Foto: Getty Images
Donald Tramptyń Venesýeladaǵy áskeri operatsiiasy álemdik saiasat pen AQSh-tyń halyqaralyq imidjine eleýli áser etti. Senbi kúni Mar-a-Lagodaǵy baspasóz máslihatynda Tramp AQSh kúshteri Karakasta Venesýela prezidenti Nikolas Madýro men onyń jubaiyn qolǵa túsirgenin jariialady. Osy oraida Ult.kz tilshisi «Venesýeladaǵy oiyn» týraly álemdik BAQ ne dep jatqanyn anyqtap kórdi. Aldymen saiasi oqiǵanyń negizderin saraptap kóreiik.
AQSh prezidenti Donald Tramp Venesýela aýmaǵyndaǵy nysandarǵa, sonyń ishinde áskeri obektilerge soqqy berý týraly buiryq berdi. Bul týraly amerikalyq CBS News habarlady.
Buǵan deiin Venesýela astanasy Karakasta birneshe jarylys tirkelgen. Prezident Nikolas Madýro elde tótenshe jaǵdai jariialap, AQSh shabýylyn «imperialistik agressiia» dep atady. Ol barlyq Latyn Amerikasy elderin birlesip qarsy turýǵa shaqyrdy.
«Táýelsizdik nemese ólim. Otan, sotsializm nemese ólim. Biz jeńemiz», – dedi Madýro.
Bolivarlyq úkimet el ishindegi barlyq kúshterdi jumyldyrý josparyn iske qosyp, halyqty syrtqy shabýylǵa qarsy birigýge shaqyrdy. El aýmaǵynda tótenshe jaǵdai engizilip, qarýly kúreske jedel kóshýge daiyndyq júrgizilýde.
Sonymen birge, Memlekettik hatshy Marko Rýbio men Qorǵanys ministri Pit Hegsetten turatyn top eldiń saiasi turaqtylyǵyn baqylaýǵa alatynyn málimdedi.
«Biz eldi qaýipsiz, durys jáne teńgerimdi ókilettikke kóshý múmkin bolǵansha basqaramyz», – dedi Tramp.
«Eldi basqarý» uǵymynyń naqty máni ázirge belgisiz, biraq bul ýáde prezidenttiń syrtqy saiasat baǵytyn túbegeili ózgertý yqtimaldyǵyn kórsetedi.
AQSh Venesýela bolashaǵyn ózgertti ma?
Tramp sailaýaldy naýqanynda «máńgilik soǵystarǵa» qarsy turýdy, rejimderdi aýystyrýǵa qarsylyq kórsetýdi jáne «Amerika birinshi» saiasatyn júrgizýdi ýáde etken. Degenmen Venesýeladaǵy operatsiia prezidenttiń saiasatynda aitarlyqtai betburys ekenin kórsetti.
Burynǵy shabýyldar: Siriia, Nigeriia, Iran, Karib teńizindegi esirtki tasymaly, Iemen men Somali.
Venesýeladaǵy ereksheligi: eldi ekonomikalyq kúizelisten shyǵarý, saiasi turaqtylyqty qalpyna keltirý jáne aimaqtyq qaýipsizdikti saqtaý.
Tramp «Venesýelany qaitadan uly etý» arqyly MAGA (Make America Great Again) uranyn aimaqtyq deńgeide iske asyrýǵa umtylyp jatyr.
AQSh ishindegi reaktsiialar
Prezidenttiń áreketteri amerikandyq saiasatkerler arasynda qarama-qaishy pikir týdyrdy:
Respýblikalyqtar: Keibiri operatsiiany qoldap, ony «sheshimdi jáne aqtalǵan» dep baǵalady. Ókilder palatasynyń spikeri Maik Djonson «qylmystyq rejimge qarsy áskeri áreket» dep atady.
Mardjori Teilor Grin: Tramptyń sheteldik agressiiasyn synǵa alyp, MAGA jaqtaýshylarynyń senimin synǵa ushyratqanyn atap ótti.
Demokrattar: AQSh basqa elderdi basqarmaýy tiis ekenin, sheksiz soǵystardan aýlaq bolý qajettigin jetkizdi. Senator Braian Shats: «Biz rejimderdi aýystyrý missiialarynyń amerikalyqtarǵa apatty saldar ákeletinin úirenýimiz kerek» dedi.
Strategiialyq máni jáne maqsattary
Tramp Venesýeladaǵy operatsiiany «Amerika birinshi» saiasaty aiasyndaǵy basymdyqtardy iske asyrý dep sipattady:
Aimaqtyq qaýipsizdikti saqtaý;
Turaqty munai jetkizilimin qamtamasyz etý;
AQSh ulttyq qaýipsizdigi úshin mańyzdy resýrstardy qorǵaý.
Prezidenttiń aitýynsha, Venesýeladaǵy áreketter «Batys jartyshardaǵy amerikalyq ústemdikke eshqashan suraq qoiylmaitynyn» kórsetedi. Donald Tramp XIX ǵasyrdaǵy Monro doktrinasyn qaita qarap, ony «Donro doktrinasy» dep atady.
Halyqaralyq reaktsiia
Alaida operatsiia halyqaralyq alańda alańdaýshylyq týdyrdy: Qytai: áreketti «qaýipsiz memleketke abaisyz shabýyl» dep baǵalady. Resei men Taivan máselesi: keibir sarapshylar AQSh áreketin osy elder úshin qolaily keiipte paidalana alady dep esepteidi.
Demokrattar, kerisinshe, AQSh-tyń basqa elderdi basqarmaýy keregin, sheksiz soǵystardan aýlaq bolý qajettigin aitty. Kongress múshesi Hakim Djeffris Tramptyń Kongresspen keńespegenin synap, prezidenttiń Konstitýtsiia boiynsha zańdy saqtaý mindetin eske saldy.
Operatsiianyń nátijeleri men keleshegi
AQSh Venesýeladaǵy operatsiiasy kezinde amerikandyqtar arasynda shyǵyn tirkelmedi, áskeri tehnikaǵa da az zalal keldi. Prezident Donald Tramp bul áreketti «qupiia shabýyl» dep sipattap, ony «AQSh áskeri qýaty men qabilettiliginiń eń tańqalarlyq, tiimdi kórinisteriniń biri» dep atady.
Endi Tramp óz prezidenttigin táýekelge tigip, AQSh-tyń Venesýelany basqarý jáne qalpyna keltirý mindetin óz moinyna alatynyn málimdedi. Degenmen naqty mehanizmder ázirge belgisiz. Prezident pen onyń komandasy onjyldyqtar boiy haos kúiinde turǵan eldi nyǵaityp, aimaqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etýi tiis. Bul aimaq Tramptyń syrtqy saiasat josparlary úshin mańyzdy synaq bolyp otyr. Trampty buryn qoldaǵan Kongress múshesi Mardjori Teilor Grin prezidenttiń áreketterin synady. Ótken jyldyń sońynda ol Tramppen ashyq janjalǵa baryp, qarama-qaishylyq týdyrǵan edi.
«Amerikalyqtardyń sheksiz áskeri agressiiaǵa jáne sheteldik soǵystarǵa qarsylyǵy negizdi, óitkeni biz osy úshin tóleimiz, al eki partiia – respýblikalyqtar men demokrattar Vashingtonnyń áskeri mashinalaryn qarjylandyryp, ustap turady», – dep jazdy ol áleýmettik jelide.
Bul pikir Tramptyń operatsiialary men AQSh syrtqy saiasatynyń baǵytyna qatysty halyqtaǵy alańdaýshylyqty kórsetedi.
Halyqaralyq quqyqqa syn jáne álemdik reaktsiia
AQSh-tyń Venesýela prezidenti Nikolas Madýrony qolǵa alýy men áskeri operatsiiasy álemdik diplomatiialyq rezonans týdyrdy. Álemdik BAQ bul áreketti «halyqaralyq quqyqty buzý», «quqyqtyq tyiymdardy joiý» jáne «munai resýrstaryn basyp alý arqyly fashistik akt» dep sipattap otyr. Sarapshylar azamattyq soǵys qaýpin jáne AQSh pen Latyn Amerikasyna bosqyndar aǵylýyn eskertýde.
The Washington Post «Operatsiia aimaqtaǵy qaýipsizdik dinamikasyn túbegeili ózgertedi, AQSh áskeri kúshiniń naqty qaýip ekenin kórsetti» dep jazsa, The New York Times «Venesýela operatsiiasy Tramptyń jańa imperialistik saiasatynyń alǵashqy kórinisi, AQSh-tyń álemdegi ornyn zańsyz jáne qaýipti túrde qarastyrýyn kórsetedi» dep jazdy. Al El Universal «Venesýelaǵa aralasý gýmanitarlyq daǵdarys qaýpin arttyrady, milliondaǵan bosqyndar Latyn Amerikasy men AQSh-qa ketýi múmkin» dep boljady.
Álemdik sarapshylar Tramptyń áreketterin halyqaralyq quqyq normalaryna qarsy dep baǵalady. Tramp operatsiiany «Amerika birinshi» saiasaty aiasynda oryndaǵanyn, Venesýelanyń munai qoryna qol jetkizý maqsatynda jasalǵanyn ashyq aitty. Alaida kóptegen halyqaralyq jáne ishki saiasat sarapshylary bul áreketti zańsyz jáne qaýipti dep sanaidy.
