەسەنەسٸنٸڭ مۇراعاتتارىنداعى دٸني دەرەكتەردٸ قاراستىرۋ بارىسىندا حٸح عاسىردا شاھاردا كالاندار سوپىلىق قاۋىمداستىعىنىڭ ٶمٸر سٷرگەندٸگٸنە كٶز جەتكٸزدٸك. قالاداعى 69 كٶشەنٸڭ بٸرٸ كالاندار دەپ اتالعان. سونداي-اق, وسى اتپەن ماحالا مەشٸتٸ دە جۇمىس ٸستەگەن. كەيٸن سايرام قالاسىنداعى شاح-كالاندار مازارىن زەرتتەپ بارعانىمىزدا, مۇندا دا حٸح عاسىردا كالاندار سوپىلىق وردەنٸنٸڭ بولعانىن بٸلدٸك. كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ 1920 جىلدارى اتالمىش قالالارعا بيلٸك ورناتۋىمەن, كالاندارلار قوزعالىسىنا تيىم سالىنعان. تاريحقا زەر سالساق, مالاماتي مەكتەبٸنٸڭ ٶكٸلٸ بولعان جامالاددين مۋحاممەدي جٷنٸس اس-ساۋادجي (1232 ج.ٶ.) كالاندار تاريقاتىنىڭ نەگٸزٸن سالعان. ول جەبە مەن سٷبٸتاي قولباسشىلاردىڭ يرانعا شاپقىنشىلىعى كەزٸندە داماسكٸگە قاشىپ كەلٸپ, وسىندا كالاندار تاريقاتىن قۇرعان. جالپى, يسلام عۇلامالارى كالاندار تاريقاتىن شيعالىق باعىتتاعى سوپىلىق قاۋىمداستىق دەپ باعالايدى. الايدا, تٷركٸستان مەن سايرامداعى كالاندارلاردىڭ ٸشكٸ قۇرىلىمى مەن دٸني ريتۋالدارىن زەرتتەگەنٸمٸزدە, ولاردىڭ شاريعات نورمالارىن (ناماز, ورازا) جەرگٸلٸكتٸ شارتتارعا قاراي (حانافي مەزھابى) ورىنداعانىن كٶز جەتكٸزدٸك. قاۋىمداستىق ٶكٸلدەرٸ حالىقتىڭ الدىنا شىعىپ تەاترلاندىرىلعان كٶرٸنٸس جاساپ (دار اعاشىندا جٷرۋ, كٸر تاستارىن كٶتەرۋ, اياعىمەن شوق باسۋ, اۋزىمەن وت ٷرلەۋ), دٸني داستانداردى وبرازعا كٸرٸپ جىرلايتىن بولعان. ولار ەلدٸڭ بەرگەن قايىر-ساداقاسىمەن كٷنەلتكەن. كالاندارلار كٶبٸنەسە ەكٸنشٸ كەزەكتەگٸ ازان شاقىرىپ ات قويۋ, مەيٸت جۋۋ, كٶر قازۋ, ٸشٸرتكٸ جازىپ, دەم سالۋ سەكٸلدٸ رەسٸمدەردٸ ورىنداعان. يا.كۋن البومىنا ەنگٸزگەن 1870 جىلعى ق.ا.ياساۋي كەسەنەسٸندەگٸ سوپىلار وسى كالاندارلار بولىپ تابىلادى. ولار ياساۋي تاريقاتىنا تەن القا بولىپ «جاھري زٸكٸردٸ» سالعان. بٸزدٸڭ پايىمداۋىمىزشا تٷركٸستان مەن سايرامداعى كالاندارلار جامالاددين مۋحاممەدي جٷنٸس اس-ساۋادجي قۇرعان تاريقاتتىڭ اتىن العانىمەن, ناقتى تەجٸريبەدەگٸ ٶمٸر سٷرۋ سالتى ياساۋي تاريقاتىنا بەيٸمدەلگەن. سول سەبەپتٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸ 1923 جىلى تيىم سالعان «كالاندارلار قوزعالىسىن» دا ياساۋي تاريقاتىنىڭ كەيٸنگٸ سٸلەمدەرٸنە جاتقىزۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
مۇحان يساحان – زاڭگەر, شاريعات بويىنشا مامان.
