قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ نازارىنا!
بٸز 15 جىلدان بەرٸ بٷكٸل ەلەم, ونىڭ ٸشٸندە رەسەي دە بار, بٸلٸم ەكونوميكاسىنان «داعدى (ماشىق) ەكونوميكاسىنا» كٶشٸپ بارا جاتقانىن, بٸزدٸڭ عىلىمي-تالداۋ مەكەمەلەرٸ بۇل مەسەلەدە جاق اشپاي وتىرعانىن ايتۋمەن كەلەمٸز. قولدايتىندار جوق ەمەس, دەگەنمەن ناقتى ۇمتىلىس جوق. بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمٸزدە جىل سايىن ەزٸرلەنٸپ جاتقان ماماندار ٶندٸرٸسكە جۇمىسقا كەلگەندە مامان رەتٸندە قىزمەت ەتۋگە دايىن ەمەس ەكەندٸگٸن, جوعارعى وقۋ ورىندارىن بٸتٸرۋشٸلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ العان بٸلٸمدەرٸ ناقتى ٶمٸرگە ساي ەمەس ەكەنٸن جاسىرا الاتىنداي جاعدايدان الىستاپ بارامىز. بٸلٸكتٸ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى تولىق سانالاتىن نۇرسۇلتان قالامىزدىڭ ٶزٸندە كەيبٸر وقۋ ورىندارىن بٸتٸرۋشٸلەردٸڭ ماماندىعىنا ساي جۇمىسقا ورنالاسۋى 15-40 پايىز ارالىعىندا. بۇل – ٶتە ٶكٸنٸشتٸ جاعداي.
بۇل ستاتيستيكانىڭ ٶزٸ وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلىعىنىڭ بٸتٸرۋشٸلەردەن جۇمىسقا ورنالاسقانى نەمەسە ماگيستراتۋراعا تٷسكەنٸ جايلى فورمالدى اقپارات الۋىمەن جاقسارىپ تۇر. جاڭا تەحنولوگييالار مەن اۆتوماتتاندىرۋ عاسىرىندا (روبوتتانۋ مەن جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸ تۋىپ كەلە جاتقاندا دەپ اسپانداماي-اق قويالىق), بٸزدەر ٷشٸن ٷيرەنشٸكتٸ ٷدەرٸستەردٸڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸندە, جاڭا ماماندار تالاپقا ساي بولۋى ٷشٸن جاڭا داعدىلار مەن قابٸلەت قاجەت ەتٸلەدٸ.
مەلبۋرن ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, XXI عاسىردا حالىقارالىق باعالاۋ مەن دەرٸس بەرۋ جەنە تالاپقا لايىقتىلىق جوباسىنىڭ جەتەكشٸسٸ (ATC21S) پاتريك گريففەننٸڭ ايتۋىنشا, «XXI عاسىرداعى داعدى ەكونوميكاسى» دەگەن تەرميننٸڭ ايتقىسى كەلەتٸنٸ – كەز-كەلگەن داعدىنىڭ, ەمتيحاننىڭ جەنە بٸلٸم بەرۋ نەتيجەلەرٸن تالداۋدىڭ بٸر عانا باعىتى. بٸراق, بۇل – قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٶپتەگەن بٸلٸمدٸ ادامداردىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعان ەرەكشە باعىت.
بۇل تۇجىرىمنىڭ مەنٸ مىنادا: يندۋسترييالىق عاسىردا بٸلٸمدٸلٸكتٸ انىقتاۋدىڭ تٷيٸندٸ داعدىلارى – وقۋ, جازۋ جەنە اريفمەتيكا بولعان. XXI عاسىردا بولسا, اكتسەنت سىني ويلاۋ, ٶزارا ٸس-ەرەكەت پەن كوممۋنيكاتسيياعا قابٸلەتتٸلٸك, ٸسكە شىعارماشىلىقپەن قاراۋ بولۋى تيٸس. كەيبٸر عالىمدار بۇل تالاپتارعا قىزىعۋشىلىقتى قوسادى, دەگەنمەن بۇل داعدىدان گٶرٸ, ساپا, ادامنىڭ جەكە قابٸلەتٸ دەگەنگە كەلەدٸ.
نارىق ەكونوميكاسىنا كٶشۋ جىلدارىنان باستاپ, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ, يندۋسترييالاندىرۋ باستالۋىنا وراي ٸرٸ ٶندٸرٸستٸك كەسٸپورىندار پايدا بولعالى بەرٸ, كٷنبە-كٷن ٶزدەرٸنٸڭ جۇمىس ورىندارىنا كەلٸپ, ەشبٸر ارتىق سۇراق قويماستان, 8-10 ساعات كونۆەيەردە تۇرىپ نەمەسە كومپيۋتەردە وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ تار شەڭبەردەگٸ جۇمىسىن اتقارا بەرەتٸن جۇمىسشىلار تالاپ ەتٸلدٸ. وسىعان وراي, قازٸرگٸ يندۋسترييالاندىرۋ دەۋٸرٸنٸڭ ٶزٸنەن باس تارتىپ, كونۆەيەرلٸك ەڭبەكتٸڭ تٷرلەندٸرٸلگەن فورماسىنا كٶشۋ الدىندا, قايتالانا بەرەتٸن كٶپ قاراپايىم ەرەكەتتەردٸ ورىنداۋ ٷشٸن جۇمىسقا الىناتىنداردىڭ سانى كٷرت ازايۋ الدىندا تۇرعانىمىزدا, بولاشاق مامانداردى بٸلٸم جيناۋعا باعىتتاي بەرۋدە ماعىنا قالمايدى. ٶيتكەنٸ, بۇدان بىلاي, قاراپايىم وپەراتسييالار روبوتتاندىرۋ مەن تسيفرلىق تەحنولوگييا زامانىندا اۆتوماتتاندىرىلعان تٷردە ورىندالادى. دەمەك, ادامداردى بۇرىنعىشا وقىتا بەرمەي, كەرەكتٸ-كەرەكسٸز بٸلٸمدٸ جيناۋ مەن ەستە ساقتاۋعا ٷيرەتە بەرمەي, ويلاۋعا, ٶز بەتٸنشە اقپارات ٸزدەپ تاۋىپ, ونى سىني باعالاۋعا ٷيرەتۋٸمٸز كەرەك. جاقىن جىلدارى وقۋ ورىندارىنىڭ بەرٸ ەسكٸ, «يندۋسترييالىق» وقۋ باعدارلاماسىنان يننوۆاتسييالىق ەكونوميكا مەن اقپارات ەكونوميكاسى ٷشٸن كادرلار دايىندايتىن وقىتۋ جٷيەسٸنە كٶشۋگە مەجبٷر بولادى. ساباق بەرۋ تەسٸلٸ دە ٶزگەرەتٸن بولادى – ينتەرنەت پەن يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييانىڭ كٶمەگٸمەن مەكتەپ پەن جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋشىلارى بٷگٸندە كەيبٸر سالالاردا ٶزدەرٸنٸڭ وقىتۋشىلارىنان دا جوعارى تانىمعا يە. سوندىقتان, ەندٸگٸ وقىتۋشىلار بٸلٸم جەتكٸزۋشٸلەردەن پەداگوگ ۇيىمداستىرۋشىلارعا اينالاتىن بولادى. ەرينە, بٷگٸنگٸ وقىتۋشىلار ٷشٸن بۇلاي ٶزگەرۋ وپ-وڭاي بولماس. پوستيندۋسترييالىق دەۋٸردٸڭ وقۋ باعدارلامالارى سىني وي-ٶرٸسٸن دامىتۋعا, كوممۋنيكاتيۆتٸك داعدىعا, شىعارماشىلىق تاپقىرلىق پەن ٶزارا ٸس-ەرەكەت داعدىسىنا باعىتتالۋى تيٸس. ٶيتكەنٸ, بۇل دەۋٸردە تۇلعالار اراسىنداعى قاتىناستى دۇرىس قۇرۋ قابٸلەتٸ كٶبٸرەك قاجەت بولادى. ەلدەبٸر ٶندٸرٸستٸك ٷدەرٸستٸڭ قايتالانا بەرەتٸن, اۆتوماتتاندىرىلعان سوڭ, بۇل سالالارداعى ەڭبەكتٸڭ شەكەگە ەبدەن تيگەن بٶلٸكتەرٸ بۇدان بىلاي كەرەك بولمايدى جەنە ونى قايتارا المايمىز, قول ەڭبەگٸن بۇدان بىلاي بولمايتىن سالالارعا قايتارا المايمىز.
اۋىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتە بەرگەندەي بولمايىق, وسى تالاپتارعا ەبدەن ساي كەلەتٸن پروفەسسور-وقىتۋشىلار وقۋ ورىندارىندا جەتەرلٸك. ٶزٸم بٸلەتٸن ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتٸندە باۋىرجان يسابەكوۆ دەگەن عىلىم دوكتورى بار. ول مەملەكەت قىزمەتٸندە دە جۇمىستا بولعان, جوعارعى وقۋ ورىندارىندا دا كافەدرا مەڭگەرگەن, ەبدەن ىسىلعان قىزمەتكەر. ٶزٸ پروفەسسور بولا تۇرا, دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتاردان گٶرٸ باكالاۆريات ستۋدەنتتەرٸمەن وقىتۋ ٷدەرٸسٸن داعدى ەكونوميكاسىنا ساي ۇيىمداستىرۋعا قۇمار, ستۋدەنتتەرمەن جۇمىستا تەورييالىق بٸلٸمگە بارىنشا از ۋاقىت بٶلەدٸ, ساباقتى ٶزبەتٸنشە سىني باعالاۋ مەن اقپاراتتانۋعا بەيٸمدەپ ۇيىمداستىرادى. مۇنداي ۇستازدار ەربٸر وقۋ ورىندارىندا دا جەتەرلٸك.
وسى كەزگە دەيٸن كٶپ ەلدەردە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ وقۋشىلاردى قانشالىقتى كٶپ بٸلۋگە, ياعني بٸلٸم جيناۋعا بەيٸمدەگەن بولسا, بۇدان بىلاي جاعداي ٶزگەرەتٸن بولادى. سونىمەن قاتار, بٷگٸنگٸ كەي ماماندىقتار قاجەت بولماي قالادى نەمەسە وقىتۋدى قايتا قاراستىرۋ قاجەت. مەسەلەن, قازٸرگٸ كەزدە زاڭگەر مەن ەكونوميست ماماندىعى قاجەت كٶلەمنەن اسىپ كەتكەن. بٸر كەزدەگٸ بٸلٸم مينيسترٸ, زاڭ ۋنيۆەرسيتەتٸن ۇيىمداستىرۋشى جەنە بٸرٸنشٸ رەكتورى بولعان ناعاشىباي شەيكەنوۆتٸڭ يدەياسى بويىنشا, زاڭگەرلٸك ماماندىقتى ەلٸمٸزدەگٸ وبلىس ورتالىقتارى مەن رەسپۋبليكالىق دەرەجەدەگٸ قالالاردا عانا ارناۋلى ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ وقىتۋ ۇسىنىلعان ەدٸ. قازٸر قاي جەردە وقۋ ورنى بولسا, سول جەردە الدىمەن زاڭگەرلٸك ماماندىعى اشىلادى. بۇل جاعدايدا بٸلٸم بەرۋ ساپاسى جايلى ايتۋدىڭ ٶزٸ ورىنسىز.كەش بولسا دا, جوعارىداعى ۇسىنىستى ٶمٸرگە ەنگٸزۋگە تيٸسپٸز.
ەلەمدٸك ٷردٸس تە وسى پٸكٸرلەردٸ ماقۇلدايدى. زاڭگەرلٸك باعىتتاعى مامانداردىڭ رٶلٸ قاتتى ٶزگەردٸ. اقش-تا 80 پايىز سوتتاسۋ شارالارىن زاڭگەرسٸز اق, ولاردىڭ مٷددەلەرٸن قورعايتىن ادۆوكات جالداماي-اق, ادامداردىڭ ٶزدەرٸ جٷرگٸزەدٸ ەكەن. بٸزدە دە ادامداردىڭ ساۋاتى اشىلعان, سوتتاسار بولسا, ٶز مٷددەلەرٸن قورعاۋ ٷشٸن ينتەرنەتتە وتىرىپ, ۇقساس مەسەلەلەردٸڭ ٷلگٸسٸمەن جاساي باستادى. ەلٸمٸزدەگٸ «مەدياتسييا تۋرالى» زاڭ دا وسى مٷددەگە قىزمەت ەتۋدە. وسى سەكٸلدٸ پٸكٸردٸ «مەملەكەتتٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ» ماماندىعى بويىنشا ايتۋعا بولادى. رەسپۋبليكاداعى ەلۋگە جۋىق وقۋ ورىندارىنىڭ باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋراسىندا وسى پەن وقىتىلادى. ولاردا ساباقتى نەگٸزٸنەن ەكونوميستەر جٷرگٸزەدٸ, سوندىقتان, تەك ەكونوميكا سالاسىنا بەيٸمدەلگەن دەرٸستەر وقىتىلادى. ال, «مەملەكەتتٸك باسقارۋ» ماماندىعى ەكونوميكاعا عانا ەمەس, زاڭگەرلٸك, ەلەۋمەتتانۋ, ساياساتتانۋ, فيلوسوفييا سالالارىنا دا قاتىستى. بۇنداي ەمبەباپ ماماندار رەسپۋبليكا بويىنشا ەكٸ قولدىڭ ساۋساعىنىڭ سانىنا جەتەر-جەتپەس قانا. قالعان وقىتۋشىلار بٸرجاقتى, ٶز ماماندىعىن عانا بٸلەتٸندەر.
سىن ايتقان سوڭ ۇسىنىس تا ايتىلعانى لەزٸم. بٸرٸنشٸدەن, بۇل پەندٸ باكالاۆرياتتا وقىتۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ول ماماندىقتى باكالاۆرياتتى بٸر ماماندىق بويىنشا بٸتٸرگەن, ٶمٸردٸ تاني باستاعان جاعدايدا تاڭداعان دۇرىس. ەكٸنشٸدەن, ماگيستراتۋراعا نەگٸز ەتٸپ پرەزيدەنتتٸڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسىنىڭ قۇرامىنداعى وبلىستىق جەنە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا عانا وقىتۋىمىز دۇرىس. ٷشٸنشٸدەن, پەن اتى «مەملەكەتتٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ» اتالۋى رەسەيدەن جاسالعان كٶشٸرمە. بٸزدٸڭ ەلدە وسى كەزگە دەيٸن جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ قۇرامداس بٸر بٶلٸگٸ بولعاندىقتان, وسى سەتتٸ پايدالانىپ, پەن اتاۋىن: «مەملەكەتتٸك باسقارۋ جەنە ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ» دەپ ٶزگەرتٸپ الۋ كەرەك. وسى سەكٸلدٸ ٶزگەرٸستٸ جۋرناليستيكا ماماندىعىنا دا جاساۋعا بولادى. سەبەبٸ, جۋرناليستەر ٶتە كٶبەيٸپ كەتكەن, ولاردى دايىنداۋشى وقۋ ورىندارىنىڭ ساپاسى دا كٶڭٸل كٶنشٸتەرلٸكتەي ەمەس. قازٸرگٸ جۋرناليستەردٸڭ بٸرتالايى سەنساتسييالىق اقپاراتقا قۇمار, مەسەلەنٸ بۇرمالاپ, قىزىقتى ەتەمٸن دەپ, ماعىناسى مەن تٷپكٸ يدەياسىن جوققا شىعارىپ جاتادى. وسىعان وراي جۋرناليستٸك ماماندىقتى دا باكالاۆرياتتا ەمەس, ماگيستراتۋرادا باستاۋ قاجەت.
«كەسٸپ» دەگەن تٷسٸنٸكتٸڭ ٶزٸ بولاشاقتا جوققا شىعادى. ٶيتكەنٸ, داعدىنىڭ ادامدا بار تيپتٸك كٶلەمٸ ماڭىزدى بولمايدى, ەر جولى, ناقتى ماقساتقا ارنالعان داعدىلاردى قايتا قۇراۋ قاجەت بولادى. مۇنى «جوبالىق تەسٸل» دەۋگە كەلەدٸ. جوبالىق جەنە ماقساتتىق تەسٸلدەر بٸرتٸندەپ وقىتۋدىڭ دەستٷرلٸ تەسٸلدەرٸن جوق ەتەدٸ. قازٸر بۇل يدەيا ونشا تٷسٸنٸكسٸز كٶرٸنگەنٸمەن قاجەتتٸلٸككە اينالدى.
كەسٸپكەرلٸك قىزمەت فاكتورى – جاڭا يدەيالاردى تابۋ مەن ولاردى بيزنەسكە اينالدىرۋ قابٸلەتٸ. ەلەمدٸك عىلىمي اينالىمدا كەسٸپكەرلٸك قابٸلەت بٷگٸنگٸ ەلەمدە دامىتۋعا جاتاتىن نەگٸزگٸ تٷسٸنٸك رەتٸندە بەرٸلەدٸ. ابۋ دابيدە بولعان بٷكٸلدٷنيەجٷزٸلٸك ەكونوميكالىق فورۋمدا ٷش تٸزٸم جاسالدى: – ساۋاتتىلىق تٸزٸمٸ (بازالىق ساۋات, ساناي بٸلۋ, عىلىمي جەنە مەدەني ساۋات), لايىقتىلىق تٸزٸمٸ (مەسەلەنٸ جەنە پروبلەمالاردى شەشۋ قابٸلەتٸ, شىعارماشىلىق ىڭعاي, ت.س.س.) جەنە كەرەكتٸ ساپا (قىزىعۋشىلىق, كەسٸپكەرلٸك قابٸلەت, ۇجىمدا ەڭبەك ەتۋ قابٸلەتٸ, ت.ب.).
جوعارىدا ايتىلعان مەلبۋرن ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ماماندارى XXI عاسىر داعدىسىنىڭ تٸزٸمٸن جاسادى. وندا: «سىني ويلاۋ داعدىسى, كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋ مەن ٶزارا ٸس-ەرەكەت» بٸر كەشەندٸ داعدىعا بٸرٸكتٸرٸلۋٸ – كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ ۇجىمدىق جولمەن شەشۋ داعدىسىنا اينالۋى تيٸس دەدٸ. ەندٸ مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردٸ وسى داعدىعا وقىتۋعا ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ پايدالانۋ ۇسىنىلۋدا.
تٷيٸندەپ ايتقاندا, ەلەم ەكونوميكاسىندا داعدىنىڭ مىناداي تٷرلەرٸ بار:
– سىني ويلاۋ: مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن ٸزدەۋ, تالقىلاۋ, تالداۋ, اشىپ كٶرسەتۋ, اقپاراتتى قورىتۋ:
– زەرتتەۋشٸلٸك داعدىلارى مەن تەسٸلدەرٸ;
– كرەاتيۆتٸلٸك: ارتيستٸك, قىزىعۋشىلىق, كٶزگە ەلەستەتۋ, يننوۆاتسييا, ٶزٸن تانىتۋ;
– بەلسەندٸلٸك: تاباندىلىق, ٶزبەتٸنشە قىزمەت, جوسپارلاۋ, ٶزٸن تەرتٸپتٸ ۇستاۋ, جاعدايعا بەيٸمدەلۋ;
– كوممۋنيكاتسييا: ساپالى اۋىزشا جەنە جازباشا سۇحبات داعدىسى, ەل الدىندا سٶيلەۋ قابٸلەتٸ مەن بايىپتى تىڭداۋ;
– ەرٸپتەستٸك: ليدەرلٸك, كوماندادا جۇمىس ٸستەۋ, ۆيرتۋالدى كوۆوركينگ;
– مەديا-ساۋاتتىلىق: اقپاراتتىق جەنە كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييانى بٸلۋ, مەلٸمەتتەردٸ قاراۋ مەن تالداۋ;
– جاۋاپكەرشٸلٸك: ازاماتتىق, ەتيكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك ساۋاتتىلىق, جەكە جەنە ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك;
– عالامدىق سانا: مۋلتيمەدەني لايىقتىلىق, گۋمانيزم.
ەر ادامدا دا بٸلٸمدٸ قالاي الۋ مەن جۇمىس ٸزدەۋ تەجٸريبەسٸ بار. بۇل كٷندەر ٶتە كەلە كٷردەلەنٸپ كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, ناقتىلىقتار ٶزگەرٸپ جاتىر. ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋى, كٶپ تٷرلٸلٸكتٸڭ ٶسۋٸ مەن مەدەني بايلانىستاردىڭ كەڭەيۋٸ, تەز جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان تەحنولوگييالىق ٶزگەرٸستەر جەكە ادامدار مەن تۇتاس قوعامعا جاڭا ۋايىمدار تۋىنداتۋدا. سوعان دايىن بولۋ – بٷگٸنگٸ سانالى ازاماتتىڭ باستى مٸندەتٸ.
مىرزاگەلدٸ كەمەل,
ەكونوميست, 2017 جىلدىڭ
ٷزدٸك وقىتۋشىسى.
"اقيقات" جۋرنالى
