Álemde qansha ult, násil bolsa, solardy bir-birinen daralap turatyn basty boitumary – týǵan tili. «Ár halyqtyń ana tili – bilimniń kilti», - dep Ahmet Jubanov tildiń adamzat ómirindegi mańyzyn asha túsken.
«Adamzattyń Aitmatovy» atanǵan álem ádebietindegi kórnekti jazýshy Shyńǵys Aitmatovtyń myna bir pikiri: «Til – halyqtyń avtoportreti. Ár til - óz ornynda uly, ár til - búkil adamzat qazynasynyń ortaq palitrasyndaǵy óz órnegimen qymbat», - dep ana tiliniń ulylyǵyn dáleldei túsedi.
Ana tiliniń qudireti jaily qanshama oishyldarymyz, aqyn-jazýshylarymyz qundy pikirler qaldyrdy. Osynaý babalarymyz sóilep, danalarymyz tolǵap, analarymyz áldilep ósken qazaq tiliniń elimizdiń bolashaǵynyń kórkeiýine zor yqpal etýde.
«Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde. Qazaq tili 2025 jylǵa qarai ómirdiń barlyq salasynda ústemdik etip, kez-kelgen ortada kúndelikti qatynas tiline ainalady. Osylai táýelsizdigimiz búkil ultty uiymdastyratyn eń basty qundylyǵymyz – týǵan tilimizdiń mereiin ústem ete túsedi».
Qazirgi jahandanǵan, aqparattyń damyǵan ǵasyrynda bolyp jatqan túrli ózgerister men jańashyldyqtar elimizdiń ekonomika salasyna da, bilim berý júiesine de tyń izdenisterdi engizip otyr. «Jahandyq daǵdarystyń jalǵasýynyń áserinen álemde bolyp jatqan ózgerister bizdi úreilendirmeidi. Biz olarǵa daiynbyz. Bizdiń endigi mindetimiz – egemendik jyldary qol jetkizgenniń barlyǵyn saqtai otyryp, HHI ǵasyrda ornyqty damýdy jalǵastyrý», - dep Elbasymyzdyń Joldaýynda aitylǵandai, elimiz qai salada bolmasyn qarqyndy damyp, álemdik keńistikke qaryshtai qadam basyp, erkin qanat sermeýde.
Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń saliqaly saiasatynyń arqasynda elimiz bereke men birliktiń, yntymaq pen dostyqtyń, tatýlyqtyń ólkesi bolyp, kópultty memleketke ainalyp otyr. Osy oraida elbasymyz N.Á.Nazarbaev atap ótkendei: «Biz - kópultty qoǵambyz. Qazaqstanda turatyn barlyq ulttar men ulystardyń tilin, mádenietin jáne salt-dástúrin damytýǵa barynsha jaǵdai jasaýdy aldyńǵy ýaqytta da jalǵastyra beretin bolamyz», - degen edi.
Elbasymyz Qazaqstan halqy assambleiasynyń HÚII sessiia otyrysynda Qazaqstan aimaǵynda turyp jatqan halyqtardyń basyn qosatyn til qazaq tili bolýy kerek dep anyq atap aitty:
«Qazaqstandy, qazaqty dostyqtyń kieli shańyraǵyna teńesek, túrli etnostar onyń altyn araily shýaqtary ispetti.
Bul rette baitaq mekende barshamyzdy biriktire túsetin ortaq qundylyqtar bar.
Ol – bizdiń talaily taǵdyrymyzdy tutastyratyn shejireli tarihymyz.
Ol – bizdiń baitaq mádeni muramyz ben qazyǵy berik memlekettik tilimiz».
Búgingi bilim berý júiesi modernizatsiialanǵan zamanda kóp tildi meńgertýge asa nazar aýdarylyp, jan-jaqty jol ashylǵan. «Keleshekke kemel bilimmen», - dep Elbasy N.Á.Nazarbaev ustanym etkendei, kelshekke tereń bilimmen qadam basyp, álemdik bilim keńistiginiń qupiialaryna úńilip, qoǵamǵa beiim, óz qabiletin tanyta alatyn, jan-jaqty damyǵan, birneshe tildi meńgergen quziretti tulǵany qalyptastyrý basty maqsattardyń biregeii bolyp otyr.
Úshtildi oqytý – zaman talaby. Úshtildilik – básekege qabiletti elder qataryna aparar basty baspaldaqtardyń biri.
«Úshtuǵyrly til» týraly ideiany memleket basshysy 2006 jyldyń qazanynda ótken Qazaqstan halqy assambleiasynyń XII quryltaiynda jariia etti. Al 2007 jylǵy “Jańa álemdegi jańa Qazaqstan” atty halyqqa Joldaýynda “Tilderdiń úshtuǵyrlylyǵy” atty mádeni jobany kezeń-kezeńmen iske asyrýdy usyndy.
Elbasymyzdyń «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» atty joldaýynda: “Tilderdiń úshtuǵyrlyǵy mádeni jobasyn kezeńdep júzege asyrýdy qolǵa alýdy usynamyn. Qazaqstan búkil álemge halqy úsh tildi paidalanatyn mádenietti el retinde tanylýǵa tiis. Bular - qazaq tili - memlekettik til, orys tili - ultaralyq qatynas tili jáne aǵylshyn tili - jahandyq ekonomikaǵa oidaǵydai kirý tili” degen saliqaly úndeýinde aitqandai, álemdik keńistikke enýde aǵylshyn tiliniń mańyzy zor.
Aǵylshyn tili - álemdik biznes tili, ony meńgerý – jastarǵa álem tanýdyń kilti bolmaq. Aǵylshyn tilin bilý bizdiń jastarǵa sheksiz múmkindikter ashady. Ol – jahandanýdyń kepili. «Aqparattyq tehnologiia damyǵan qazirgi dáýirde kún saiyn derlik aǵylshyn tili dúnie júzi halyqtarynyń tilderine jańa sózder men uǵymdar arqyly batyl ený ústinde. Bul úderisten biz de tys qalmaýymyz kerek» .
«Úshtildilik - naqty tulǵa, ujym, halyqtyń belgili bir qoǵamda qarym-qatynas úderisinde qajet bolǵan jaǵdaida úsh túrli tildi alma-kezek qoldaný qubylysy», - B.Hasanuly anyqtama bergendei, búginde ony qoldanýǵa jan-jaqty kúsh salynýda.
Osy oraida qurylǵan «Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń» basty maqsaty:
Qazaq tiliniń mártebesin kóterý;
memlekettik mekemelerde is-qaǵazdardy qazaq tilinde júrgizý;
aǵylshyn tilin meńgertý;
orys tilin jetik bilý;
ár ulttyń tilderin damytý, olardy saqtap qalýǵa múmkindik jasaý;
tilder garmoniiasynyń birligine jol ashý.
Elbasynyń úshtuǵyrly saiasaty aiasynda shetel tilin úirený, onyń qoldanys aiasyn keńeitý búginde kezek kúttirmeitin ózekti de keleli máselelerdiń biri bolyp otyr. Alaida «Ózge tildiń bárin bil, óz tilińdi qurmette»,-dep aqyn jyrlaǵandai, óz tilinde erkin sóilep, óz tilin qurmetteitin tulǵany baýlysaq, ózge tildi qadirleitin tulǵany baýlitynymyzǵa kóz jetkizemiz.
Sondyqtan da «Memlekettik tildi úiretý balabaqshadan bastalýy tiis. Bul - zaman talaby»,- degen elbasynyń qaǵidasyna súiene otyryp, qazirgi tańda balabaqshadan bastap mektep tabaldyryǵyn attaǵan sátten ana tilin meńgertýge, saýattylyqqa kúsh salynýda. Osy oraida aýyr júk artylyp otyrǵan muǵalimder men tárbieshi-ustazdardyń básekege qabiletti tulǵany tárbieleýdegi eńbegi zor.
Elbasy N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan-2050» strategiiasynda muǵalimderge senim arta otyryp, jastarymyzdan úmittenedi. «Bolashaqta eńbek etip, ómir súretinder – búgingi mektep oqýshylary, muǵalim olardy qalai tárbielese, Qazaqstan da sol deńgeide bolady. Sondyqtan da ustazǵa júkteletin mindet aýyr»-delingendei, jastardy saýatty baýlysaq bolashaǵymyzdyń jarqyn bolatyny belgili. «Men sózimdi, ásirese, jastarymyzǵa arnaǵym keledi. Men sizderge – jańa býyn qazaqstandyqtarǵa senim artamyn. Sizder Jańa baǵyttyń qozǵaýshy kúshine ainalýǵa tiissizder. Al keiingi tolqyn jastarǵa aitarym: Sender – bolashaqqa degen úkili úmitimizdiń tiregisińder»,- degen joldarda jastarymyzǵa degen úmit pen senim jatyr. Sondyqtan da jastarymyzdyń bolashaǵy úshin álemdik deńgeidegi ziiatkerlik mektepter men kásiptik-tehnikalyq kolledjder ashylyp, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń negizinde olardyń shetelge shyǵyp bilim alýyna jan-jaqty jol ashylǵan.
Álemde qansha ult, násil bolsa, solardy bir-birinen daralap turatyn basty boitumary – týǵan tili. «Ár halyqtyń ana tili – bilimniń kilti»,-dep Ahmet Jubanov tildiń adamzat ómirindegi mańyzyn asha túsken [1, 16].
«Adamzattyń Aitmatovy» atanǵan, álem ádebietindegi kórnekti jazýshy.
Shyńǵys Aitmatovtyń myna bir pikiri: «Til – halyqtyń avtoportreti. Ár til - óz ornynda uly, ár til - búkil adamzat qazynasynyń ortaq palitrasyndaǵy óz órnegimen qymbat»,-dep ana tiliniń ulylyǵyn dáleldei túsedi [1, 20].
Ana tiliniń qudireti jaily qanshama oishyldarymyz, aqyn-jazýshylarymyz qundy pikirler qaldyrdy. Osynaý babalarymyz sóilep, danalarymyz tolǵap, analarymyz áldilep ósken qazaq tiliniń elimizdiń bolashaǵynyń kórkeiýine zor yqpaletýde.
«Qazaq tili– bizdiń rýhani negizimiz».
«Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde. Qazaq tili 2025 jylǵa qarai ómirdiń barlyq salasynda ústemdik etip, kez-kelgen ortada kúndelikti qatynas tiline ainalady. Osylai táýelsizdigimiz búkil ultty uiymdastyratyn eń basty qundylyǵymyz – týǵan tilimizdiń mereiin ústem ete túsedi» [2, 5].
Qazirgi jahandanǵan, aqparattyń damyǵan ǵasyrynda bolyp jatqan túrli ózgerister men jańashyldyqtar elimizdiń ekonomika salasyna da, bilim berý júiesine de tyń izdenisterdi engizip otyr. «Jahandyq daǵdarystyń jalǵasýynyń áserinen álemde bolyp jatqan ózgerister bizdi úreilendirmeidi. Biz olarǵa daiynbyz. Bizdiń endigi mindetimiz – egemendik jyldary qol jetkizgenniń barlyǵyn saqtai otyryp, HHI ǵasyrda ornyqty damýdy jalǵastyrý»,-dep Elbasymyzdyń Joldaýynda aitylǵandai, elimiz qai salada bolmasyn qarqyndy damyp, álemdik keńistikke qaryshtai qadam basyp, erkin qanat sermeýde.
Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń saliqaly saiasatynyń arqasynda elimiz bereke men birliktiń, yntymaq pen dostyqtyń, tatýlyqtyń ólkesi bolyp, kópultty memleketke ainalyp otyr. Osy oraida elbasymyz N.Á.Nazarbaev atap ótkendei: «Biz - kópultty qoǵambyz. Qazaqstanda turatyn barlyq ulttar men ulystardyń tilin, mádenietin jáne salt-dástúrin damytýǵa barynsha jaǵdai jasaýdy aldyńǵy ýaqytta da jalǵastyra beretin bolamyz»[2, 24],-degen edi.
Elbasymyz Qazaqstan halqy assambleiasynyń HÚII sessiia otyrysynda Qazaqstan aimaǵynda turyp jatqan halyqtardyń basyn qosatyn til qazaq tili bolýy kerek dep anyq atap aitty:
«Qazaqstandy, qazaqty dostyqtyń kieli shańyraǵyna teńesek, túrli etnostar onyńaltynarailyshýaqtaryispetti.
Bul rette baitaq mekende barshamyzdy biriktire túsetin ortaq qundylyqtar bar.
Ol–bizdiń talaily taǵdyrymyzdy tutastyratyn shejireli tarihymyz.
Ol – bizdiń baitaq mádeni muramyz ben qazyǵy berik memlekettik tilimiz»[3, 7].
Búgingi bilim berý júiesi modernizatsiialanǵan zamanda kóp tildi meńgertýge asa nazar aýdarylyp, jan-jaqty jol ashylǵan. «Keleshekke kemel bilimmen»,-dep Elbasy N.Á.Nazarbaev ustanym etkendei, kelshekke tereń bilimmen qadam basyp, álemdik bilim keńistiginiń qupiialaryna úńilip, qoǵamǵa beiim, óz qabiletin tanyta alatyn, jan-jaqty damyǵan, birneshe tildi meńgergen quziretti tulǵany qalyptastyrý basty maqsattardyń biregeii bolyp otyr.
Úshtildi oqytý – zaman talaby. Úshtildilik – básekege qabiletti elder qataryna aparar basty baspaldaqtardyń biri.
«Úshtuǵyrly til» týraly ideiany memleket basshysy 2006 jyldyń qazanynda ótken Qazaqstan halqy assambleiasynyń XII quryltaiynda jariia etti. Al 2007 jylǵy “Jańa álemdegi jańa Qazaqstan” atty halyqqa Joldaýynda “Tilderdiń úshtuǵyrlylyǵy” atty mádeni jobany kezeń-kezeńmen iske asyrýdy usyndy.
Elbasymyzdyń «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» atty.
Halqyna Joldaýynda: “Tilderdiń úshtuǵyrlyǵy mádeni jobasyn kezeńdep júzege asyrýdy qolǵa alýdy usynamyn. Qazaqstan búkil álemge halqy úsh tildi paidalanatyn mádenietti el retinde tanylýǵa tiis. Bular - qazaq tili - memlekettik til, orys tili - ultaralyq qatynas tili jáne aǵylshyn tili - jahandyq ekonomikaǵa oidaǵydai kirý tili” degen saliqaly úndeýinde aitqandai, álemdik keńistikke enýde aǵylshyn tiliniń mańyzy zor. [4, 41].
Aǵylshyn tili - álemdik biznes tili, ony meńgerý – jastarǵa álem tanýdyń kilti bolmaq. Aǵylshyn tilin bilý bizdiń jastarǵa sheksiz múmkindikter ashady. Ol – jahandanýdyń kepili. «Aqparattyq tehnologiia damyǵan qazirgi dáýirde kún saiyn derlik aǵylshyn tili dúnie júzi halyqtarynyń tilderine jańa sózder men uǵymdar arqyly batyl ený ústinde. Bul úderisten biz de tys qalmaýymyz kerek» .
«Úshtildilik - naqty tulǵa, ujym, halyqtyń belgili bir qoǵamda qarym-qatynas úderisinde qajet bolǵan jaǵdaida úsh túrli tildi alma-kezek qoldaný qubylysy»,-B. Hasanuly anyqtama bergendei [5, 4], búginde ony qoldanýǵa jan-jaqty kúsh salynýda.
Osy oraida qurylǵan «Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń» basty maqsaty:
Qazaq tiliniń mártebesin kóterý;
memlekettik mekemelerde is-qaǵazdardy qazaq tilinde júrgizý;
aǵylshyn tilin meńgertý;
orys tilin jetik bilý;
ár ulttyń tilderin damytý, olardy saqtap qalýǵa múmkindik jasaý;
tilder garmoniiasynyń birligine jol ashý.
Elbasynyń úshtuǵyrly saiasaty aiasynda shetel tilin úirený, onyń qoldanys aiasyn keńeitý búginde kezek kúttirmeitin ózekti de keleli máselelerdiń biri bolyp otyr. Alaida «Ózge tildiń bárin bil, óz tilińdi qurmette»,-dep aqyn jyrlaǵandai, óz tilinde erkin sóilep, óz tilin qurmetteitin tulǵany baýlysaq, ózge tildi qadirleitin tulǵany baýlitynymyzǵa kóz jetkizemiz.
Sondyqtan da «Memlekettik tildi úiretý balabaqshadan bastalýy tiis. Bul - zaman talaby»,- degen elbasynyń qaǵidasyna súiene otyryp, qazirgi tańda balabaqshadan bastap mektep tabaldyryǵyn attaǵan sátten ana tilin meńgertýge, saýattylyqqa kúsh salynýda. Osy oraida aýyr júk artylyp otyrǵan muǵalimder men tárbieshi-ustazdardyń básekege qabiletti tulǵany tárbieleýdegi eńbegi zor.
Elbasy N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan -2050 » strategiiasynda muǵalimderge senim arta otyryp, jastarymyzdan úmittenedi. «Bolashaqta eńbek etip, ómir súretinder – búgingi mektep oqýshylary, muǵalim olardy qalai tárbielese, Qazaqstan da sol deńgeide bolady. Sondyqtan da ustazǵa júkteletin mindet aýyr»-delingendei [4,3], jastardy saýatty baýlysaq bolashaǵymyzdyń jarqyn bolatyny belgili. «Men sózimdi, ásirese, jastarymyzǵa arnaǵym keledi. Men sizderge – jańa býyn qazaqstandyqtarǵa senim artamyn. Sizder Jańa baǵyttyń qozǵaýshy kúshine ainalýǵa tiissizder. Al keiingi tolqyn jastarǵa aitarym: Sender – bolashaqqa degen úkili úmitimizdiń tiregisińder»,- degen joldarda jastarymyzǵa degen úmit pen senim jatyr. [2,57]. Sondyqtan da jastarymyzdyń bolashaǵy úshin álemdik deńgeidegi ziiatkerlik mektepter men kásiptik-tehnikalyq kolledjder ashylyp, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń negizinde olardyń shetelge shyǵyp bilim alýyna jan-jaqty jol ashylǵan.
Mektepte qazaq tilin oqytý barysynda orys tili, aǵylshyn tili pánderin birlikte alý muǵalimniń sheberligine bailanysty júrgizilip júr. Bul jerde ótilip otyrǵan baǵdarlamaǵa sai úsh pándi birlikte ala otyryp, pánaralyq bailanysty júzege asyrýǵa bolady. Alaida dástúrli oqytýda tek aýdarma jasatýmen ǵana shektelip otyrsaq, qazirgi oqytý tehnologiiasynda túrli shyǵarmashylyq baǵyttaǵy tapsyrmalar bere otyryp, oqýshy-sýbektiniń izdenisine, iaǵni, jeke tulǵanyń áreketin damytýdy maqsat etýdemiz.
