«Iasaýi izimen» tarihi-derekti ekspeditsiia Sozaq óńirine bardy, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Sozaqta Qoja Ahmet Iasaýidiń babasy men shákirtteri jáne Taiqazandy quiǵan sheber jerlengen. Túrki áleminiń tulǵasy Qoja Ahmet Iasaýi tarihyn qaita túgendeý, balalyq shaǵynan bastap shákirtterine deiingi tolyqqandy málimetterdi toptastyrý, tyń derekter izdeý maqsatynda «Áziret Sultan» memlekettik tarihi-mádeni qoryq-mýzeiiniń uiymdastyrýymen qolǵa alynǵan «Iasaýi izimen» tarihi-derekti ekspeditsiia Sozaq óńirine bardy.
Áýlieler men túrki jurtyna tamyr jaiǵan tulǵalary bar, 500-den asa tarihi, kieli, shejireli oryndar men kesenelerge bai Sozaq aýdany áigili Qoja Ahmet Iasaýidiń tarihymen de tyǵyz bailanysty.
«Qoja Ahmet Iasaýi babamyzdyń tarihy jaily bilgenimizden bilerimiz áli de kóp. Iasaýidiń izimen júrip ata-anasy men babalarynan bastap tarihyn zerdelep, shákirtterine deiingi málimetterdi tereńdei zertteý, izdestirý - aldymyzǵa qoiǵan basty maqsatyń biri. Iasaýi dese kók kúmbezdi keseneni ǵana elestetip qoimai onyń shyqqan tegin, tarihi tulǵalarmen bailanysyn da bilýi abzal. «Iasaýi izimen« tarihi-derekti jobasynyń da kózdegeni osy. Iasaýi ilimi de qanshama elge taralǵan. Aldaǵy ýaqytta Iasaýi jolymen júre otyryp, aýqymdy dúnielerdi toptastyrýymyz tiis»,- deidi «Áziret Sultan» qoryq-mýzeiiniń direktory Nurbolat Ahmetjanov.
Ekspeditsiia músheleri eń birinshi kezekte dala túrikterine Islam dinin eń alǵash taratýshylardyń biri, Muhammed ( s.ǵ.s.) Paiǵambarymyz ben Áziret Áliniń tikelei urpaǵy bolyp keletin, eldiń mádeni, rýhani órleýine ólsheýsiz úles qosqan Ysqaq bab kesenesine bardy. Al, búkil Túrki dúniesine áigili Qoja Ahmet Iasaýi Ysqaq baptyń kindiginen taraǵan urpaǵy sanalady.
«Shejire-nasabnamelerde Ysqaq bab Túrkistanǵa hijra sanaýy boiynsha 150 jyldary keldi dep kórsetilgen. Sol kezdegi dala túrikteriniń eń shetki shekarasy bolyp sanalǵan Qarataýdyń teristigindegi Qarakóz bulaǵynyń basyna qonys teýip, osynda qonystanǵan. Meshit, medrese salyp, bala oqytyp qazaq taipalarynyń Islamǵa kózin ashqan. Sol jerge jerlenip, basyna saǵana turǵyzylǵan. Sodan beri uly shaihynyń jatqan jerin jergilikti halyqtar Bab-ata dep atap ketken», - deidi Sozaq aýdandyq mádeniet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy Nurǵaisha Balaýbekova.
Kesene burynǵy Baladj dep atalatyn qala ornyna salynǵan. Kesene úii óziniń qurylysymen, salyný tásilimen erekshelenedi. Munda negizinen eki kúmbez bar. Biri – úlken, ekinshisi-kishi. Kishisiniń astynda Ysqaq bab áýlie jáne áieli, balalary jatyr. Artqy kishi kúmbezdiń diametri 25 – 27 metrdei bolsa, úlkeni - 36 metr. Ysqaq bab meshiti syrttai qaraǵanda Ahmet Iasaýi kesenesin eske túsiredi. Ysqaq bab týraly zertteý jumystary belgili ǵalymdar Kolosovskii, Aristov, Kastane jáne jergilikti qalamgerler M.Jámekov, D.Turanteginiń eńbekterinde kórinis tapqan«, - deidi jergilikti ólketanýshy, tarihshy Bekjan Kópjasaruly.
El qariialarynyń aitýyna qaraǵanda, din ýaǵyzdaýshylary Ysqaq babtyń saǵanasyna meshit-mazar salýdy 1883 jyl shamasynda qolǵa alǵan dese, zertteýshi–ǵalym V.Kolossovskii 1901 jyly Ysqaq bab saǵanasyna 1025 jyl bolǵanyn jazyp qaldyrǵan. Sonda saǵana 876 jyly salynǵan bop shyǵady. Saǵana – meshit úiimen birge medrese irgesi de qatar qalanǵan. Olardyń kirpishin kúidiretin oshaqtar – tandyr peshterdiń orny álige deiin saqtalǵan.
«Ysqaq bab eldi shapqynshylyqpen emes beibit jaǵdaida aqyl-parasatpen ilandyryp, dindi moiyndatqandyǵy týraly ańyz-áńgimelerdi de jii kezdestirýge bolady. Al, Keńes dáýirinde keseneni jermen-jeksen etýden saqtaý úshin jergilikti halyq arnaiy qoima etip, astyrtyn kútip-qaraǵan», - deidi keseneniń shyraqshysy Ahmet Ánýarov.
Sapar barysynda Qoja Ahmet Iasaýidiń jaqyn týysy ári janazasyn oqyǵan belgili din ókili Qarabýra kesenesi jáne Baba Túkti Shashty Ázizdiń tarihymen tanysqan ekspeditsiia músheleri áigili qolbasshy bereke men birliktiń simvoly bolǵan Taiqazandy Qarnaqta quiǵan sheber Ábdýlázizdiń Sozaq aýdanyna jerlený tarihy jaily jergilikti ólketanýshy-tarihshylarmen tildesti.
Ólketanýshy Nurmahan Seiitmahanulynyń aitýynsha jergilikti halyq Ábdýláziz jerlengen jerdi «Qazanshy ata áýlie qorymy» dep ataidy.
Áýlie atyna bailanysty áńgimelerge qaraǵanda Ábdýláziz usta áigili Ámir Temirdiń buiryǵymen Taiqazandy quiyp bitirgen soń, sheberge riza bolǵan Qoja Ahmet Iasaýi aian berip, Mekkege saparlatyp, jerlenetin topyraǵy Qarabýra áýlie kesenesi janynda bolatynyn sezdirgen deidi. Sol sebepti Qazanshy áýlie men Qarabýra áýlie kesenesi bir-birine jaqyn jerde ornalasqan.
Qoja Ahmet Iasaýi tarihymen bailanysty syrly Sozaq óńirinde jerlengen tulǵalarǵa qatysty zertteý jumystary áli de jalǵasýda. Aldaǵy ýaqytta tarihshy-shejireshi qariialar men ólketanýshylardyń málimetteri jáne túrli jazba derekter jinaqtalyp, arnaiy kitaptar men derekti filmder daiarlanady.
Sondai-aq, Iasaýidiń ustazdary men Qazaqstandaǵy jáne 20-ǵa jýyq elge taralǵan shákirtteri jaily zertteý jumystary jalǵasyn tabady.
