Álipbi quramyna enetin dybystar men olardy latyn grafikasymen tańbalaý máselesi qazirgi kezde keńinen talqylanýda. Mamandar tarapynan da, kópshilik tarapynan da túrli pikirler aitylýda. Osyǵan orai, álipbi jobalarynyń keibir avtorlary «ý» dybysyn «w» tańbasymen berýdi durys dep, óz ýájderin bildirip júr. Atalǵan tańbany qabyldaityn bolsaq, ári qarai áripti oqý jáne jazý máselesi týyndaityny belgili. Osy jaǵdailardy eskere otyra, máseleni tereńirek zerdeleýge bardyq. Kóptegen ǵalymdardyń zertteý eńbekterinde qiyndyqtardyń 90%-y jazýmen bailanysty bolyp keletindigi aitylǵan. Sondyqtan árip tańbalaryn balaǵa úiretýdiń mashaqaty bolmaýy jaǵyn da qarastyrǵanymyz durys bolar edi.
Qarapaiym ǵana jazý áreketimen bailanysty oiymyzdy ortaǵa salaiyq. Birinshiden, «w» tańbasyn jazýda kólbeý syzyqty joǵarydan tómen qarai salý kerek, odan soń núktesin túiistire otyryp ony tómennen joǵary sozý kerek, odan keiin taǵy da núkteni túiistire otyryp joǵarydan tómen kólbeý syzyqty túsirip, odan qaita joǵary kóterý kerek. Bir áripti salý úshin bala tórt túrli áreket jasaýy kerek jáne aiqastyrmai núktelerin túiistire keltirý kerek. Áripti endi úirenip otyrǵan balada biri joǵary, biri tómen shimai paida bolady. Iaǵni, «w» tańbasy kishi jastaǵy balanyń áripti tutas jazyp ketýine múmkindik bermeidi, áripterdiń elementterin jazǵanda uzyndy-qysqaly etpei, tegis, birdei jazý kerek degen jazý talaby saqtalmaidy.
Bastaýysh mektepte áripter taldap jazýdan bastalady, sodan keiin baryp áripti tutas jazýǵa mashyqtanady dep ýáj aitýshylar da bolar. Osy áripti, iaǵni «w» tańbasyn bólshektep jazyp kórelik: aldymen ońǵa jáne solǵa qisaiǵan kólbeý syzyqtar salyp jattyǵý kerek (\ /), odan soń ekeýin túiistirýdi úiretý qajet (V), odan keiin túiisken tańbany taǵy túiistire otyryp qaitalaimyz. Úzilissiz jazylatyn bul tańba balanyń úirenýine de, úiretýge de ońai soqpasy anyq. Sonymen qatar bul tańbany kirildegi «V» árpin belgileitin «V»-men shatastyrý, jazý jyldamdyǵy artqan kezde jazý aiqyndyǵynyń saqtalmaý qaýpi de bar. Mysaly: sý – sw; bý – bw; jý – jw; jýa – jwa; ýniversitet – wniversitet; ýaqyt – waqyt; sailaý – sailaw; baýyr - bawyr; samaýryn - samawryn siiaqty sózderde «ý» dybysy sózdiń sońynda, ortasynda jáne basynda qoldanylǵan. Osy berilgen sózderdiń barlyǵynda derlik «w» tańbasy «v» retinde qabyldanýǵa beiim tur. Aǵylshyn tilindegi «whatsApp» sózin de qarapaiym qoldanýshylardyń «vatsap» dep oqýy da osyǵan dálel. Óitkeni «w» tańbasy kópshiliktiń kózshalymyna beitanys bolyp tur. Halyq ony «ý» dep oqyp nemese jazyp úirenbegen, qabyldai almaityndyǵy da sondyqtan.
Olai bolsa, úirený mashaqaty kóp «w» tańbasyn latynnegizdi álipbi jasaýda qoldanýdyń qajettiligi joq dep oilaimyz.
Latyn álipbii negizinde óz álipbiin jasaǵan elderdiń qoldanǵan tańbalaryna qysqasha sholý jasaǵan ǵalymdardyń deregine súiensek, kelesi aiǵaqty kóremiz. Latyshtardyń qazirgi álipbiinde 33 árip tańbasy bar eken, biraq álipbige alynbaǵan tańbalardyń qatarynda latynnyń W w tańbasy bar. Sol siiaqty bul tańbany 29 áripten turatyn álipbiinde ózbekter de, latynǵa negizdelgen 32 tańbaly álipbiinde ázirbaijandar da qospaǵan. Nege? Demek, olardyń bul tańbany almaýynyń ýáji bar bolǵany ǵoi.
Onyń tiimsiz tustaryna qatysty bizdiń aitar ýájimiz mynalar:
- jazýǵa úiretýde jáne jazylymda qiyndyq týdyrady;
- oqylymda «v» tańbasymen aýystyryp alýy yqtimal;
- kózshalymǵa beitanys tańba;
- halyq «ý» tańbasyn latyn grafikasyndaǵy «u» árpimen jazyp, oqyp daǵdylanǵandyqtan, «w» tańbasyn «ý» dep qabyldai almaidy. Olai bolsa, bul tańbany latynnegizdi álipbiimizdi jasaýda qoldanýdyń qanshalyqty qajettiligi bar?
Oiymyzdy túiindei kele, latynnegizdi álipbidi jasaýshy mamandar men ǵalymdar ár dybysqa ózine laiyqty, qoldanýǵa, tez úirenýge yńǵaily, jeńil tańba berý jaǵyna, ol tańbanyń oqylym men jazylymǵa kedergi keltirmeý jaǵyna nazar aýdarsa eken degimiz keledi.
Sveta Samenova
Qaraǵandy memlekettik ýniversitetiniń dotsenti,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
