ادامدى اتاپ شاقىرۋدىڭ دٷنيە جٷزٸ حالىقتارىندا ەر الۋان تٷرلەرٸ بار. اعىلشىندار - ميستەر, ميسس, سەر, فرانتسۋزدار - مۋسە, مادام, يسپاندار - سينيور, سينيوريتا, ارابتار - ەي, مۋحامەد ت.ب. بولىپ كەتە بەرەدٸ. ول شاقىرۋلاردىڭ ٶزٸ سول حالىقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مەدەنيەتٸنە, تٸلدٸك ورتاسىنا, دٷنيەتانىمدارىنا بايلانىستى بولىپ كەلەدٸ. ەر حالىقتىڭ شاقىرۋىنان-اق ونىڭ قاي حالىقتىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸن اجىراتۋعا بولادى.
مىسالى, قازاقتار ادامداردى جاس ەرەكشەلٸگٸنە وراي, تۋىستىق قاتىناستارىنا قاراي, قوعامداعى قىزمەتٸ مەن دٸني اتاعىنا قاراي اتاپ شاقىرعان. تانىمايتىن ەر ادامدار بٸرٸن بٸرٸ اقساقال, اتا, ەجە, كٶكە, اپا, اعا, جەڭگەي, قارىنداس, بالاقاي دەپ شاقىرا بەرەدٸ. ال قوعامداعى ورنىنا قاراي باتىر, قاجى, بيەكە, بايەكە, مولدەكە ت.ب. دەپ اتاپ جاتادى. سولاي اتاۋ حالىقتىڭ ٶزٸندٸك دٷنيەتانىمىن, ەلدٸڭ ەلدٸگٸن, بٸر بيلٸككە باعىنعان قۇرىلىمى بار ەكەنٸن اڭعارتادى. سول اتاۋلار بٸزدٸ باسقا حالىقتاردان دارالاپ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ەرەكشەلەپ تۇرادى.
تٷركٸ حالىقتارىندا بٸر بٸرٸن اعا دەپ قۇرمەتپەن اتاۋ باياعىدان قالىپتاسقان ٷردٸس. مىسالى, ٶزبەكتەر تاشمات اكا, يولداش اكا دەپ ايتسا, ولاردىڭ «اكا» دەگەنٸ بٸزدٸڭ سول اعا دەگەنٸمٸز. قىرعىزدار دا «بايكە» دەپ قارسى الىپ, سول بايكەلەگەن كٷيٸ شىعارىپ سالادى. ولاردىڭ دا «ەكەسٸ» بٸزدٸڭ اعامەن تٷبٸرلەس, ماعىنالاس ۇعىمدار. كەڭەس ٶكٸمەتٸ ورناعان 70 جىلدا بٸزدٸڭ تۋىستىق اتاۋلارىمىز ەر ايماقتا ەر تٷرلٸ ايتىلاتىن بولىپ كەتتٸ. ەسٸرٸسە مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە اتىنا ەكەسٸنٸڭ اتىن جاپسىرىپ ايتۋ دەستٷرگە اينالىپ الدى. تازا قازاقى ورتادان شىققان ادامدار ٷشٸن ول بٸر مولاداعى جازۋدى وقىپ تۇرعانداي ىڭعايسىز ەستٸلەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. پەلەنشە تٷگەنشەقىزى نەمەسە تٷگەنشە پەلەنشەۇلى دەپ ايتۋ راسىندا دا تازا قازاقى ۇعىمعا ساي كەلەدٸ دەي الماس ەدٸك. كلاسسيك جازۋشىمىز بەيٸمبەت مايليننٸڭ «ارىستانبايدىڭ مۇقىشى» دەگەن ەڭگٸمەسٸ قازاقى اتاۋدىڭ ناعىز ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ تۇرعان جوق پا? مەن پەلەنشە تٷگەنشەۇلى دەپ قۇجاتقا, ەسٸككە, تاعى دا باسقا رەسمي جەرلەرگە جازۋعا قارسى ەمەسپٸن, تەك اۋىزشا ايتۋعا سونىڭ ىڭعايسىزداۋ ەكەنٸن ەسكەرتكٸم كەلەدٸ.
سوناۋ تٷركٸ دەۋٸرٸنەن كەلە جاتقان ەكە-شەشەمٸزگە قاراتىپ ايتىلاتىن «اپا», «كٶكە» دەگەن اتاۋلارىمىز, «ماما» مەن «پاپاعا» اۋىسىپ, ەبدەن بەكٸپ الدى. توقسانىنشى جىلدارى ەكەلەرٸن «پاپا» ەمەس «ەكە» نەمەسە «كٶكە», شەشەلەرٸن «ماما» ەمەس «اپا» دەپ اتايتىن بٸر جاقسى ٷردٸس باستالعان ەدٸ, سول قازٸر ٶزٸنٸڭ جالعاسىن تاپپاي توقىراپ قالعان سەكٸلدٸ. «پاپا" مەن «ماما» قايتادان بەلەڭ الىپ كەتٸپ بارادى. ونى از دەسەڭٸز, ەپكەلەرٸمٸزدٸ «تەتە», كەي كەزدە تٸپتٸ «ەپشە» قىلىپ جٸبەردٸك. «ەپكە» دەگەنننٸڭ ٶزٸ «اپا-ەكە» دەگەن ەكٸ سٶزدٸڭ قوسىندىسى ەكەنٸن ەستەن شىعارىپ العان سيياقتىمىز.
انا سەبيٸ دٷنيەگە كەلگەنەن جٸگٸت بولىپ ات جالىن تارتىپ مٸنگەنشە بالاسىنىڭ قاسىندا بولادى, بالانىڭ تٸلٸ دە, تەربيەسٸ دە سول اناسىنا قاراپ قالىپتاسادى. م. ەۋەزوۆتٸڭ «الدىمەن بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» دەگەنٸنٸڭ جانى بار سٶز ەكەنٸن وسىدان-اق ۇعۋعا بولادى. سوندىقتان بالاعا اناسى قالاي ٷيرەتسە, ول سولاي قابىلدايدى.
وسى كٷنٸ قازاقتىڭ «جيەن» دەگەن اتاۋى دا بٸرتٸندەپ قولدانىستان شىعىپ بارا جاتقان سيياقتى. ەجەپتەۋٸر جاسقا كەلگەن كٶزقاراسى قالىپتاسقان, ەلگە تانىمال دەگەن اعالارىمىزدىڭ ٶزدەرٸ قىزدارىنان تۋعان جيەندەرٸن «جيەن» دەپ اتاۋدان قاشقاقتاپ, «نەمەرەم» دەپ اتاۋعا ەۋەس بولىپ الدى. بۇل قىزدىڭ كٶڭٸلٸن قالدىرماۋعا تىرىسۋدان تۋعان امال ما, نە بولماسا ورىستىڭ جيەندٸ نەمەرە دەپ قابىلدايتىن دەستٷرٸنەن سٸڭٸستٸ بولدى ما, ەلدە كەيٸنگٸ جىلدارى بالا سانىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى پايدا بولعان قۇبىلىس پا, ونى تەرەڭدەپ زەرتتەپ, زەردەلەي العان جوقپىز.
ال قازاقتىڭ «ەيەل», «كٷيەۋ» دەگەن اتاۋلارى بٷگٸندە تولىعىمەن قولدانىستان شىعىپ قالدى دەسە دە بولادى. «كٷيەۋٸم», «ەيەلٸم» دەگەننٸڭ بەرٸن «جولداسىم» دەگەن سٶز الماستىرىپ العالى قاشان. سوندا بٸزدٸڭ قازاق سٶزدٸڭ مەنٸن تٷسٸنۋدەن قالعان با? ارتىندا جولمەن بٸرگە ەرٸپ كەلە جاتقان كەلە جاتقان يت تە ادامعا جولداس ەمەس پە? سوندا كٷيەۋ, ەيەل تەك جولداس قانا بولىپ قالعانى ما? كەيدە كٷيەۋٸ قايسى, ەيەلٸ قايسى ايىرا الماي دال بولاسىڭ? ەكەۋٸ دە بٸرٸن بٸرٸ جولداسىم دەپ تاقىلداعاندا, بۇلار بٸر ٷيدٸڭ ەرلٸ-زايىپتى ادامدارى ەمەس, بٸرگە جۇمىس ٸستەيتٸن دوس-جاران نەمەسە كٶڭٸلدەستەر ەكەن دەپ قالاسىڭ. ولاردىڭ ويىنشا «كٷيەۋ», «ەيەل» دەگەن سٶزدەر دٶرەكٸ ەستٸلەن سيياقتى. ٶزٸمٸز كٶپ ەلٸكتەيتٸن ورىستار دا ەيەلٸن نەمەسە كٷيەۋٸن «ەتو موي توۆاريشش» دەپ تانىستىرمايدى عوي.
قازٸرگٸ كەزدە قاي مەكەمەگە كٸرسەڭٸز دە بٸرٸن بٸرٸ اتىنا ەكەسٸنٸڭ اتىن قوساقتاپ اتاۋدى ٷردٸسكە اينالدىرىپ العان. وعان ماشىقتانىپ العانىمىز سونشا كەيبٸر ادامداردى «پەلەنشەكە» دەپ اتاساڭ تاعىنان تٷسٸپ قالعانداي رەنجٸپ, مەنٸ «كويچيباي چۋپچيباەۆيچ نەمەسە كۋلپارا كۋلتاەۆنا» دەپ اتاڭىز دەپ ەسكەرتۋ جاساپ جاتادى. سوندا, قازاقتىڭ «اعا», «اپا» دەپ سىيلاعان «ەكەسٸنەن» «-ۆيچتٸ» قوسىپ ايتۋ ەلدە قايدا ارتىق بولعانى ما? ەلدە قازاقتا بٸرٸن بٸرٸ سىيلاپ شاقىراتىن اتاۋدىڭ بولماعانى ما? مەنٸڭشە قازاق ەۋەلٸ بٸرٸن بٸرٸ تولىق قازاقشا شاقىرىپ الماي تۇرىپ ەشقاشان دا تازا قازاق بولا المايدى.
«-ۆيچ پەن -ۆنا» دەگەن سىيلاسىمدىلىق سالتى دٷنيە جٷزٸندە ورىستاردان باسقا بٸردە-بٸر حالىقتا قولدانىلمايدى ەكەن. قازاق دەستٷرٸندە ٶزٸنەن ٷلكەن ادامنىڭ اتىن ول كٸسٸنٸڭ كٶزٸنشە اتاۋ, وعان ەكەسٸنٸڭ اتىن قوساقتاپ اتاۋ ەدەپسٸزدٸك, تەربيە كٶرمەگەندٸككە سانالادى. ال ەگەر ول سول ەلدٸڭ كەلٸنٸ بولسا, وندا مەسەلەنٸڭ مٷلدەم شيەلەنٸسكەنٸ دەپ ويلاي بەرٸڭٸز. ياكي بٸز ورىستىڭ وسى بٸر شاقىرۋ رەسٸمٸن قابىلداي وتىرىپ ٶزٸمٸزدٸڭ مىڭداعان جىلدار بويى كەلە جاتقان سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ مانسۇقتاعان بولىپ شىعامىز. ال كەرٸسٸنشە «پەلەنشەەۆيچ» دەپ ەسپەتتەۋ ورىستىڭ ناعىز ورىستىعىن, بٸر-بٸرٸنە دەگەن جٷرەك جىلۋىن بٸلدٸرەدٸ. ونى ورىستىڭ بەلگٸلٸ جازۋشىسى لەونيد اندرەەۆتٸڭ «بارگاموت ي گاراسكا» دەگەن ەڭگٸمەسٸندەگٸ مىنا بٸر ٷزٸندٸدەن دە ايقىن اڭعارۋعا بولادى. نەگٸزگٸ وي تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن مەتٸندٸ اۋدارماي ورىس تٸلٸندە بەرگەندٸ جٶن كٶردٸك. ەبدەن ازعىنداعان, ٸشكٸلٸككە سالىنعان گاراسكانى پاسحا كٷنٸ قالا ساقشىسى بارگاموت (گورودوۆوي) ٷيٸنە ەرتٸپ كەلەدٸ. داستارحان جايىپ, ادام سيياقتى قوناق قىلىپ كٷتەدٸ. تازا داستارحاندى ٶزٸنٸڭ بىلاپىت تاماقتانۋىمەن بىلعاپ وتىرعان گاراسكاعا بارگاموتتىڭ ەيەلٸ ٸشتەي ۇناتپاي وتىرسا دا ٸلتيپات كٶرسەتٸپ بىلاي دەيدٸ:
«– كۋشايتە, كۋشايتە, – پوتچۋەت ماريا. – گەراسيم… كاك زۆات ۆاس پو باتيۋشكە?
– اندرەيچ.
– كۋشايتە, گەراسيم اندرەيچ. گاراسكا ستاراەتسيا پروگلوتيت, داۆيتسيا ي بروسيۆ لوجكۋ, پاداەت گولوۆوي نا ستول پريامو نا سالنوە پياتنو, تولكو چتو يم پرويزۆەدەننوە. يز گرۋدي ەگو ۆىرىۆاەتسيا سنوۆا توت جالوبنىي ي گرۋبىي ۆوي, كوتورىي تاك سمۋتيل بارگاموتا. دەننيكي, ۋجە پەرەستاۆشيە بىلو وبراششات ۆنيمانيە نا گوستيا, بروسايۋت سۆوي لوجكي ي ديسكانتوم پريسوەدينيايۋتسيا ك ەگو تەنورۋ. بارگاموت س راستەرياننوستيۋ ي جالكويۋ مينوي سموتريت نا جەنۋ. .
– نۋ, چەگو ۆى, گەراسيم اندرەيچ! پەرەستانتە, – ۋسپوكايۆاەت تا بەسپوكوينوگو گوستيا.
– پو وتچەستۆۋ… كاك روديلسيا, نيكتو پو وتچەستۆۋ… نە نازىۆال…»
بايعۇس گاراسكا ٶزٸن ەكەسٸنٸڭ اتىمەن قوسىپ اتاعانىنا دەن ريزا. ول ونى جىلدار بويى اڭساپ كەلگەن. تۋعالى بەرٸ مۇنداي قۇرمەت پەشەنەسٸنە بۇيىرماعان بايعۇستىڭ ەڭٸرەپ ٶكٸرە جىلاۋىنىڭ دا مەنٸ سول ەكەن. ال سالتى باسقا, دٸنٸ مەن تٸلٸ باسقا بٸز ٷشٸن ونىڭ قانداي ماڭىزى بار? سوندا بٸزدٸڭ ٶزدەرٸن ەكەسٸنٸڭ اتىمەن قوسىپ اتاۋدى تالاپ ەتەتٸن قانداستارىمىزدىڭ گاراسكادان نە ايىرماشىلىعى بار? ەگەر رەسمي اتاۋ كەرەك بولسا قازاقتىڭ مىرزا, حانىم دەگەن سٶزدەرٸن نەگە پايدالانباسقا. ول ەرٸ كەز-كەلگەن ادامنىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرەدٸ, ەرٸ ايتۋعا وڭاي. بۇل تۋرالى تىڭعىلىقتى ويلاناتىن ۋاقىت كەلگەن سيياقتى اعايىن.
اعيلا حاسانقىزى
