(بيىل 70 جاسقا تولىپ وتىرعان پروفەسسور الما قىراۋباەۆا تۋرالى)
ول زاماندا جۇرتتىڭ بەرٸ قازٸرگٸدەي جاپپاي جوعارى وقۋ ورنىندا وقي بەرمەيتٸن. ەر وتباسىنان, ەر اۋىلدان مەكتەپتٸ ٷزدٸك بٸتٸرٸپ, بولاشاعىنان ٷمٸت كٷتتٸرگەندەر عانا جوعارى وقۋ ورىندارىنا قۇجاتتارىن تاپسىراتىن.
ول زاماندا بٷگٸنگٸدەي اقىلى وقۋ دەگەن بولمايتىن. وداق قۇرامىنداعى ون بەس رەسپۋبليكانىڭ بٸرٸ سانالاتىن بٸزدٸڭ ەلدە ساناۋلى ينستيتۋتتار مەن ەكٸ عانا ۋنيۆەرسيتەت بولاتىن. سونىڭ بٸرٸ – قازاق بٸلٸمٸنٸڭ قارا شاڭىراعى قازٸرگٸ ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ ەدٸ. ونىڭ ٶزٸ ورىستىڭ جالىندى تٶڭكەرٸسشٸسٸ س.م.كيروۆتىڭ اتىندا بولاتىن.
ول زاماندا كەيبٸر جوعارى وقۋ ورىندارىندا دايىندىق بٶلٸمٸ دەگەن بولۋشى ەدٸ. وعان سول وقۋعا تٷسۋ ٷشٸن تالاي جىلدارىن سارىپ ەتكەن, اۋىر ەڭبەكتٸڭ اششى-تۇششىسىن تاتىپ, تەجٸريبە جيناقتاعان قاراپايىم حالىقتىڭ بالالارى تٷسەتٸن. ولار سول دايىندىق بٶلٸمٸندە تٷسكە دەيٸن وقىپ, تٷستەن كەيٸن سول وقۋ ورنىنىڭ كٷللٸ قارا جۇمىسىنا جەگٸلەتٸن. ٶزٸمٸزشە بٸز ونى «رابفاك» دەپ اتايتىنبىز, سول كەزدەگٸ ٶكٸمەت بٸزدٸ تەگٸن جۇمىس كٷشٸ رەتٸندە پايدالاناتىن.
1983 جىلدىڭ كٷزٸندە كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن جينالعان جيىرما بەس جٸگٸت پەن قىز وسى بٶلٸمنٸڭ فيلولوگييا جەنە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنٸڭ تىڭداۋشىسى بولىپ بٸر توپقا قابىلداندىق. قۋنىشىمىزدا شەك جوق ەدٸ. كەلە سالا-اق بٸر-بٸرٸمٸزبەن تانىسىپ, بٸر ٷيدٸڭ بالاسىنداي بولىپ ارالاسىپ كەتتٸك.
الدىمىز ون-ون بەس جىل, سوڭىمىز ەكٸ-ٷش جىل قارا جۇمىستىڭ دەمٸن تاتىپ, ەڭبەكپەن شىنىققان بٸزدەردٸ بۇل بٶلٸمدە تەك قانا وقىتىپ قويماي, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بٸتپەي جاتقان جۇمىستارىنا اياماي سالدى. ول كەزدە قازٸرگٸ ۋنيۆەرسيتەت عيماراتتارىنىڭ سىرتى بٸتكەنٸمەن, كٶبٸنٸڭ ٸشكٸ جۇمىستارى ەلٸ تولىق اياقتالماعان بولاتىن. شاش ال دەسە باس الاتىن كومسومولدىڭ قىراعى جاۋىنگەرٸ س.توقتىبەكوۆ دەگەن دەكاننىڭ ورىنباسارى ەر سٶزٸن مىناداي ەرەجە-تالاپتاردان باستايتىن: «كٸم جۇمىسقا شىقپايدى, سول وقۋدان شىعادى. كٸم ەڭبەكتە جالقاۋلىق تانىتادى, ول دا وقۋدان شىعادى. كٸم ۋنيۆەرسيتەت, دەكانات تاراپىنان ەكٸ رەت ەسكەرتۋ الادى ونداي تىڭداۋشى وقۋدان شىعادى ت.ب.بولىپ شۇبىرىپ كەتە بەرەتٸن». ونىڭ تٸسٸنٸڭ اراسىنان سىزدىقتاي شىعاتىن زٸلدٸ سٶزدەرٸ تالاي جاننىڭ جٷيكەسٸن جۇقارتىپ, كەيبٸرەۋلەردٸڭ بولاشاعىنا بالتا شاپقانىن ٶزٸ دە بٸلە قويماس. سوندىقتان دا العاشىندا ۋنيۆەرسيتەتتە ٸستەيتٸندەردٸڭ بەرٸ بٸز ٷشٸن ادامعا جانى اشىمايتىن ٶڭشەڭ قاتال, تەك تەرتٸپ پەن تالاپ قويۋدى عانا بٸلەتٸن جانسىز روبوتتاي ەلەستەگەنٸ راس. ساباق بەرٸپ جٷرگەن ۇستازدارىمىزدىڭ كەيبٸرەۋلەرٸ بەتٸنە تۋرا قاراعان بٸر-ەكٸ ەرەسەك تىڭداۋشىلارعا قاتاڭ ەسكەرتۋ جاساپ, ەگەر وسى مٸنەزدەرٸن قويماسا وقۋدان شىعاراتىندىقتارىن اشىق ايتىپ قورقىتا باستادى. مۇنداي وقيعالار ەندٸ وقۋعا قولىمىز جەتٸپ, قۋانىپ جٷرگەن بٸزدەردٸڭ كٶڭٸلٸمٸزدٸ سۋ سەپكەندەي باسىپ, ٷنجىرعامىزدى تٷسٸرٸپ تاستادى.
سونداي كٷندەردٸڭ بٸرٸندە قازاق ەدەبيەتٸ پەنٸنەن ساباق بەرەتٸن بولىپ الما اپاي كەلدٸ. بٸزدٸڭ ول كٸسٸنٸ بٸرٸنشٸ كٶرۋٸمٸز. مەكتەپ قابىرعاسىنان كەتكەنٸمٸزگە بٸراز بولعان بٸزدەر ەرەسەك تارتقانىمىزعا قاراماي ورنىمىزدان دٷرلٸگە تۇرىپ امانداستىق تا, باستاۋىش كلاستا ٷيرەتكەندەي قولدارىمىزدى بٸرٸنٸڭ ٷستٸنە بٸرٸن ايقاستىرا قويىپ, اپايعا «نە ايتاسىز?» دەگەندەي قادالا قاراپ تىم-تىرىس وتىرا بەردٸك. «بۇل كٸسٸنٸڭ قاي جاعىنان شىعىپ جاقپاي قالار ەكەنبٸز?» دەگەن ٸشتەي قورقىنىش تا جوق ەمەس.
الما اپاي بٸرٸنشٸ ٶزٸن تانىستىرىپ ٶتتٸ. سوسىن بٸر - بٸرلەپ بٸزبەن تانىسىپ, نەشە جىل جۇمىس ٸستەگەنٸمٸزدٸ, ەسكەردە بولعان بولماعانىزدى سۇراپ شىقتى. سوسىن سٸرەسٸپ وتىرعان بٸزگە كٷلە قاراپ:
- سەندەر ەركٸن وتىرىڭدار, مىنا قالىپتارىڭا قاراپ مەنٸڭ ٶزٸم قىسىلىپ تۇرمىن. بٸر-بٸرٸڭمەن سٶيلەسٸڭدەر, ماعان سۇراقتار قويىڭدار, جاس ادامنىڭ كٷلٸپ وتىرعانى جاقسى, - دەپ بٸزدٸڭ ٷرٸككەن كٶڭٸلٸمٸزگە سەنٸم ۇيالاتا باستادى.
- جاقسى ۇستاز ەشقاشان دا ٶزٸن زورلاپ تىڭداتپاۋى كەرەك. ەگەر مەن سەندەردٸ تىڭداتا الماسام ول سەندەردٸڭ جاماندىقتارىڭنان ەمەس, مەنٸڭ ناشارلىعىمنان, - دەگەندە بٸز «وسى كٸسٸ نە ايتىپ تۇر» دەگەندەي اڭتارىلا قارادىق.
بٸرتٸندەپ اپايعا دا بويىمىز ٷيرەنٸپ, جاقىن سىرلاسىمىزداي ارالاسىپ كەتتٸك. ٶزگەلەردەن كٶرگەن تەپەرٸشٸمٸزدٸ دە, كٶڭٸلٸزگە جاققان قۋانىشىمىزدى دا اپايمەن بٶلٸسۋگە تىرىساتىنبىز.
الما اپايدىڭ ەر ساباعىنان ارقالانىپ, بٶلەك بٸر ەلەمنٸڭ ەسٸگٸن اشقانداي مارقايىپ شىعۋشى ەدٸك. تالاي تالاس تا, تارتىس تا سول كٸسٸنٸڭ ساباعىندا بولاتىن. ول ەڭگٸمەنٸڭ ارقاۋى جالعاسىن جاتاقحانادا دا تاۋىپ جاتاتىن. اپايدىڭ كەلەسٸ ساباعىن بەرٸمٸز اسىعا كٷتەتٸنبٸز. ول كٸسٸ تەك جاي عانا ۇستاز ەمەس, ٶزٸ وقىتىپ جٷرگەن بارلىق ستۋدەنتتەرمەن شىنايى دوس بولا بٸلەتٸن. كٶڭٸلٸ جابىرقاپ, جاعدايى بولماي جٷرگەن ستۋدەتتٸڭ جاي-كٷيٸن الما اپاي بٸر قاراعاننان-اق اڭعاراتىن جەنە دەر كەزٸندە كٶمەك قولىن سوزىپ, قيىنشىلىعىنا جاقىنىنداي ورتاقتاساتىن.
1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنەن كەيٸن قازاق جاستارىنا دەگەن كٶزقاراس ٶزگەرٸپ كەتتٸ. پارتييانىڭ نۇسقاۋى بولدى ما بٸلمەيمٸن مەملەكەتتٸك ەمتيحاندار مەن ديپلوم قورعاۋ كەزٸندە دە بٸراز ستۋدەنتتەرگە قاتال تالاپ قويىپ, قۇلاتىپ جٸبەرۋ ەتەك العان بولاتىن. كەيبٸر ۇستازدارىمىز بٸزبەن ول وقيعا تۋرالى ەڭگٸمەلەسۋدەن قاشقاقتايتىن ەدٸ. بٸردە الما اپايمەن كٶشەدە كەزدەسٸپ قالىپ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە نە ٸستەگەنٸمٸز جايلى اشىق ەڭگٸمەلەستٸك. اپاي «بۇل بٸزدٸڭ حالىقتىڭ باسىنا تٷسكەن قاسٸرەت بولدى عوي, ماڭدايلارىڭا جازىلعان تاعدىر تالقىسى شىعار, ەڭسەلەرٸڭدٸ تٷسٸرمەڭدەر, ازاماتتىق قالىپتارىڭدى ساقتاۋعا تىرىسىڭدار, دٷنيە بۇلاي تۇرا بەرمەس...», دەپ جٸگەر بەرە سٶيلەگەنٸ ەسٸمدە قالىپتى.
سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ سوڭىندا ەلدە ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتتى. بۇرىن بٸز اتتارىن كەيبٸر اعالارىمىزدىڭ سىبىرلاپ ايتۋلارىنان عانا شالا ەستٸپ جٷرگەن الاشورداشىل اقىن-جازۋشىلار اقتالا باستادى. قازاق تٸلٸ مەملەكەتتٸك تٸل بولسىن دەگەن مەسەلەلەر باسپاسٶزدە جيٸ كٶتەرٸلەتٸن بولدى. وتىز ەكٸنشٸ جىلعى اشارشىلىق پەن وتىز جەتٸنشٸ جىلعى رەپرەسسييا تۋرالى شىندىقتىڭ بەتٸ اشىلىپ, ول وقيعالارعا ەر تٷرلٸ باعا بەرٸلٸپ جاتتى. الما اپايدىڭ «دٷنيە بۇلاي تۇرا بەرمەس...» دەگەنٸ شىندىققا اينالدى.
مەنٸڭ ديپلوم جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبى «مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەەۆتٸڭ ەدەبي مۇراسى» دەپ بەكٸتٸلگەن ەدٸ. جەتەكشٸم دوتسەنت ز.بيسەنعالي سول كەزدەگٸ زامان تالابىنا ساي جۇمىستىڭ جوسپارىن جاساۋعا كٶمەكتەسٸپ, قانداي ماتەريالدى قايدان الۋ كەرەكتٸگٸن مۇقييات ايتىپ بەردٸ دە, ٶزٸ اتىراۋعا مەملەكەتتٸك ەمتيحاننىڭ تٶراعاسى بولىپ كەتٸپ قالدى. پٸكٸر جازاتىن ساراپشىم الما اپاي ەكەن. اپاي ديپلوم جۇمىسىمدى الىپ قالىپ, قورعايتىن كٷنٸ پٸكٸرٸن الا كەلەتٸنٸن ايتىپ شىعارىپ سالدى. سٶيتٸپ جٷرٸپ ديپلوم قورعايتىن كٷنگە دە جەتتٸك. قورعاۋعا كەلسەم مەنەن باسقا ستۋدەنتتەردەن ەشكٸم كەلمەپتٸ. مەملەكەتتٸك ەمتيحان كوميسسيياسىنىڭ مٷشەلەرٸ كەلٸپ جايعاسىپ بولعان سوڭ, سول كٷنٸ قورعايتىنداردىڭ تٸزٸمٸن وقىدى. ديپلوم قورعايتىن بەس ستۋدەنتتٸڭ ەكەۋٸنٸڭ جۇمىسى دايىن بولماي شىقتى. كوميسسييا مٷشەلەرٸنٸڭ الدىندا بٸر ەرەسەكتەۋ جٸگٸتتٸڭ تٷپتەلمەگەن جۇمىسى شاشىلىپ كەتٸپ, وقىتۋشىلارىمىزدىڭ شامىنا تيمەسٸ بار ما? كوميسسييا تٶراعاسى بەلگٸلٸ عالىم ە.بولعانباەۆ:
- بۇلاردىڭ بەرٸ تەرتٸپ دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن ۇمىتقان ەكەن, ٷلكەن باسىمىزبەن بٸز ۋاقىتىندا كەلٸپ وتىرعاندا, بۇلاردٸكٸ نە ٶزٸ? - دەپ اشۋ شاقىردى.
- ەشقايسىسىن دا قورعاتپايىق, بٸر جىل جۇمىس ٸستەپ, اقىلدارىن تولىقتىرىپ كەلسٸن, - دەپ ەكٸنشٸ بٸر اعايىمىز اقىل قوستى.
جۇمىسى دايىن قالعان ەكەۋمٸز ٷشٸن جاعدايدىڭ بۇلايشا ۋشىعىپ كەتۋٸ شىنىندا دا ٶكٸنٸشتٸ-اق ەدٸ. كوميسسييا مٷشەلەرٸ ورىندارىنان تۇرۋعا ىڭعايلانا باستاعاندا الما اپاي:
- مىنا ەكٸ بالانىڭ ەش جازىعى جوق قوي, مەنٸڭشە بۇلاردى بٷگٸن قورعاتىپ جٸبەرگەندەرٸڭٸز دۇرىس شىعار, - دەدٸ.
اكادەميك ز.قابدولوۆ اعامىز اپايعا سەل اڭتارىلا قاراپ تۇردى دا:
قورعاتساق قورعاتايىق, بٸزدٸڭ الما اناۋ-مىناۋعا بوستان-بوسقا ارالاسا بەرمەيدٸ, - دەپ بٸزگە تٷسٸن جىلىتا جىميدى.
ەكەۋمٸز دە جاقسى قورعاپ شىقتىق. الما اپاي مەنٸڭ جۇمىسىم تۋرالى پٸكٸرٸن ايتا كەلٸپ, مەشھٷر جٷسٸپ شىعارماشىلىعى تۋرالى ماعان تانىس ەمەس كٶپتەگەن مەسەلەلەردٸ ٶزٸنشە تولعاپ كەتكەندە مەن اپايدىڭ ٸزدەنٸمپازدىعى مەن ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸنٸڭ مىقتىلىعىنا تاڭدانۋمەن وتىردىم. مەشھٷردٸڭ ٶلەڭدەرٸن, كەيبٸر ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ نٶمٸرٸنە دەيٸن جاتقا ايتىپ جاتتى. كەيٸن بٸردە ەڭگٸمە اراسىندا:
- سٸز م.جٷسٸپ تۋرالى بۇرىن بٸردەڭە جازىپ پا ەدٸڭٸز? - دەپ سۇراعانىمدا;
- عالىم رەتٸندە مەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىنا قاتىستى كەز-كەلگەن نەرسەگە سەلقوس قاراي المايمىن, شەكٸرتتەرٸمنەن دە سونى تالاپ ەتەر ەدٸم, - دەپ كٷلگەنٸ بار.
توقسانىنشى جىلداردان باستاپ اپايمەن بٸر كافەدرادا قىزمەت ەتٸپ جاقىن ارالاسا باستادىم. اپاي ەردايىم ٶزٸنٸڭ اقىل-كەڭەسٸن ايتىپ, جوعارى مەكتەپتە ساباق بەرۋدٸڭ قىر-سىرىمەن تانىستىرىپ جٷرەتٸن. سۇراسا كەلە جاقىن اعايىن ادامدار ەكەنٸمٸزدٸ دە وسى كەزدە بٸلدٸك. الما اپاي ٸنٸم دەپ ەردايىم جاقىن تارتىپ, ٷيٸنە شاقىرىپ, بالالارىنا «مىنا جولداس اعالارىڭ سەندەردٸڭ ناعاشىلارىڭ بولادى» دەپ ايتىپ وتىراتىن. الماتىدان جىراقتاۋ جەردەگٸ جاندوسوۆ اۋىلىنا تۇرعانىندا دا ارتىنان ەكٸ-ٷش رەت ٸزدەپ بارعانىمىزدا قۋانىپ, بارىن اۋزىمىزعا توسىپ بەيەك بولىپ قالاتىن.
اپايعا ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك العانى ەرەكشە سەرپٸن بەردٸ. ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ عۇلاما بابامىز ەل-فارابيدٸڭ اتىمەن اتالعانىنا دا شىن كٶڭٸلٸمەن قۋانىپ, وسىلاي اتالۋى بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتكە ٶتە لايىق بولدى دەپ ريزاشىلىعىن بٸلدٸرٸپ جٷرەتٸن. ٶز باسىنداعى قيىنشىلىقتىڭ بەرٸن ۋاقىتشا دەپ تٷسٸنٸپ, جاڭا زاماننىڭ ىڭعايىنا تەز بەيٸمدەلە باستاعان بولاتىن. قازاقستاندا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ تازا ۇلتتىق سيپاتتاعى مەكتەپ اشۋىنىڭ ٶزٸ ول كٸسٸنٸڭ جاڭالىققا جانى قۇمارلىعىنان عانا ەمەس, باتىلدىعىنىڭ, ۇلتتىق رۋحتى قايتسەم تٸرٸلتەم دەگەن جانكەشتٸلٸگٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولاتىن.
اپاي ەش نامىستانباستان جاسى ەلۋگە جاقىنداعاندا جاتاقحانادا دا تۇردى, بالالارى جاس بولعاندىقتان مەشينەنٸڭ رٶلٸنە دە ٶزٸ وتىردى. بٸراق سونىڭ بەرٸن كٷلە جٷرٸپ ٸستەدٸ, ەشقاشان قيىندىققا مويىپ, جاسىعانىن كٶرگەن ەمەسپٸز. الما اپاي ٶتە قايراتتى دا قاجىرلى ەدٸ.
اپاي ٶنەردٸ سٷيەتٸن. بٸر شەكٸرتٸنٸڭ بويىنان جىلت ەتكەن ۇشقىندى بايقاسا سونى ٷرلەپ, جاعۋعا تىرىساتىن. ٶزٸ دە كەز-كەلگەن ورتادا ٶلەڭ وقىپ, ەن سالۋدان تارتىنبايتىن. ول كٸسٸنٸڭ ەن-جىرىن تالاي رەت تەلەديداردان دا تاماشالاعان كەزٸمٸز بولعان. بالالارىن دا جاستاي ەن مەن جىرعا باۋلىپ, ەرقاشان ولاردىڭ كەمەلدەنە دامىپ, ٶسۋلەرٸنە جاعداي جاساپ جٷرۋشٸ ەدٸ.
جانى جاڭالىققا قۇمار قايران اپاي استاناعا دا سول ٶڭٸردٸڭ جاستارىن ٶنەرگە باۋلىسام, ەل استاناسىنداعى وقۋ ورنىندا ۇلتجاندى شەكٸرتتەر تەربيەلەسەم دەگەن ٷمٸتتٸڭ جەتەگٸندە بارسا كەرەك. بٸراق ادام ٶز تاعدىرىنىڭ قوجاسى ەمەس قوي. سۇم اجال بٸزدٸڭ الما اپايدى ارامىزدان تىم ەرتە الىپ كەتتٸ.
ەل-فارابي اتىنداعى
قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
جولداسبەك مەمبەتوۆ,
ەل-فارابي اتىنداعى
قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
سوۆەتحان تٸلەۋباەۆ
