(Biyl 70 jasqa tolyp otyrǵan professor Alma Qyraýbaeva týraly)
Ol zamanda jurttyń bári qazirgidei jappai joǵary oqý ornynda oqi bermeitin. Ár otbasynan, ár aýyldan mektepti úzdik bitirip, bolashaǵynan úmit kúttirgender ǵana joǵary oqý oryndaryna qujattaryn tapsyratyn.
Ol zamanda búgingidei aqyly oqý degen bolmaityn. Odaq quramyndaǵy on bes respýblikanyń biri sanalatyn bizdiń elde sanaýly institýttar men eki ǵana ýniversitet bolatyn. Sonyń biri – qazaq biliminiń qara shańyraǵy qazirgi ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversiteti edi. Onyń ózi orystyń jalyndy tóńkerisshisi S.M.Kirovtyń atynda bolatyn.
Ol zamanda keibir joǵary oqý oryndarynda daiyndyq bólimi degen bolýshy edi. Oǵan sol oqýǵa túsý úshin talai jyldaryn saryp etken, aýyr eńbektiń ashy-tushysyn tatyp, tájiribe jinaqtaǵan qarapaiym halyqtyń balalary túsetin. Olar sol daiyndyq bóliminde túske deiin oqyp, tústen keiin sol oqý ornynyń kúlli qara jumysyna jegiletin. Ózimizshe biz ony «Rabfak» dep ataitynbyz, sol kezdegi ókimet bizdi tegin jumys kúshi retinde paidalanatyn.
1983 jyldyń kúzinde keń baitaq Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen jinalǵan jiyrma bes jigit pen qyz osy bólimniń filologiia jáne jýrnalistika fakýltetiniń tyńdaýshysy bolyp bir topqa qabyldandyq. Qýnyshymyzda shek joq edi. Kele sala-aq bir-birimizben tanysyp, bir úidiń balasyndai bolyp aralasyp kettik.
Aldymyz on-on bes jyl, sońymyz eki-úsh jyl qara jumystyń dámin tatyp, eńbekpen shynyqqan bizderdi bul bólimde tek qana oqytyp qoimai, ýniversitettiń bitpei jatqan jumystaryna aiamai saldy. Ol kezde qazirgi ýniversitet ǵimarattarynyń syrty bitkenimen, kóbiniń ishki jumystary áli tolyq aiaqtalmaǵan bolatyn. Shash al dese bas alatyn komsomoldyń qyraǵy jaýyngeri S.Toqtybekov degen dekannyń orynbasary ár sózin mynadai ereje-talaptardan bastaityn: «Kim jumysqa shyqpaidy, sol oqýdan shyǵady. Kim eńbekte jalqaýlyq tanytady, ol da oqýdan shyǵady. Kim ýniversitet, dekanat tarapynan eki ret eskertý alady ondai tyńdaýshy oqýdan shyǵady t.b.bolyp shubyryp kete beretin». Onyń tisiniń arasynan syzdyqtai shyǵatyn zildi sózderi talai jannyń júikesin juqartyp, keibireýlerdiń bolashaǵyna balta shapqanyn ózi de bile qoimas. Sondyqtan da alǵashynda ýniversitette isteitinderdiń bári biz úshin adamǵa jany ashymaityn óńsheń qatal, tek tártip pen talap qoiýdy ǵana biletin jansyz robottai elestegeni ras. Sabaq berip júrgen ustazdarymyzdyń keibireýleri betine týra qaraǵan bir-eki eresek tyńdaýshylarǵa qatań eskertý jasap, eger osy minezderin qoimasa oqýdan shyǵaratyndyqtaryn ashyq aityp qorqyta bastady. Mundai oqiǵalar endi oqýǵa qolymyz jetip, qýanyp júrgen bizderdiń kóńilimizdi sý sepkendei basyp, únjyrǵamyzdy túsirip tastady.
Sondai kúnderdiń birinde qazaq ádebieti páninen sabaq beretin bolyp Alma apai keldi. Bizdiń ol kisini birinshi kórýimiz. Mektep qabyrǵasynan ketkenimizge biraz bolǵan bizder eresek tartqanymyzǵa qaramai ornymyzdan dúrlige turyp amandastyq ta, bastaýysh klasta úiretkendei qoldarymyzdy biriniń ústine birin aiqastyra qoiyp, apaiǵa «ne aitasyz?» degendei qadala qarap tym-tyrys otyra berdik. «Bul kisiniń qai jaǵynan shyǵyp jaqpai qalar ekenbiz?» degen ishtei qorqynysh ta joq emes.
Alma apai birinshi ózin tanystyryp ótti. Sosyn bir - birlep bizben tanysyp, neshe jyl jumys istegenimizdi, áskerde bolǵan bolmaǵanyzdy surap shyqty. Sosyn siresip otyrǵan bizge kúle qarap:
- Sender erkin otyryńdar, myna qalyptaryńa qarap meniń ózim qysylyp turmyn. Bir-birińmen sóilesińder, maǵan suraqtar qoiyńdar, jas adamnyń kúlip otyrǵany jaqsy, - dep bizdiń úrikken kóńilimizge senim uialata bastady.
- Jaqsy ustaz eshqashan da ózin zorlap tyńdatpaýy kerek. Eger men senderdi tyńdata almasam ol senderdiń jamandyqtaryńnan emes, meniń nasharlyǵymnan, - degende biz «osy kisi ne aityp tur» degendei ańtaryla qaradyq.
Birtindep apaiǵa da boiymyz úirenip, jaqyn syrlasymyzdai aralasyp kettik. Ózgelerden kórgen teperishimizdi de, kóńilizge jaqqan qýanyshymyzdy da apaimen bólisýge tyrysatynbyz.
Alma apaidyń ár sabaǵynan arqalanyp, bólek bir álemniń esigin ashqandai marqaiyp shyǵýshy edik. Talai talas ta, tartys ta sol kisiniń sabaǵynda bolatyn. Ol áńgimeniń arqaýy jalǵasyn jataqhanada da taýyp jatatyn. Apaidyń kelesi sabaǵyn bárimiz asyǵa kútetinbiz. Ol kisi tek jai ǵana ustaz emes, ózi oqytyp júrgen barlyq stýdenttermen shynaiy dos bola biletin. Kóńili jabyrqap, jaǵdaiy bolmai júrgen stýdettiń jai-kúiin Alma apai bir qaraǵannan-aq ańǵaratyn jáne der kezinde kómek qolyn sozyp, qiynshylyǵyna jaqynyndai ortaqtasatyn.
1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisinen keiin qazaq jastaryna degen kózqaras ózgerip ketti. Partiianyń nusqaýy boldy ma bilmeimin memlekettik emtihandar men diplom qorǵaý kezinde de biraz stýdentterge qatal talap qoiyp, qulatyp jiberý etek alǵan bolatyn. Keibir ustazdarymyz bizben ol oqiǵa týraly áńgimelesýden qashqaqtaityn edi. Birde Alma apaimen kóshede kezdesip qalyp jeltoqsan kóterilisi kezinde ne istegenimiz jaily ashyq áńgimelestik. Apai «Bul bizdiń halyqtyń basyna túsken qasiret boldy ǵoi, mańdailaryńa jazylǵan taǵdyr talqysy shyǵar, eńselerińdi túsirmeńder, azamattyq qalyptaryńdy saqtaýǵa tyrysyńdar, dúnie bulai tura bermes...», dep jiger bere sóilegeni esimde qalypty.
Sekseninshi jyldardyń sońynda elde eleýli ózgerister bolyp jatty. Buryn biz attaryn keibir aǵalarymyzdyń sybyrlap aitýlarynan ǵana shala estip júrgen alashordashyl aqyn-jazýshylar aqtala bastady. Qazaq tili memlekettik til bolsyn degen máseleler baspasózde jii kóteriletin boldy. Otyz ekinshi jylǵy asharshylyq pen otyz jetinshi jylǵy repressiia týraly shyndyqtyń beti ashylyp, ol oqiǵalarǵa ár túrli baǵa berilip jatty. Alma apaidyń «dúnie bulai tura bermes...» degeni shyndyqqa ainaldy.
Meniń diplom jumysymnyń taqyryby «Máshhúr Júsip Kópeevtiń ádebi murasy» dep bekitilgen edi. Jetekshim dotsent Z.Bisenǵali sol kezdegi zaman talabyna sai jumystyń josparyn jasaýǵa kómektesip, qandai materialdy qaidan alý kerektigin muqiiat aityp berdi de, ózi Atyraýǵa memlekettik emtihannyń tóraǵasy bolyp ketip qaldy. Pikir jazatyn sarapshym Alma apai eken. Apai diplom jumysymdy alyp qalyp, qorǵaityn kúni pikirin ala keletinin aityp shyǵaryp saldy. Sóitip júrip diplom qorǵaityn kúnge de jettik. Qorǵaýǵa kelsem menen basqa stýdentterden eshkim kelmepti. Memlekettik emtihan komissiiasynyń músheleri kelip jaiǵasyp bolǵan soń, sol kúni qorǵaityndardyń tizimin oqydy. Diplom qorǵaityn bes stýdenttiń ekeýiniń jumysy daiyn bolmai shyqty. Komissiia músheleriniń aldynda bir eresekteý jigittiń túptelmegen jumysy shashylyp ketip, oqytýshylarymyzdyń shamyna timesi bar ma? Komissiia tóraǵasy belgili ǵalym Á.Bolǵanbaev:
- Bulardyń bári tártip degenniń ne ekenin umytqan eken, úlken basymyzben biz ýaqytynda kelip otyrǵanda, bulardiki ne ózi? - dep ashý shaqyrdy.
- Eshqaisysyn da qorǵatpaiyq, bir jyl jumys istep, aqyldaryn tolyqtyryp kelsin, - dep ekinshi bir aǵaiymyz aqyl qosty.
Jumysy daiyn qalǵan ekeýmiz úshin jaǵdaidyń bulaisha ýshyǵyp ketýi shynynda da ókinishti-aq edi. Komissiia músheleri oryndarynan turýǵa yńǵailana bastaǵanda Alma apai:
- Myna eki balanyń esh jazyǵy joq qoi, menińshe bulardy búgin qorǵatyp jibergenderińiz durys shyǵar, - dedi.
Akademik Z.Qabdolov aǵamyz apaiǵa sál ańtaryla qarap turdy da:
Qorǵatsaq qorǵataiyq, bizdiń Alma anaý-mynaýǵa bostan-bosqa aralasa bermeidi, - dep bizge túsin jylyta jymidy.
Ekeýmiz de jaqsy qorǵap shyqtyq. Alma apai meniń jumysym týraly pikirin aita kelip, Máshhúr Júsip shyǵarmashylyǵy týraly maǵan tanys emes kóptegen máselelerdi ózinshe tolǵap ketkende men apaidyń izdenimpazdyǵy men este saqtaý qabiletiniń myqtylyǵyna tańdanýmen otyrdym. Máshhúrdiń óleńderin, keibir arhiv qujattarynyń nómirine deiin jatqa aityp jatty. Keiin birde áńgime arasynda:
- Siz M.Júsip týraly buryn birdeńe jazyp pa edińiz? - dep suraǵanymda;
- Ǵalym retinde men qazaq ádebietiniń tarihyna qatysty kez-kelgen nársege selqos qarai almaimyn, shákirtterimnen de sony talap eter edim, - dep kúlgeni bar.
Toqsanynshy jyldardan bastap apaimen bir kafedrada qyzmet etip jaqyn aralasa bastadym. Apai árdaiym óziniń aqyl-keńesin aityp, joǵary mektepte sabaq berýdiń qyr-syrymen tanystyryp júretin. Surasa kele jaqyn aǵaiyn adamdar ekenimizdi de osy kezde bildik. Alma apai inim dep árdaiym jaqyn tartyp, úiine shaqyryp, balalaryna «myna Joldas aǵalaryń senderdiń naǵashylaryń bolady» dep aityp otyratyn. Almatydan jyraqtaý jerdegi Jandosov aýylyna turǵanynda da artynan eki-úsh ret izdep barǵanymyzda qýanyp, baryn aýzymyzǵa tosyp báiek bolyp qalatyn.
Apaiǵa elimizdiń táýelsizdik alǵany erekshe serpin berdi. Ýniversitetimizdiń ǵulama babamyz Ál-Farabidiń atymen atalǵanyna da shyn kóńilimen qýanyp, osylai atalýy bizdiń ýniversitetke óte laiyq boldy dep rizashylyǵyn bildirip júretin. Óz basyndaǵy qiynshylyqtyń bárin ýaqytsha dep túsinip, jańa zamannyń yńǵaiyna tez beiimdele bastaǵan bolatyn. Qazaqstanda alǵashqylardyń biri bolyp taza ulttyq sipattaǵy mektep ashýynyń ózi ol kisiniń jańalyqqa jany qumarlyǵynan ǵana emes, batyldyǵynyń, ulttyq rýhty qaitsem tiriltem degen jankeshtiliginiń kórinisi bolatyn.
Apai esh namystanbastan jasy elýge jaqyndaǵanda jataqhanada da turdy, balalary jas bolǵandyqtan máshineniń róline de ózi otyrdy. Biraq sonyń bárin kúle júrip istedi, eshqashan qiyndyqqa moiyp, jasyǵanyn kórgen emespiz. Alma apai óte qairatty da qajyrly edi.
Apai ónerdi súietin. Bir shákirtiniń boiynan jylt etken ushqyndy baiqasa sony úrlep, jaǵýǵa tyrysatyn. Ózi de kez-kelgen ortada óleń oqyp, án salýdan tartynbaityn. Ol kisiniń án-jyryn talai ret teledidardan da tamashalaǵan kezimiz bolǵan. Balalaryn da jastai án men jyrǵa baýlyp, árqashan olardyń kemeldene damyp, ósýlerine jaǵdai jasap júrýshi edi.
Jany jańalyqqa qumar qairan apai Astanaǵa da sol óńirdiń jastaryn ónerge baýlysam, el astanasyndaǵy oqý ornynda ultjandy shákirtter tárbielesem degen úmittiń jeteginde barsa kerek. Biraq adam óz taǵdyrynyń qojasy emes qoi. Sum ajal bizdiń Alma apaidy aramyzdan tym erte alyp ketti.
Ál-Farabi atyndaǵy
Qazaq ulttyq ýniversitetiniń dotsenti,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
Joldasbek Mámbetov,
Ál-Farabi atyndaǵy
Qazaq ulttyq ýniversitetiniń dotsenti,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
Sovethan Tileýbaev
