Aqparattyq soǵys zamanynda áleýmettik jelilerdiń bási biik. «Vkontakte», «Feisbýk», «Iýtýb» syndy túrli baǵytta jasalǵan baǵdarlamalardyń tek komertsiialyq maqsatta jumys isteitini kóńilge qonymsyz. Óitkeni olardyń óz dittegen múddeleri bar.
Atalǵan virtýaldy ómirde álemniń barlyq derlik halqy ómir súredi. Tańnyń atysy, keshtiń batysy shynaiy ómirden góri jasandy ómirge áýespiz. Óitkeni jasampazdyqqa etimiz úirenip, damyǵan saiyn árbir tehnologiianyń jetistiginen lázzat alýdamyz. Biraq biz qajettiligimiz ótelgen deńgeige deiingi shyndyqty ǵana bilemiz jáne aryǵa barýǵa qaýqarsyzbyz. Sebebi árbir adam balasyna qulyp berilgenimen, onyń kilti bireý-aq. Ol tek qulypty oilap tapqan adamnyń nemese báriniń túbine jetip, aqiqatyn kórsete bilgen jannyń qolynda ǵana bolady. Biz kiltti qolymyzǵa ustap kórmesek te, aqiqatyn kórsetýge tyrystyq.
«Vkontakte» osy atalǵan virtýaldy ómirdegi baǵdarlamalardyń ishinde eń qaýiptisi jáne jastardy óz aldyna tárbieleýshi oshaq.
«Mail.Ru Group» kompaniiasyna táýeldi «vk.com» ataýymen tanys «Vkontakte» áleýmettik jelisi 2006 jyldyń 10 qazanynan bastap áleýmettik jeli retinde qoldanysqa endi. Atalǵan saittyń iesi – Pavel Dýrov.
Pavel Dýrov kim?
Pavel Valerevich Dýrov – reseidegi eń bai adamdardyń tizimine kiretin, belgili ǵalym adamdardyń otbasynda dúniege kelgen 33 jastaǵy orys azamaty. 2014 jyldan bastap resei azamaty emes jáne bul elde turýdan bas tartqan. «Vkontakte» áleýmettik jelisiniń 12 % aktsiiasyn satyp, basqa elge turaqtaǵan. Kókeide turatyn eń birinshi suraq: «orys azamaty bola turyp, elden keýtine ne sebep boldy? Qaityp kelmeitinin jariialy túrde aitýy neni meńzeidi?» atalǵan suraqtarǵa tolyqqandy jaýap berý qiyn. Sebebi P.Dýrov artyna iz qaldyryp júrýdi unatpaityn adam. Tek bir-aq boljam bar, ol Pavel Dýrovtyń harakterine jáne onyń ortada ózin ustaýyna bailanysty. Bulai deitinimiz, resei saittarynda P.Dýrovtyń harakteri qiyn adam ekeni jazylady. Sonymen qatar ol qoǵamdyq ortada óziniń oiyn ashyq jáne ersi túrde bildertin adam bolǵan. Óz sózinde: «ókinishke orai qaitarǵa jol joq. Bul elde internet-biznesti júrgizý múmkin emes» dep keltirgen. Bul ǵana emes 2013 jyly 13 jeltoqsanda Resei Federaldy qaýipsizdik qyzmeti P.Dýrovtan «vkontakte» áleýmettik jelisindegi «Evromaidan» paraqshasy týraly jeke aqparattardy talap etken jáne úi iesi bul dúnieden bas tarta otyryp, kelisimin bere almaǵan. Endeshe jas bolsa da iske erte aralasqan P.Dýrovtyń bilikpen bailanysy boldy jáne ol qarama-qaishylyqqa ulasyp ketken.
P.Dýrov «vkontakte» áleýmettik jelisin ashpastan buryn ýniversitet qabyrǵasynda júrip «propaganda i psihologicheskaia voina» mamandyǵy boiynsha bilim jetildirgen. Osy mamandyqty aiaqtaǵan soń baryp áleýmettik jelini ashýdy kózdegen. Bizdiń de aityp otyrǵanymyz búgingi aqparattyq keńistiktegi virtýaldy-psihologiialyq jáne ideologiialyq soǵys. Endeshe mamandyǵyn myqtap meńgergen P.Dýrov adam psihologiiasymen jaqsy jumys jasai alady degen sóz.
Onyń súikimsiz áreketiniń biri 2012 jyly Piterde terezesinen 5 000 rýbldi dalaǵa shashyp, qala kúni bolyp jatqan merekelik ortanyń sánin ketirgen sáti. Aqshaǵa talasqan halyq tóbeles shyǵaryp, qalada biraz ýaqytqa deiin «bým» kóterilgen. Bul áreketke P.Dýrov ne úshin bardy? Kóksegeni aqshasy kóp ekenin kórsetý me álde mazaq qylý ma?! Ártúrli pikir aitylǵanymen báribir naqty aitylǵan boljam joq.
Dini kózqarasy – býddist dep keltiredi. Katolig nemese pravoslav emes. Jurt arasynda P.Dýrov tegi evrei degen alyp-qashpa sóz bar. Sebebi Dýrovtar otbasymen bilimdi jáne ǵylymǵa berilgen adamdar. Bul boljamnyń shyndyq ekenin kórseter dálel bolsa, onda «vkontakte» jelisiniń ideologiia boiynsha jumys jasaýy – zańdylyq.
Áńgimeniń aýylyn avtordan bastaýymyzǵa sebep, týyndy jasalý úshin oǵan onyń iesi sebepker bolý kerek. Iaǵni «vkontakte» jelisin jastar úshin ashqan Pavel Dýrovtyń aiaq – asty tanymaldyqqa ie bolyp, bailyqqa kenelýi bilikti alańdatary anyq. Al ony paidalaný jaǵy da qalys qalmasy anyq. Sebebi Dýrovtyń virtýaldy álemine aiyna 315 mln adam turaqty túrde kiredi. Bul massa kimdi bolmasyn alańdatary anyq.
«Vkontakte» áleýmettik jelisi týraly
Dýrovtyń virtýaldy álemi búginde álem boiynsha óziniń belsendiligin arttyryp kele jatqan áleýmettik jeli. Eń úlken paidalaný oshaǵy Belarýssiiada. Sebebi bul elde saittyń reiting kórsetkishi I orynda tur. Al Resei, Ýkraina jáne bizdiń elimizde sait II oryndaǵy belsendi áleýmettik jeli. Al álemniń alyp derjavasy AQSh-ta 384 orynda tur. Tipti bul el atalǵan áleýmettik jelini paidalanbaidy deýge bolady. Qurlyqtyń ar jaǵyndaǵy el birdeńe biledi... Olardyń negizgi sóilesý quraly jáne aqparat almasý ortasy Mark Tsýkerbergtiń «Feisbýk» áleýmettik jelisi.
«Vkontakte» – erkin formattaǵy sóilesý men video, sýret taratýǵa bolatyn, jastarǵa arnalǵan áleýmettik jeli. Jastarǵa arnalǵan deitinimiz, qurylymy jeńil, paidalaný fýnktsiialary yńǵaily, túrli video kórip, án tyńdaýǵa bolatyn, ózińniń jeke paraqshań arqyly jeke top nemese paraqsha ashýǵa ruqsat etilgen, sóz bostandyǵy saqtalǵan jer. Jalpy jeli týraly tarihi anyqtama berý mańyzdy emes, mańyzdysy bul jeliniń jumys isteý protsesi bolmaq.
«Vkontakte» – jastardyń ekinshi «úii»
HHI ǵasyr – úlken ideologiialar júrip jatqan aqparat maidany. Bul maidanǵa qazaq jastarynyń da kirip, óz úlesterin qosyp ta úlgergenderi bar. Máselen 800 myńnan asa jazylýshy oqyrmany bar «Za tebia Báke» paraqshasy men 300 myńnan asa oqyrmany bar «Mahabbat qyzyq mol jyldar» paraqshasy jastar úshin jumys isteýde. Bul sanaly jastardyń qoǵamǵa óz úlesin qosýǵa baǵyttalǵan eńbekteri. Degenmen bári jaqsy bola bermeidi...
Búginde P.Dýrovtyń oilap tapqan virtýaldy álemi jastardyń ekinshi «úiine» ainalyp ketti. Sebebi bári osynda. Bir-birimen sóilesý, tanysý, túrli toptarǵa jazylyp solardyń aitaǵymen júrý sekildi dúnieler kóp.
Máselen biraz ýaqyt buryn «Esje, ia priezjii» toby daýǵa ilikti. Onda qazaq jastarynyń mádenietten attap ketken ómiri kórsetilip, qoǵam olarǵa ázilmen qarai bastady. Tipti múgedekterge deiin ázil keltirýge taiynbaǵan toptyń kózdegeni kóńil kóterý ǵana bolǵanymen, óskeleń urpaqtyń psihologiiasy teris baǵytty qalyptastyrýshy ideologiia ekeni anyq. Paraqsha biraz ýaqyt jabylyp (memleket tarapynan) qaita ashyldy. Bul áleýmettik jeliniń eń jamany jeri de osynda. Siz bireýin jabasyz basqasyn ashady nemese qaita sol paraqshany jandandyryp alady. Al ondaǵy oqyrmandar bir-birimen qaita qaýyshady.
Sońǵy kezderi dini-ekstremizmdik soǵystar men ýaǵyzdardyń kóbeiýiniń beleń alýyna sebepker de osy jeli. Sebebi onda júzdegen toptar bar. Ol toptarda túrli ýaǵyzdar salynyp, aiattar qurannan dep kórsetiledi. Al dinnen maqurym jastar aiat dep turǵandy kórse kámil senip, tabynyp keterleri de shyndyq. Sebebi endi kózin ashyp kele jatqan jastarǵa alǵashqy dúnie tańsyq ári durys jaǵynan kórinýi múmkin. Bul – qasiret. Sebebi Siriiaǵa ketip jatqandardyń, eline qarsy kóterilis jasap túrli jaýyzdyqqa baryp jatqandardyń kóbi «vkontakte» arqyly aqparat alǵandar. Basynda aityp ótkenimizdei, qazir aqparattyq soǵys jalynyn jan-jaǵyna sharpyp turǵan dáýir.
Eń soraqysy erotikalyq sýretter men videolarǵa bailanysty. «Feisbýk», «Iýtýb», «Instagramm» atty áleýmettik jelilerde erotikalyq anaiy videolardy kórsetýge tiym salǵan. Arnaiy bekitilgen erejege sai bul jeliler óz qyzmetin durysynan atqaryp keledi. Bul biraq bári keremet degen sóz emes. Al «Vkontakte» jelisinde siz erotikalyq videony kórip qana qoimai júktep te alasyz. Tipti anaiy toptardyń sany óte kóp. Kirip kórseńiz qazaq jastarynyń da qarasy kórinedi. Bir-ekeýi emes, júz-myńdap otyrady. «Tárbie –tal besikten» degenmen, ata-ananyń kózi burylyp ketse internetke bailanǵan jastardyń osy toptarǵa kirmesin, qosylmasyna kim kepil? Bulardyń súzgisi joq. Aýyzdaryna kelgenin jazyp, oilaryna kelgenin jetkizedi.
«Vkontakte» áleýmetti jelisindegi eń kóp oqylatyn jáne jastarǵa unaityny qysqa da nusqa frazalar jiyntyǵy. Adamǵa motivatsiia berýge arnalǵan jáne ólimge iterýge bastaityn frazalar órip júr. Ol jerdegi grammatikalyq qatelikter men úndestik zańy týraly aitpaǵan kúnniń ózinde, tildiń parsha-parshasyn shyǵaryp sóilesetin, pikir qaldyratyn jastardyń úlesi kóp. Al olarǵa durys-burys dep jatqan kim bar?
Kári qurlyqtyń adasyp jetken jeri – kógildirler men qyztekeler. Al bulardyń da úlesi bul jerde joq dep aita almaisyz. Tekti eldiń, ustanymy berik ulttyń urpaǵy men qyzy arynan adassa onda ol eldiń ólgeni. Sebebi olardyń sol ulttyń ainasy. Al bizdiń ainalarymyz shytynap ketpei berik turǵandyǵyna senimdisiz be?! Árine joq. Sebebi qazir tárbie beretin áke men ananyń ózine tárbie beretin adam kerek.
Eń qorqynyshtysy, 13-17 jas aralyǵyndai uldar men qyzdardyń paraqshalarynan ólim jailyp sózderdi, jalǵyzdyq týraly, terrorlyq baǵyttaǵy videolardy kórip jaǵa ustaisyz. Tipti besikten beli shyqpaǵan qyzdardyń mahabbat úshin jylap, «ólem» dep jazǵan úlken sózine ne dersiz?!
Usynys:
P.Dýrovtyń álemin jaýyp tastaý jastar arasynda narazylyq týdyrýy múmkin. Óitkeni olar úshin bul jer turaqty kirip-shyǵyp turatyn úileri sekildi. Al úiinen aiyrylǵan bala qandai qadamǵa baratyny belgisiz. Sondyqtan dert denege sińbei turyp aldyn alý kerek. sanalaryna bersin desek keshigip qalamyz...
Jaqynda ǵana parlamentte «Feisbýk» áleýmettik jelisin jaýyp tastaý týraly aqparat tarady. Iaǵni bul jerdegi sóz bostandyǵy bilikke unamaǵany belgili. Óitkeni munda ziialy qaýym jáne oppozitsiialyq baǵyttaǵy top ókilderi bar. Degenmen eger jabýǵa kúsh salý kerek bolsa «Vkontakte» áleýmettik jelisin jabý kerek. Bul durys sheshim bolar edi.
Al ony jabý damyǵan zamanda jabaiylyqtyń belgisi dep sanalatyn bolsa memleket zań arqyly belgili bir shara qarastyrý kerek. Iaǵni toptardyń bárin súzgiden ótkizip, shama kelse Dýrovtyń ózine habarlasý arqyly shekteý jasaý kerek. Bulai jasaýǵa memlekettiń quqy bar. Óitkeni mundaǵy bei-bereketsizdik bir eldiń taǵdyryna áser etýi múmkin. Onsyz da «Vkontakteniń» frazalarymen sýsyndap, erotikasymen lázzattanyp, quranda joq ýaǵyzdarymen nárlenip júrgen jastardyń býyny ósip keledi.
Qorytyndy
Qazaqstan –kóp ultty memleket. Biraq topyraq pen shańyraqtyń, dala men bailyqtyń iesi – qazaq. Ulttyq biregeiligi bar, ustanymy men dástúri bar, geni taza, tektiligi bir tóbe eldiń qamalyn buzý aqymaqtyq bolyp kóringenimen, ishte jatyp qurt sekildi jei berse bir kúni ózimiz-aq qabyǵymyzdan arshylyp túsip qalamyz. Al olai bolmasyn desek endigi qozǵalý kerek. Egerde balańyzǵa tárbie berýge ýaqytyńyz joq bolsa, onyń nemen ainalysyp, ne búldirip júrgenin bilmeitin bolsańyz, Dýrovtyń virtýaldy álemin buǵattaý kerek. Al oǵan balańyz ekeýńiz kóne almasańyzdar, mádenietten qalyp qoiamyn deseńizder, úidiń ishinde otyryp balaǵa mádeniettiń ne ekenin, ulttyń ne ekenin, tildiń, dinniń, tárbieniń ne ekenin túsindirý jumystaryn júrgizińiz. Bala sizdiki bolǵanymen onyń jaqsylyǵy – eldiń abyroiy, jamandyǵy – eldiń qasireti.
Marǵulan Aqan,
