Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne ǵylym ministrliginiń nazaryna!
Biz 15 jyldan beri búkil álem, onyń ishinde Resei de bar, bilim ekonomikasynan «daǵdy (mashyq) ekonomikasyna» kóship bara jatqanyn, bizdiń ǵylymi-taldaý mekemeleri bul máselede jaq ashpai otyrǵanyn aitýmen kelemiz. Qoldaityndar joq emes, degenmen naqty umtylys joq. Búgingi kúnderi ýniversitetterimizde jyl saiyn ázirlenip jatqan mamandar óndiriske jumysqa kelgende maman retinde qyzmet etýge daiyn emes ekendigin, joǵarǵy oqý oryndaryn bitirýshilerdiń basym bóliginiń alǵan bilimderi naqty ómirge sai emes ekenin jasyra alatyndai jaǵdaidan alystap baramyz. Bilikti professorlyq-oqytýshylyq quramy tolyq sanalatyn Nursultan qalamyzdyń ózinde keibir oqý oryndaryn bitirýshilerdiń mamandyǵyna sai jumysqa ornalasýy 15-40 paiyz aralyǵynda. Bul – óte ókinishti jaǵdai.
Bul statistikanyń ózi oqý oryndarynyń basshylyǵynyń bitirýshilerden jumysqa ornalasqany nemese magistratýraǵa túskeni jaily formaldy aqparat alýymen jaqsaryp tur. Jańa tehnologiialar men avtomattandyrý ǵasyrynda (robottaný men jasandy intellekt dáýiri týyp kele jatqanda dep aspandamai-aq qoialyq), bizder úshin úirenshikti úderisterdiń belgili bir bóliginde, jańa mamandar talapqa sai bolýy úshin jańa daǵdylar men qabilet qajet etiledi.
Melbýrn ýniversitetiniń professory, XXI ǵasyrda halyqaralyq baǵalaý men dáris berý jáne talapqa laiyqtylyq jobasynyń jetekshisi (ATC21S) Patrik Griffenniń aitýynsha, «XXI ǵasyrdaǵy daǵdy ekonomikasy» degen terminniń aitqysy keletini – kez-kelgen daǵdynyń, emtihannyń jáne bilim berý nátijelerin taldaýdyń bir ǵana baǵyty. Biraq, bul – qazirgi ýaqytta kóptegen bilimdi adamdardyń nazaryn aýdaryp otyrǵan erekshe baǵyt.
Bul tujyrymnyń máni mynada: indýstriialyq ǵasyrda bilimdilikti anyqtaýdyń túiindi daǵdylary – oqý, jazý jáne arifmetika bolǵan. XXI ǵasyrda bolsa, aktsent syni oilaý, ózara is-áreket pen kommýnikatsiiaǵa qabilettilik, iske shyǵarmashylyqpen qaraý bolýy tiis. Keibir ǵalymdar bul talaptarǵa qyzyǵýshylyqty qosady, degenmen bul daǵdydan góri, sapa, adamnyń jeke qabileti degenge keledi.
Naryq ekonomikasyna kóshý jyldarynan bastap, bilim berý júiesi, indýstriialandyrý bastalýyna orai iri óndiristik kásiporyndar paida bolǵaly beri, kúnbe-kún ózderiniń jumys oryndaryna kelip, eshbir artyq suraq qoimastan, 8-10 saǵat konveierde turyp nemese kompiýterde otyryp, óziniń tar sheńberdegi jumysyn atqara beretin jumysshylar talap etildi. Osyǵan orai, qazirgi indýstriialandyrý dáýiriniń ózinen bas tartyp, konveierlik eńbektiń túrlendirilgen formasyna kóshý aldynda, qaitalana beretin kóp qarapaiym áreketterdi oryndaý úshin jumysqa alynatyndardyń sany kúrt azaiý aldynda turǵanymyzda, bolashaq mamandardy bilim jinaýǵa baǵyttai berýde maǵyna qalmaidy. Óitkeni, budan bylai, qarapaiym operatsiialar robottandyrý men tsifrlyq tehnologiia zamanynda avtomattandyrylǵan túrde oryndalady. Demek, adamdardy burynǵysha oqyta bermei, kerekti-kereksiz bilimdi jinaý men este saqtaýǵa úirete bermei, oilaýǵa, óz betinshe aqparat izdep taýyp, ony syni baǵalaýǵa úiretýimiz kerek. Jaqyn jyldary oqý oryndarynyń bári eski, «indýstriialyq» oqý baǵdarlamasynan innovatsiialyq ekonomika men aqparat ekonomikasy úshin kadrlar daiyndaityn oqytý júiesine kóshýge májbúr bolady. Sabaq berý tásili de ózgeretin bolady – Internet pen innovatsiialyq tehnologiianyń kómegimen mektep pen joǵarǵy oqý oryndarynyń oqýshylary búginde keibir salalarda ózderiniń oqytýshylarynan da joǵary tanymǵa ie. Sondyqtan, endigi oqytýshylar bilim jetkizýshilerden pedagog uiymdastyrýshylarǵa ainalatyn bolady. Árine, búgingi oqytýshylar úshin bulai ózgerý op-ońai bolmas. Postindýstriialyq dáýirdiń oqý baǵdarlamalary syni oi-órisin damytýǵa, kommýnikativtik daǵdyǵa, shyǵarmashylyq tapqyrlyq pen ózara is-áreket daǵdysyna baǵyttalýy tiis. Óitkeni, bul dáýirde tulǵalar arasyndaǵy qatynasty durys qurý qabileti kóbirek qajet bolady. Áldebir óndiristik úderistiń qaitalana beretin, avtomattandyrylǵan soń, bul salalardaǵy eńbektiń shekege ábden tigen bólikteri budan bylai kerek bolmaidy jáne ony qaitara almaimyz, qol eńbegin budan bylai bolmaityn salalarǵa qaitara almaimyz.
Aýyzdy qý shóppen súrte bergendei bolmaiyq, osy talaptarǵa ábden sai keletin professor-oqytýshylar oqý oryndarynda jeterlik. Ózim biletin L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń Ekonomika fakýltetinde Baýyrjan Isabekov degen ǵylym doktory bar. Ol memleket qyzmetinde de jumysta bolǵan, joǵarǵy oqý oryndarynda da kafedra meńgergen, ábden ysylǵan qyzmetker. Ózi professor bola tura, doktoranttar men magistranttardan góri bakalavriat stýdentterimen oqytý úderisin daǵdy ekonomikasyna sai uiymdastyrýǵa qumar, stýdenttermen jumysta teoriialyq bilimge barynsha az ýaqyt bóledi, sabaqty ózbetinshe syni baǵalaý men aqparattanýǵa beiimdep uiymdastyrady. Mundai ustazdar árbir oqý oryndarynda da jeterlik.
Osy kezge deiin kóp elderde bilim berý júiesi oqýshylardy qanshalyqty kóp bilýge, iaǵni bilim jinaýǵa beiimdegen bolsa, budan bylai jaǵdai ózgeretin bolady. Sonymen qatar, búgingi kei mamandyqtar qajet bolmai qalady nemese oqytýdy qaita qarastyrý qajet. Máselen, qazirgi kezde zańger men ekonomist mamandyǵy qajet kólemnen asyp ketken. Bir kezdegi Bilim ministri, Zań ýniversitetin uiymdastyrýshy jáne birinshi rektory bolǵan Naǵashybai Sháikenovtiń ideiasy boiynsha, zańgerlik mamandyqty elimizdegi oblys ortalyqtary men respýblikalyq dárejedegi qalalarda ǵana arnaýly ýniversitetterdi oqytý usynylǵan edi. Qazir qai jerde oqý orny bolsa, sol jerde aldymen zańgerlik mamandyǵy ashylady. Bul jaǵdaida bilim berý sapasy jaily aitýdyń ózi orynsyz.Kesh bolsa da, joǵarydaǵy usynysty ómirge engizýge tiispiz.
Álemdik úrdis te osy pikirlerdi maquldaidy. Zańgerlik baǵyttaǵy mamandardyń róli qatty ózgerdi. AQSh-ta 80 paiyz sottasý sharalaryn zańgersiz aq, olardyń múddelerin qorǵaityn advokat jaldamai-aq, adamdardyń ózderi júrgizedi eken. Bizde de adamdardyń saýaty ashylǵan, sottasar bolsa, óz múddelerin qorǵaý úshin internette otyryp, uqsas máselelerdiń úlgisimen jasai bastady. Elimizdegi «Mediatsiia týraly» zań da osy múddege qyzmet etýde. Osy sekildi pikirdi «Memlekettik jáne jergilikti basqarý» mamandyǵy boiynsha aitýǵa bolady. Respýblikadaǵy elýge jýyq oqý oryndarynyń bakalavriat pen magistratýrasynda osy pán oqytylady. Olarda sabaqty negizinen ekonomister júrgizedi, sondyqtan, tek ekonomika salasyna beiimdelgen dárister oqytylady. Al, «Memlekettik basqarý» mamandyǵy ekonomikaǵa ǵana emes, zańgerlik, áleýmettaný, saiasattaný, filosofiia salalaryna da qatysty. Bundai ámbebap mamandar respýblika boiynsha eki qoldyń saýsaǵynyń sanyna jeter-jetpes qana. Qalǵan oqytýshylar birjaqty, óz mamandyǵyn ǵana biletinder.
Syn aitqan soń usynys ta aitylǵany lázim. Birinshiden, bul pándi bakalavriatta oqytýdyń qajeti joq. Ol mamandyqty bakalavriatty bir mamandyq boiynsha bitirgen, ómirdi tani bastaǵan jaǵdaida tańdaǵan durys. Ekinshiden, magistratýraǵa negiz etip Prezidenttiń Memlekettik basqarý akademiiasynyń quramyndaǵy oblystyq jáne respýblikalyq mańyzy bar qalalarda ǵana oqytýymyz durys. Úshinshiden, pán aty «Memlekettik jáne jergilikti basqarý» atalýy Reseiden jasalǵan kóshirme. Bizdiń elde osy kezge deiin jergilikti basqarý memlekettik basqarýdyń quramdas bir bóligi bolǵandyqtan, osy sátti paidalanyp, pán ataýyn: «Memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý» dep ózgertip alý kerek. Osy sekildi ózgeristi jýrnalistika mamandyǵyna da jasaýǵa bolady. Sebebi, jýrnalister óte kóbeiip ketken, olardy daiyndaýshy oqý oryndarynyń sapasy da kóńil kónshiterliktei emes. Qazirgi jýrnalisterdiń birtalaiy sensatsiialyq aqparatqa qumar, máseleni burmalap, qyzyqty etemin dep, maǵynasy men túpki ideiasyn joqqa shyǵaryp jatady. Osyǵan orai jýrnalistik mamandyqty da bakalavriatta emes, magistratýrada bastaý qajet.
«Kásip» degen túsiniktiń ózi bolashaqta joqqa shyǵady. Óitkeni, daǵdynyń adamda bar tiptik kólemi mańyzdy bolmaidy, ár joly, naqty maqsatqa arnalǵan daǵdylardy qaita quraý qajet bolady. Muny «jobalyq tásil» deýge keledi. Jobalyq jáne maqsattyq tásilder birtindep oqytýdyń dástúrli tásilderin joq etedi. Qazir bul ideia onsha túsiniksiz kóringenimen qajettilikke ainaldy.
Kásipkerlik qyzmet faktory – jańa ideialardy tabý men olardy bizneske ainaldyrý qabileti. Álemdik ǵylymi ainalymda kásipkerlik qabilet búgingi álemde damytýǵa jatatyn negizgi túsinik retinde beriledi. Abý Dabide bolǵan Búkildúniejúzilik ekonomikalyq forýmda úsh tizim jasaldy: – saýattylyq tizimi (bazalyq saýat, sanai bilý, ǵylymi jáne mádeni saýat), laiyqtylyq tizimi (máseleni jáne problemalardy sheshý qabileti, shyǵarmashylyq yńǵai, t.s.s.) jáne kerekti sapa (qyzyǵýshylyq, kásipkerlik qabilet, ujymda eńbek etý qabileti, t.b.).
Joǵaryda aitylǵan Melbýrn ýniversitetiniń mamandary XXI ǵasyr daǵdysynyń tizimin jasady. Onda: «syni oilaý daǵdysy, kúrdeli máselelerdi sheshý men ózara is-áreket» bir keshendi daǵdyǵa biriktirilýi – kúrdeli máselelerdi ujymdyq jolmen sheshý daǵdysyna ainalýy tiis dedi. Endi mektep oqýshylary men stýdentterdi osy daǵdyǵa oqytýǵa áleýmettik jelini paidalaný usynylýda.
Túiindep aitqanda, álem ekonomikasynda daǵdynyń mynadai túrleri bar:
– syni oilaý: máseleniń sheshimin izdeý, talqylaý, taldaý, ashyp kórsetý, aqparatty qorytý:
– zertteýshilik daǵdylary men tásilderi;
– kreativtilik: artistik, qyzyǵýshylyq, kózge elestetý, innovatsiia, ózin tanytý;
– belsendilik: tabandylyq, ózbetinshe qyzmet, josparlaý, ózin tártipti ustaý, jaǵdaiǵa beiimdelý;
– kommýnikatsiia: sapaly aýyzsha jáne jazbasha suhbat daǵdysy, el aldynda sóileý qabileti men baiypty tyńdaý;
– áriptestik: liderlik, komandada jumys isteý, virtýaldy kovorking;
– media-saýattylyq: aqparattyq jáne kommýnikatsiialyq tehnologiiany bilý, málimetterdi qaraý men taldaý;
– jaýapkershilik: azamattyq, etikalyq jáne áleýmettik saýattylyq, jeke jáne áleýmettik jaýapkershilik;
– ǵalamdyq sana: mýltimádeni laiyqtylyq, gýmanizm.
Ár adamda da bilimdi qalai alý men jumys izdeý tájiribesi bar. Bul kúnder óte kele kúrdelenip keledi. Óitkeni, naqtylyqtar ózgerip jatyr. Ekonomikanyń jahandanýy, kóp túrliliktiń ósýi men mádeni bailanystardyń keńeiýi, tez júrgizilip jatqan tehnologiialyq ózgerister jeke adamdar men tutas qoǵamǵa jańa ýaiymdar týyndatýda. Soǵan daiyn bolý – búgingi sanaly azamattyń basty mindeti.
Myrzageldi KEMEL,
ekonomist, 2017 jyldyń
úzdik oqytýshysy.
"Aqiqat" jýrnaly
