Resei men NATO áskeri qaqtyǵysqa bara ma?
Resei prezidenti Vladimir Pýtin Túrkiiaǵa barǵan saparynda túrik prezidenti Rejep Erdoǵanǵa arzanǵa gaz satatyn bolyp kelisti. Jáne túriktiń órik-meiizin Reseige ákelýge ruqsat etti.
“Búgin RF úkimeti reseilik naryqqa bir top túrik taýaryn – aýyl sharýashylyǵy ónimderi: súiekti jemister men tsitrýs jemisterin kirgizý týraly sheshim qabyldady”, – dedi V.Pýtin.
Súiekti jemister qataryna shie, alsha, órik, qaraórik jáne shabdaly, al tsitrýstarǵa – apelsin, greipfrýt, limon jáne mandarin siiaqty jemister jatatynyn aita keteiik.
Osylaisha bir jyl buryn ǵana Reseide sanitarlyq talaptarǵa sai kelmeidi degen ýájben býldozermen janshylǵan túriktiń jemisteri men kókónisteri V.Pýtinniń sózimen aitqanda eldiń aýyl sharýashylyǵy óndirmeitin, sol sebepti qarapaiym reseilikterge qajet ári qoljetimdi ónimge ainalyp shyǵa keldi. Kontrabandalyq jolmen kelgen jemis-jidekti qymbat baǵaǵa satyp alýǵa májbúr bolǵan reseilik zeinetkerler men biýdjet qyzmetkerleriniń Kreml qojaiynyna sheksiz alǵys bildiretini sózsiz.
Óz kezeginde V.Pýtindi atajaýyndai kórgen Erdoǵan Máskeý usynǵan “Túrik aǵyny” dep atalatyn gaz qubyry qurylysyn salýǵa kelisti.
Óz kezeginde Máskeýdiń Taiaý Shyǵystaǵy basty odaqtasy sanaǵan Irannan kóńili qala bastady. Ekonomikalyq embargo toqtaǵaly beri Batyspen qarym-qatynasy túzelgen Tegeran qazir “An” nemese “Tý” ushaqtaryn emes, “Boingterdi” satyp alýda, Eýropanyń tehnologiialyq kompaniialarymen milliardtaǵan dollar turatyn kelisimsharttarǵa qol qoidy, jańa munai-gaz kenishterin barlaýǵa reseilikterdiń ornyna batys kompaniialaryn shaqyryp jatyr. Al eń bastysy, úlken shyǵynǵa ushyrai bastaǵan soń Iran Siriia prezidenti Bashar Asadqa qoldaý kórsetýdi edáýir azaitty. Bul óńirdegi soǵystan da masqarasy shyqpaýy úshin Kremlge ýaqytsha bolsa da Ankaramen dostasqan tiimdi bolyp shyǵady. Sondyqtan Siriiadaǵy soǵys pen sonyń saldarynan týǵan Batys pen Resei arasyndaǵy jańa teketires túrik sharýalaryna jemis-jidegin Reseige satýǵa jol ashyp berdi. Al jańa gaz qubyry is júzinde ekonomikadan góri saiasattyń múddesine bola salynatyn kezekti jobaǵa kóbirek uqsaidy.
“SIRIIa QAQPANY”
Sońǵy aptalarda álem jurtshylyǵy Resei men NATO, Kreml men Vashington arasyndaǵy teketirestiń kúrt shielenisip bara jatqanyn kórip otyr. Resei NATO men AQSh-ty Baltyq jaǵalaýy elderinde jáne Shyǵys Eýropada ekspansiialyq saiasat ustanady dep aiyptaidy. Óz kezeginde Eýropa Siriiadaǵy soǵystan bólek, Kaliningradta “Iskanderlerin” ornalastyrǵan Kremldi Eýropanyń alqymyna iadrolyq qarýyn taqaǵany úshin kinálaidy. Resmi Berlin tipti Resei tarapynan tóngen qaýiptiń “qyrǵi-qabaq soǵys” kezinen de joǵary ekenin aitty.
Ázirge Kremldiń Siriia, Egipet jáne Kýbada jańa áskeri bazalar qurý týraly málimdemeleri men Pentagon basshylyǵynyń Reseimen soǵysý qaýpiniń óte joǵary ekeni jaily sózderi jekpe-jek aldynda bulshyq etterin oinatyp, bir-birine ses kórsetýge tyrysqan aýyr salmaqtaǵy boksshylardy eske túsiredi. Aimaqtardaǵy soǵys oshaqtary sónbei jatyp, jahandyq soǵys bastaýdyń zardaby qandai bolaryn teketiresken qos tarap ta jaqsy túsinedi dep oilaimyz. Bul oraida Batystyń kei sarapshylary Reseidiń sońǵy kezderdegi demarshyn V.Pýtinniń jańadan sailanatyn amerikalyq prezident pen onyń ákimshiligimen saýdalasý aldyndaǵy daiyndyǵy dep sanaidy. Óitkeni burynǵy Keńes Odaǵynyń áskeri bazalaryn qalpyna keltirý aýyr ekonomikalyq jaǵdaida otyrǵan Resei úshin júzege aspaityn shara. Reseidiń 2017-2019 jyldary áskeri shyǵyndy jylyna 6 paiyzǵa qysqartýdy kózdep otyrǵanyn eskersek, shynynda da bul bopsalaýǵa jaqyn málimdeme sekildi.
Máseleniń túp-tórkini V.Pýtin basqaratyn búgingi Reseidiń ózin AQSh-pen terezesi teń, álemdik oiynshy retinde kórgisi keletininde. Al Vashington Reseidi ári ketkende aimaqtyq deńgeidegi derjava esebinde qabyldaidy. Bálkim, V.Pýtin teketiresti ýshyqtyrý arqyly reseilikterge Batystyń ózderin qalai syilaitynyn dáleldegisi keletin bolar. Al odan keiin túriktermen keliskendei “ekonomikalyq múdde úshin” qaitadan Batyspen qarym-qatynasty jaqsartýdy kózdeýi múmkin. Biraq Batys elderi men Vashington endi Resei biligimen ymyralasqysy kelmeitin syńai tanytýda. Keńes Odaǵy qulaǵaly beri AQSh pen Reseidiń qarym-qatynasy birneshe márte ýshyǵyp, qaita sheshilgendei kóringenimen, bir-birin moiyndamaityn derjavalar saiasatkerler jii aitatyn “qyzyl syzyq” shegine tirelgen tárizdi.
Reseidiń AQSh sekildi alyp derjavaǵa qarsy soǵysa almaitynyn qos tarap ta bilip otyr. Sol sebepti iadrolyq qarý týraly bastamany da eń birinshi Resei biligi málimdedi. Amerikalyqtar muny keńes zamanynan kele jatqan qur bopsalaý retinde qabyldaidy.
Reseidiń NATO-men teketiresýin kúsheitýi, Siriiadaǵy soǵysqa belsene aralasýy, el nazaryn ishki problemalardan basqaǵa aýdarý, qarapaiym reseilikterdiń jalǵan namysyn janýǵa kóbirek uqsaidy.
Ekinshi jaǵynan, bul jaǵdai kórshi eldiń biliginde áskerilerdiń azamattyq saiasattyń baqylaýynan shyǵa bastaǵanyn kórsetedi. Bir jyl buryn Federatsiia keńesiniń prezidentke shetelde shekteýsiz áskeri kúsh qoldanýǵa tolyq quqyq bergeni esimizde. Resei ekonomikasy qazir aýyr jaǵdaida tur jáne jaqyn ýaqytta onyń tez ońalatynyna da kepil joq. Dál qazir bilikke ózin dáleldeitin joldardy izdeý kerek. Buryn qarapaiym jurtty munaidan túsken tabyspen aldandyrǵan bilik endi áskeri kósem úlgisine kóshe bastaǵandai. Biraq mundai oiyn qyrýar qarjyny jáne halyqtyń tolyq qoldaýyn qajet etedi. Kreml Siriiadaǵy áskeri operatsiiany birneshe aiǵa ǵana sozylady dep eseptegeni belgili. Byltyrǵy baspasóz konferentsiiasynda V.Pýtin Siriiada turaqty jáne qymbatqa túsetin baza ustaýdyń qajettigi joqtyǵyn, jaýǵa “qajet bolsa, óz jerinde otyryp ta soqqy bere alatyndaryn” málimdegeni bar. Alaida qazir Reseidiń áskeri áýe kúshteri men zymyran keshenderinsiz Bashar Asad rejiminiń kúni sanaýly ekeni belgili boldy. Al Siriiadaǵy soǵys qazirdiń ózinde biýdjetten jylyna 1 mlrd dollarǵa deiin jalmaýda. “Qyrym bizdiki” degen reseilikter qazirgi jaǵdaida alystaǵy Siriiaǵa sonsha aqsha jumsalǵanyn quptai qoia ma? Sol sebepti Siriiada jańa áskeri bazalar salý geosaiasi jeńisten góri, Resei ańdamai túsken “siriialyq tuzaqqa” kóbirek uqsaidy. Mundai tyǵyryq jaǵdaiynda jeńisti tek soǵystan izdeitinderdiń degeni bolyp, jańa soǵystyń tutaný qaýpi kúsheiedi.
Eger Kreml men Vashington qandai turǵyda áriptes bola alatyndaryn, al qai jerde bir-biriniń isterine aralaspaityndaryn aiqyndai alsa, shegine taiaǵan shielenisti sheshýge bolady. Biraq ázirge Resei men AQSh-tyń arasyndaǵy tikelei bailanystyń jelisi úzilip qalǵandai kórinedi. Jáne kórshi eldiń ustanymy bizben sanaspasańdar, eshkimge tynyshtyq bermeimiz degen syńaida bolyp tur. Al bul eshkimge opa bermeitin saiasat.
Ádil UZAQBAI.
