Adamdy atap shaqyrýdyń dúnie júzi halyqtarynda ár alýan túrleri bar. Aǵylshyndar - mister, miss, ser, frantsýzdar - mýse, madam, ispandar - sinior, siniorita, arabtar - ei, Mýhamed t.b. bolyp kete beredi. Ol shaqyrýlardyń ózi sol halyqtyń ǵasyrlar boiy qalyptasqan mádenietine, tildik ortasyna, dúnietanymdaryna bailanysty bolyp keledi. Ár halyqtyń shaqyrýynan-aq onyń qai halyqtyń ókili ekenin ajyratýǵa bolady.
Mysaly, qazaqtar adamdardy jas ereksheligine orai, týystyq qatynastaryna qarai, qoǵamdaǵy qyzmeti men dini ataǵyna qarai atap shaqyrǵan. Tanymaityn er adamdar birin biri aqsaqal, ata, áje, kóke, apa, aǵa, jeńgei, qaryndas, balaqai dep shaqyra beredi. Al qoǵamdaǵy ornyna qarai batyr, qajy, bieke, baieke, moldeke t.b. dep atap jatady. Solai ataý halyqtyń ózindik dúnietanymyn, eldiń eldigin, bir bilikke baǵynǵan qurylymy bar ekenin ańǵartady. Sol ataýlar bizdi basqa halyqtardan daralap, ulttyq bolmysymyzdy erekshelep turady.
Túrki halyqtarynda bir birin aǵa dep qurmetpen ataý baiaǵydan qalyptasqan úrdis. Mysaly, ózbekter Tashmat aka, Ioldash aka dep aitsa, olardyń «aka» degeni bizdiń sol aǵa degenimiz. Qyrǵyzdar da «baike» dep qarsy alyp, sol baikelegen kúii shyǵaryp salady. Olardyń da «ekesi» bizdiń aǵamen túbirles, maǵynalas uǵymdar. Keńes ókimeti ornaǵan 70 jylda bizdiń týystyq ataýlarymyz ár aimaqta ár túrli aitylatyn bolyp ketti. Ásirise memlekettik mekemelerde atyna ákesiniń atyn japsyryp aitý dástúrge ainalyp aldy. Taza qazaqy ortadan shyqqan adamdar úshin ol bir moladaǵy jazýdy oqyp turǵandai yńǵaisyz estiletini jasyryn emes. Pálenshe Túgensheqyzy nemese Túgenshe Pálensheuly dep aitý rasynda da taza qazaqy uǵymǵa sai keledi dei almas edik. Klassik jazýshymyz Beiimbet Mailinniń «Arystanbaidyń Muqyshy» degen áńgimesi qazaqy ataýdyń naǵyz úlgisin kórsetip turǵan joq pa? Men Pálenshe Túgensheuly dep qujatqa, esikke, taǵy da basqa resmi jerlerge jazýǵa qarsy emespin, tek aýyzsha aitýǵa sonyń yńǵaisyzdaý ekenin eskertkim keledi.
Sonaý túrki dáýirinen kele jatqan áke-sheshemizge qaratyp aitylatyn «apa», «kóke» degen ataýlarymyz, «mama» men «papaǵa» aýysyp, ábden bekip aldy. Toqsanynshy jyldary ákelerin «papa» emes «áke» nemese «kóke», sheshelerin «mama» emes «apa» dep ataityn bir jaqsy úrdis bastalǵan edi, sol qazir óziniń jalǵasyn tappai toqyrap qalǵan sekildi. «Papa" men «mama» qaitadan beleń alyp ketip barady. Ony az deseńiz, ápkelerimizdi «táte», kei kezde tipti «ápshe» qylyp jiberdik. «Ápke» degennniń ózi «apa-eke» degen eki sózdiń qosyndysy ekenin esten shyǵaryp alǵan siiaqtymyz.
Ana sábii dúniege kelgenen jigit bolyp at jalyn tartyp mingenshe balasynyń qasynda bolady, balanyń tili de, tárbiesi de sol anasyna qarap qalyptasady. M. Áýezovtiń «aldymen besigińdi túze» degeniniń jany bar sóz ekenin osydan-aq uǵýǵa bolady. Sondyqtan balaǵa anasy qalai úiretse, ol solai qabyldaidy.
Osy kúni qazaqtyń «jien» degen ataýy da birtindep qoldanystan shyǵyp bara jatqan siiaqty. Ájepteýir jasqa kelgen kózqarasy qalyptasqan, elge tanymal degen aǵalarymyzdyń ózderi qyzdarynan týǵan jienderin «jien» dep ataýdan qashqaqtap, «nemerem» dep ataýǵa áýes bolyp aldy. Bul qyzdyń kóńilin qaldyrmaýǵa tyrysýdan týǵan amal ma, ne bolmasa orystyń jiendi nemere dep qabyldaityn dástúrinen sińisti boldy ma, álde keiingi jyldary bala sanynyń azdyǵyna bailanysty paida bolǵan qubylys pa, ony tereńdep zerttep, zerdelei alǵan joqpyz.
Al qazaqtyń «áiel», «kúieý» degen ataýlary búginde tolyǵymen qoldanystan shyǵyp qaldy dese de bolady. «Kúieýim», «áielim» degenniń bárin «joldasym» degen sóz almastyryp alǵaly qashan. Sonda bizdiń qazaq sózdiń mánin túsinýden qalǵan ba? Artynda jolmen birge erip kele jatqan kele jatqan it te adamǵa joldas emes pe? Sonda kúieý, áiel tek joldas qana bolyp qalǵany ma? Keide kúieýi qaisy, áieli qaisy aiyra almai dal bolasyń? Ekeýi de birin biri joldasym dep taqyldaǵanda, bular bir úidiń erli-zaiypty adamdary emes, birge jumys isteitin dos-jaran nemese kóńildester eken dep qalasyń. Olardyń oiynsha «kúieý», «áiel» degen sózder dóreki estilen siiaqty. Ózimiz kóp elikteitin orystar da áielin nemese kúieýin «Eto moi tovarish» dep tanystyrmaidy ǵoi.
Qazirgi kezde qai mekemege kirseńiz de birin biri atyna ákesiniń atyn qosaqtap ataýdy úrdiske ainaldyryp alǵan. Oǵan mashyqtanyp alǵanymyz sonsha keibir adamdardy «pálensheke» dep atasań taǵynan túsip qalǵandai renjip, meni «Koichibai Chýpchibaevich nemese Kýlpara Kýltaevna» dep atańyz dep eskertý jasap jatady. Sonda, qazaqtyń «aǵa», «apa» dep syilaǵan «ekesinen» «-vichti» qosyp aitý álde qaida artyq bolǵany ma? Álde qazaqta birin biri syilap shaqyratyn ataýdyń bolmaǵany ma? Menińshe qazaq áýeli birin biri tolyq qazaqsha shaqyryp almai turyp eshqashan da taza qazaq bola almaidy.
«-vich pen -vna» degen syilasymdylyq salty dúnie júzinde orystardan basqa birde-bir halyqta qoldanylmaidy eken. Qazaq dástúrinde ózinen úlken adamnyń atyn ol kisiniń kózinshe ataý, oǵan ákesiniń atyn qosaqtap ataý ádepsizdik, tárbie kórmegendikke sanalady. Al eger ol sol eldiń kelini bolsa, onda máseleniń múldem shieleniskeni dep oilai berińiz. Iaki biz orystyń osy bir shaqyrý rásimin qabyldai otyryp ózimizdiń myńdaǵan jyldar boiy kele jatqan salt-dástúrimizdi mansuqtaǵan bolyp shyǵamyz. Al kerisinshe «pálensheevich» dep áspetteý orystyń naǵyz orystyǵyn, bir-birine degen júrek jylýyn bildiredi. Ony orystyń belgili jazýshysy Leonid Andreevtiń «Bargamot i Garaska» degen áńgimesindegi myna bir úzindiden de aiqyn ańǵarýǵa bolady. Negizgi oi túsinikti bolý úshin mátindi aýdarmai orys tilinde bergendi jón kórdik. Ábden azǵyndaǵan, ishkilikke salynǵan Garaskany pasha kúni qala saqshysy Bargamot (gorodovoi) úiine ertip keledi. Dastarhan jaiyp, adam siiaqty qonaq qylyp kútedi. Taza dastarhandy óziniń bylapyt tamaqtanýymen bylǵap otyrǵan Garaskaǵa Bargamottyń áieli ishtei unatpai otyrsa da iltipat kórsetip bylai deidi:
«– Kýshaite, kýshaite, – potchýet Maria. – Gerasim… kak zvat vas po batiýshke?
– Andreich.
– Kýshaite, Gerasim Andreich. Garaska staraetsia proglotit, davitsia i brosiv lojký, padaet golovoi na stol priamo na salnoe piatno, tolko chto im proizvedennoe. Iz grýdi ego vyryvaetsia snova tot jalobnyi i grýbyi voi, kotoryi tak smýtil Bargamota. Denniki, ýje perestavshie bylo obrashat vnimanie na gostia, brosaiýt svoi lojki i diskantom prisoediniaiýtsia k ego tenorý. Bargamot s rasteriannostiý i jalkoiý minoi smotrit na jený. .
– Ný, chego vy, Gerasim Andreich! Perestante, – ýspokaivaet ta bespokoinogo gostia.
– Po otchestvý… Kak rodilsia, nikto po otchestvý… ne nazyval…»
Baiǵus Garaska ózin ákesiniń atymen qosyp ataǵanyna dán riza. Ol ony jyldar boiy ańsap kelgen. Týǵaly beri mundai qurmet peshenesine buiyrmaǵan baiǵustyń eńirep ókire jylaýynyń da máni sol eken. Al salty basqa, dini men tili basqa biz úshin onyń qandai mańyzy bar? Sonda bizdiń ózderin ákesiniń atymen qosyp ataýdy talap etetin qandastarymyzdyń Garaskadan ne aiyrmashylyǵy bar? Eger resmi ataý kerek bolsa qazaqtyń myrza, hanym degen sózderin nege paidalanbasqa. Ol ári kez-kelgen adamnyń mártebesin kóteredi, ári aitýǵa ońai. Bul týraly tyńǵylyqty oilanatyn ýaqyt kelgen siiaqty aǵaiyn.
Aǵila Hasanqyzy
