رەسەي مەن ناتو ەسكەري قاقتىعىسقا بارا ما?
رەسەي پرەزيدەنتi ۆلاديمير پۋتين تٷركيياعا بارعان ساپارىندا تٷرiك پرەزيدەنتi رەجەپ ەردوعانعا ارزانعا گاز ساتاتىن بولىپ كەلiستi. جەنە تٷرiكتiڭ ٶرiك-مەيiزiن رەسەيگە ەكەلۋگە رۇقسات ەتتi.
“بٷگiن رف ٷكiمەتi رەسەيلiك نارىققا بiر توپ تٷرiك تاۋارىن – اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنiمدەرi: سٷيەكتi جەمiستەر مەن تسيترۋس جەمiستەرiن كiرگiزۋ تۋرالى شەشiم قابىلدادى”, – دەدi ۆ.پۋتين.
سٷيەكتi جەمiستەر قاتارىنا شيە, الشا, ٶرiك, قاراٶرiك جەنە شابدالى, ال تسيترۋستارعا – اپەلسين, گرەيپفرۋت, ليمون جەنە ماندارين سيياقتى جەمiستەر جاتاتىنىن ايتا كەتەيiك.
وسىلايشا بiر جىل بۇرىن عانا رەسەيدە سانيتارلىق تالاپتارعا ساي كەلمەيدi دەگەن ۋەجبەن بۋلدوزەرمەن جانشىلعان تٷرiكتiڭ جەمiستەرi مەن كٶكٶنiستەرi ۆ.پۋتيننiڭ سٶزiمەن ايتقاندا ەلدiڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندiرمەيتiن, سول سەبەپتi قاراپايىم رەسەيلiكتەرگە قاجەت ەرi قولجەتiمدi ٶنiمگە اينالىپ شىعا كەلدi. كونتراباندالىق جولمەن كەلگەن جەمiس-جيدەكتi قىمبات باعاعا ساتىپ الۋعا مەجبٷر بولعان رەسەيلiك زەينەتكەرلەر مەن بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرiنiڭ كرەمل قوجايىنىنا شەكسiز العىس بiلدiرەتiنi سٶزسiز.
ٶز كەزەگiندە ۆ.پۋتيندi اتاجاۋىنداي كٶرگەن ەردوعان مەسكەۋ ۇسىنعان “تٷرiك اعىنى” دەپ اتالاتىن گاز قۇبىرى قۇرىلىسىن سالۋعا كەلiستi.
ٶز كەزەگiندە مەسكەۋدiڭ تاياۋ شىعىستاعى باستى وداقتاسى ساناعان يراننان كٶڭiلi قالا باستادى. ەكونوميكالىق ەمبارگو توقتاعالى بەرi باتىسپەن قارىم-قاتىناسى تٷزەلگەن تەگەران قازiر “ان” نەمەسە “تۋ” ۇشاقتارىن ەمەس, “بوينگتەردi” ساتىپ الۋدا, ەۋروپانىڭ تەحنولوگييالىق كومپانييالارىمەن ميللياردتاعان دوللار تۇراتىن كەلiسiمشارتتارعا قول قويدى, جاڭا مۇناي-گاز كەنiشتەرiن بارلاۋعا رەسەيلiكتەردiڭ ورنىنا باتىس كومپانييالارىن شاقىرىپ جاتىر. ال ەڭ باستىسى, ٷلكەن شىعىنعا ۇشىراي باستاعان سوڭ يران سيرييا پرەزيدەنتi باشار اسادقا قولداۋ كٶرسەتۋدi ەدەۋiر ازايتتى. بۇل ٶڭiردەگi سوعىستان دا ماسقاراسى شىقپاۋى ٷشiن كرەملگە ۋاقىتشا بولسا دا انكارامەن دوستاسقان تيiمدi بولىپ شىعادى. سوندىقتان سيريياداعى سوعىس پەن سونىڭ سالدارىنان تۋعان باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى جاڭا تەكەتiرەس تٷرiك شارۋالارىنا جەمiس-جيدەگiن رەسەيگە ساتۋعا جول اشىپ بەردi. ال جاڭا گاز قۇبىرى iس جٷزiندە ەكونوميكادان گٶرi ساياساتتىڭ مٷددەسiنە بولا سالىناتىن كەزەكتi جوباعا كٶبiرەك ۇقسايدى.
“سيرييا قاقپانى”
سوڭعى اپتالاردا ەلەم جۇرتشىلىعى رەسەي مەن ناتو, كرەمل مەن ۆاشينگتون اراسىنداعى تەكەتiرەستiڭ كٷرت شيەلەنiسiپ بارا جاتقانىن كٶرiپ وتىر. رەسەي ناتو مەن اقش-تى بالتىق جاعالاۋى ەلدەرiندە جەنە شىعىس ەۋروپادا ەكسپانسييالىق ساياسات ۇستانادى دەپ ايىپتايدى. ٶز كەزەگiندە ەۋروپا سيريياداعى سوعىستان بٶلەك, كالينينگرادتا “يسكاندەرلەرiن” ورنالاستىرعان كرەملدi ەۋروپانىڭ القىمىنا يادرولىق قارۋىن تاقاعانى ٷشiن كiنەلايدى. رەسمي بەرلين تiپتi رەسەي تاراپىنان تٶنگەن قاۋiپتiڭ “قىرعي-قاباق سوعىس” كەزiنەن دە جوعارى ەكەنiن ايتتى.
ەزiرگە كرەملدiڭ سيرييا, ەگيپەت جەنە كۋبادا جاڭا ەسكەري بازالار قۇرۋ تۋرالى مەلiمدەمەلەرi مەن پەنتاگون باسشىلىعىنىڭ رەسەيمەن سوعىسۋ قاۋپiنiڭ ٶتە جوعارى ەكەنi جايلى سٶزدەرi جەكپە-جەك الدىندا بۇلشىق ەتتەرiن ويناتىپ, بiر-بiرiنە سەس كٶرسەتۋگە تىرىسقان اۋىر سالماقتاعى بوكسشىلاردى ەسكە تٷسiرەدi. ايماقتارداعى سوعىس وشاقتارى سٶنبەي جاتىپ, جاھاندىق سوعىس باستاۋدىڭ زاردابى قانداي بولارىن تەكەتiرەسكەن قوس تاراپ تا جاقسى تٷسiنەدi دەپ ويلايمىز. بۇل ورايدا باتىستىڭ كەي ساراپشىلارى رەسەيدiڭ سوڭعى كەزدەردەگi دەمارشىن ۆ.پۋتيننiڭ جاڭادان سايلاناتىن امەريكالىق پرەزيدەنت پەن ونىڭ ەكiمشiلiگiمەن ساۋدالاسۋ الدىنداعى دايىندىعى دەپ سانايدى. ٶيتكەنi بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ ەسكەري بازالارىن قالپىنا كەلتiرۋ اۋىر ەكونوميكالىق جاعدايدا وتىرعان رەسەي ٷشiن جٷزەگە اسپايتىن شارا. رەسەيدiڭ 2017-2019 جىلدارى ەسكەري شىعىندى جىلىنا 6 پايىزعا قىسقارتۋدى كٶزدەپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, شىنىندا دا بۇل بوپسالاۋعا جاقىن مەلiمدەمە سەكiلدi.
مەسەلەنiڭ تٷپ-تٶركiنi ۆ.پۋتين باسقاراتىن بٷگiنگi رەسەيدiڭ ٶزiن اقش-پەن تەرەزەسi تەڭ, ەلەمدiك ويىنشى رەتiندە كٶرگiسi كەلەتiنiندە. ال ۆاشينگتون رەسەيدi ەرi كەتكەندە ايماقتىق دەڭگەيدەگi دەرجاۆا ەسەبiندە قابىلدايدى. بەلكiم, ۆ.پۋتين تەكەتiرەستi ۋشىقتىرۋ ارقىلى رەسەيلiكتەرگە باتىستىڭ ٶزدەرiن قالاي سىيلايتىنىن دەلەلدەگiسi كەلەتiن بولار. ال ودان كەيiن تٷرiكتەرمەن كەلiسكەندەي “ەكونوميكالىق مٷددە ٷشiن” قايتادان باتىسپەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋدى كٶزدەۋi مٷمكiن. بiراق باتىس ەلدەرi مەن ۆاشينگتون ەندi رەسەي بيلiگiمەن ىمىرالاسقىسى كەلمەيتiن سىڭاي تانىتۋدا. كەڭەس وداعى قۇلاعالى بەرi اقش پەن رەسەيدiڭ قارىم-قاتىناسى بiرنەشە مەرتە ۋشىعىپ, قايتا شەشiلگەندەي كٶرiنگەنiمەن, بiر-بiرiن مويىندامايتىن دەرجاۆالار ساياساتكەرلەر جيi ايتاتىن “قىزىل سىزىق” شەگiنە تiرەلگەن تەرiزدi.
رەسەيدiڭ اقش سەكiلدi الىپ دەرجاۆاعا قارسى سوعىسا المايتىنىن قوس تاراپ تا بiلiپ وتىر. سول سەبەپتi يادرولىق قارۋ تۋرالى باستامانى دا ەڭ بiرiنشi رەسەي بيلiگi مەلiمدەدi. امەريكالىقتار مۇنى كەڭەس زامانىنان كەلە جاتقان قۇر بوپسالاۋ رەتiندە قابىلدايدى.
رەسەيدiڭ ناتو-مەن تەكەتiرەسۋiن كٷشەيتۋi, سيريياداعى سوعىسقا بەلسەنە ارالاسۋى, ەل نازارىن iشكi پروبلەمالاردان باسقاعا اۋدارۋ, قاراپايىم رەسەيلiكتەردiڭ جالعان نامىسىن جانۋعا كٶبiرەك ۇقسايدى.
ەكiنشi جاعىنان, بۇل جاعداي كٶرشi ەلدiڭ بيلiگiندە ەسكەريلەردiڭ ازاماتتىق ساياساتتىڭ باقىلاۋىنان شىعا باستاعانىن كٶرسەتەدi. بiر جىل بۇرىن فەدەراتسييا كەڭەسiنiڭ پرەزيدەنتكە شەتەلدە شەكتەۋسiز ەسكەري كٷش قولدانۋعا تولىق قۇقىق بەرگەنi ەسiمiزدە. رەسەي ەكونوميكاسى قازiر اۋىر جاعدايدا تۇر جەنە جاقىن ۋاقىتتا ونىڭ تەز وڭالاتىنىنا دا كەپiل جوق. دەل قازiر بيلiككە ٶزiن دەلەلدەيتiن جولداردى iزدەۋ كەرەك. بۇرىن قاراپايىم جۇرتتى مۇنايدان تٷسكەن تابىسپەن الداندىرعان بيلiك ەندi ەسكەري كٶسەم ٷلگiسiنە كٶشە باستاعانداي. بiراق مۇنداي ويىن قىرۋار قارجىنى جەنە حالىقتىڭ تولىق قولداۋىن قاجەت ەتەدi. كرەمل سيريياداعى ەسكەري وپەراتسييانى بiرنەشە ايعا عانا سوزىلادى دەپ ەسەپتەگەنi بەلگiلi. بىلتىرعى باسپاسٶز كونفەرەنتسيياسىندا ۆ.پۋتين سيرييادا تۇراقتى جەنە قىمباتقا تٷسەتiن بازا ۇستاۋدىڭ قاجەتتiگi جوقتىعىن, جاۋعا “قاجەت بولسا, ٶز جەرiندە وتىرىپ تا سوققى بەرە الاتىندارىن” مەلiمدەگەنi بار. الايدا قازiر رەسەيدiڭ ەسكەري ەۋە كٷشتەرi مەن زىمىران كەشەندەرiنسiز باشار اساد رەجيمiنiڭ كٷنi ساناۋلى ەكەنi بەلگiلi بولدى. ال سيريياداعى سوعىس قازiردiڭ ٶزiندە بيۋدجەتتەن جىلىنا 1 ملرد دوللارعا دەيiن جالماۋدا. “قىرىم بiزدiكi” دەگەن رەسەيلiكتەر قازiرگi جاعدايدا الىستاعى سيريياعا سونشا اقشا جۇمسالعانىن قۇپتاي قويا ما? سول سەبەپتi سيرييادا جاڭا ەسكەري بازالار سالۋ گەوساياسي جەڭiستەن گٶرi, رەسەي اڭداماي تٷسكەن “سيرييالىق تۇزاققا” كٶبiرەك ۇقسايدى. مۇنداي تىعىرىق جاعدايىندا جەڭiستi تەك سوعىستان iزدەيتiندەردiڭ دەگەنi بولىپ, جاڭا سوعىستىڭ تۇتانۋ قاۋپi كٷشەيەدi.
ەگەر كرەمل مەن ۆاشينگتون قانداي تۇرعىدا ەرiپتەس بولا الاتىندارىن, ال قاي جەردە بiر-بiرiنiڭ iستەرiنە ارالاسپايتىندارىن ايقىنداي السا, شەگiنە تاياعان شيەلەنiستi شەشۋگە بولادى. بiراق ەزiرگە رەسەي مەن اقش-تىڭ اراسىنداعى تiكەلەي بايلانىستىڭ جەلiسi ٷزiلiپ قالعانداي كٶرiنەدi. جەنە كٶرشi ەلدiڭ ۇستانىمى بiزبەن ساناسپاساڭدار, ەشكiمگە تىنىشتىق بەرمەيمiز دەگەن سىڭايدا بولىپ تۇر. ال بۇل ەشكiمگە وپا بەرمەيتiن ساياسات.
ەدiل ۇزاقباي.
