Foto: ashyq derekkóz
«Karpman úshburyshy» – bul psihologiiadaǵy adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas modeli, onda adamdar qutqarýshy, qurban jáne qýdalaýshy rólderin oinaidy.
Bul psihologiialyq jáne áleýmettik qarym-qatynas modelin alǵash ret 1968 jyly amerikalyq psihoterapevt, meditsina doktory jáne Erik Bernniń (tranzaktsiialyq taldaý negizin qalaýshy) shákirti Stiven Karpman sipattaǵan. Alǵashynda Karpman bul shemany «dramalyq úshburysh» dep ataǵanymen, kópishilik ony avtordyń esimimen atap ketti. «Karpman úshburyshy» qandai model jáne bul qarym-qatynas júiesiniń ziiany qandai?
«Karpman úshburyshy» degenimiz ne?
Stiven Karpman Vashingtonda dúniege kelgen. Ákesi psihoanalitik, al anasy aýrýhanada áleýmettik qyzmetker bolyp jumys istegen. Diýk ýniversitetiniń meditsinalyq mektebin támamdaǵannan keiin Karpman diagrammalar men teoriialarǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, bul ony tranzaktsiialyq taldaýǵa ákeldi. Ol psihiatriiaǵa qyzyǵyp, tranzaktsiialyq taldaý negizin qalaýshy Erik Bernmen kezdeskennen keiin onyń shákirti bolady. Karpman sportshylardyń oiyn alańyndaǵy (mysaly, fýtbolshylar nemese basketbolshylar) rólderine súienip (mysaly, shabýyldaýshy jáne qorǵaýshy), qarym-qatynas úshburyshynyń ideiasyn oilap tapty. Bern Karpmanǵa bul shemany jariialaýdy usynady.
«Karpman úshburyshy» – róldik oiyn modeli. Ol adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasty sipattaidy, onda úsh negizgi ról bar: Qutqarýshy, Qýdalaýshy (Tiran, Agressor), Qurban. Bul rólderdiń árqaisynyń óz stsenariii men sipattamalary bar jáne barlyq qatysýshy birtutas destrýktivti mehanizmdi quraidy.
Karpman teoriiasy boiynsha, adamdar osy úshburyshtaǵy rólderdiń birine túsip ketýi múmkin, al bul rólder adamzatqa ejelden tanys.
Qurban, Qutqarýshy, Agressor rólderi
Qurban – «Karpman úshburyshynyń» negizgi figýrasy, sebebi ol osy júieni iske qosady: Agressordy arandatyp, Qorǵaýshyny izdeidi. Bul rette Qurban anaý aitqandai sharasyz, máseleni sheshe almaityn jan emes. Ol tipti bir sátte Agressor da, Qutqarýshy da bola alady. Qurban róli oǵan óz boiyndaǵy agressiiany shyǵarý úshin, ony qabyldai almaǵandyqtan yńǵaily. Ómirdiń kez kelgen qiyndyǵyna tótep bere alatyndai onyń kúshi de, resýrsy da bar, alaida ol muny moiyndaǵysy kelmeidi.
Qurban róline kirip alǵan adamnyń árdaiym ómirge shaǵymy kóp bolady, oǵan jaǵý óte qiyn. Ol ómirindegi jaqsy tustardy elemeidi, ózin árdaiym tómendetedi, synaidy jáne barlyq qiyndyqqa ainaladaǵy adamdardy, jaǵdailardy kinálaidy. Ol kópshilikten aqyl suraýǵa sheber, alaida eshqashan ol keńesterdi júzege asyrmaidy. Mysaly, ol bastyǵynyń kásibiligin synap, elge shaǵymdanýy múmkin, alaida kópshilitiń jumystan shyǵyp ketseńshi degen keńesine: «Meni eshqaida almaidy, qazir jumys aýystyratyn zaman emes, men eshkimge kerek emespin» jáne t.s.s. dep aqtalady.
Qýdalaýshy (Tiran, Agressor) rólindegi adam óziniń álsizdigin moiyndamai, ony Qurbanǵa yǵystyrady, osylaisha Agressorǵa ainalady. Onyń beisanasynda álsiz bolýǵa bolmaidy degen zań bar. «Maǵan álsiz bolýǵa bolmaidy, men álsizdigimdi kórsetpeimin, sol úshin álsiz adamdardy janshimyn». Tiran negizinde ishtei óte álsiz adam.
Agressor fizikalyq kúshpen qatar, sózben de janshyp ótýge qumar. Ol bireýdi sózben shymshyp alý arqyly, óziniń nanym-senimin odan saiyn bekitip otyrady: «Men myqtymyn, men álsiz bolmaimyn».
Qutqarýshy rólin tańdaityn kóp adam óz dármensizdigin moiyndaǵysy kelmei, Qurbannyń qabiletterin tómendetedi, ony másele sheshe almaityn beibaq etedi. Qutqarýshy úshin bul ról óziniń mańyzdylyǵy men qundylyǵyn sezinýdiń jáne kórsetýdiń bir joly. «Qutqarýshy Qurbanǵa: «Men seniń nege muqtaj ekenińdi bilemin! Mynaý saǵan kómektesedi!» deidi». Sonymen qatar, Qutqarýshy Tirandy agressiiasy úshin aiyptaidy.
Qutqarýshynyń taǵy bir sipaty — onyń protseske tolyq berilgendigi men barynsha aralasýy. Qutqarýshylar eshkim odan kómek suramasa da, jumystyń jartysynan kóbin, tipti basqalar úshin ózi jasaidy.
Barlyq úsh qatysýshy ózderiniń rólderinde qalyp, qarym-qatynastaryn ýshyqtyryp, bir-birine táýeldilikti arttyryp otyrady.
Bul rólderdi qaidan jii baqylaýǵa bolady?
«Karpman úshburyshy» kez kelgen jerde kórinis tabýy múmkin, biraq psihologtar atap ótkendei, ol kóbinese turmysy nashar otbasylarda jii kezdesedi, mysaly, ata-ananyń biri (nemese ekeýi de) alkogolizmmen aýyratyn otbasylarda. Bul drama úshburyshy bir-birine táýeldi qarym-qatynastarda, bir seriktestiń ekinshisine shekten tys táýeldi bolǵan jaǵdailarda aiqyn kórinedi. Mundaida ekinshi serigi táýeldilikten (mysaly, nashaqorlyq nemese qumar oiyndarǵa táýeldilik) zardap shegýi múmkin.
Kóp jaǵdaida adamdar Qurban nemese Qutqarýshy rólin alýǵa tyrysady, al Tiran róli sirek tańdalady. Adam kóbinese bala kezden qalyptasqan disgarmoniialyq jaǵdailarda ózi úirengen rólderdi oinaýǵa beiim. Árbir adamda óziniń triggeri – ony rólge itermeleitin «ilmek» bolady. Sonymen qatar, rólderdi aýystyrý mehanizmderi bar, olar jaǵdaidy baqylaýda ustaýǵa jáne toksikalyq manipýliatsiia shemasyn qoldaýǵa kómektesedi. Bir sózben aitqanda, «Karpman úshburyshy» – uzaqqa sozylǵan, tipti sheksiz oiyn.
Eger Qurban rólindegi adamnyń ainalasynda ony qutqaratyn nemese qýdalaityn adamdar bolmasa, ol mindetti túrde jańa ortaǵa baryp, basqa «oiynshylardy» tabýǵa tyrysady. Mundai adamdardy sózdiń týra maǵynasynda bireý «ilmektep», janjal týdyrýǵa itermeleýi kerek. Olar osy oiynǵa qatysýǵa daiyn adamdardy izdeidi. Kóbimiz ómirde máselelerdi sheshýden góri shaǵymdanýǵa beiim adamdarmen kezdestiremiz. Mine, osylar – Qurbandar jáne olar Qutqarýshylar men Tirandardy ańdyp júredi.
Psihologtardyń aitýynsha, dramalyq úshburysh jumys ujymdarynda, tipti dúkendegi kassa kezeginde de kezdesýi múmkin. Bul shema kez kelgen adamaralyq qatynastarda, kez kelgen kommýnikatsiiada, tipti adamnyń ishinde de kórinis tabady. Barlyq rólderdi oinaý úshin basqa adamnyń qatysýy mindetti emes.
Árqaisymyzdyń ishimizde sýbtulǵalar bar, al rólder arasyndaǵy aýysý osy sýbtulǵalar aiasynda bolýy múmkin. Rólder arasyndaǵy aýysý óte jyldam bolýy múmkin, biraq adam keide bir pozitsiiada qalyp qoiýy da yqtimal.
Mysaly: adam ózin qatty sógip, Tiran rólin qabyldaidy, mysaly, túnde qýyrylǵan kartop jegeni úshin ózin kinálaidy. Bir minýttan keiin ol ózin álsiz jáne beishara sezinip, Qurban róline túsedi, sebebi taǵamnan bas tarta almai, artyq salmaq qosyp jatyrmyn dep oilaidy. Sosyn, ne isteimin dep, Qutqarýshy róline aýysady: tábetti tómendetetin nemese maidy jaǵatyn tabletkalar satyp alaiyn ba, álde túnde tamaqtanbaimyn dep taǵy ózime ýáde bereiin be dep bas qatyrady.
«Úshburyshtan» shyǵýdyń joly
Joǵary deńgeide sanaly, ashyq dialog qurýǵa daiyn jáne manipýliatsiiadan aýlaq bolatyn jerde Karpmannyń «dramalyq úshburyshyna» jol joq. Ásirese, ózińe nemese basqa adamǵa qatysty manipýliatsiiany boldyrmaý qajet. Dramalyq úshburyshtan shyǵý —uzaq jáne kezeń-kezeńmen júretin protsess.
Óz betińmen úshburyshtan shyǵý úshin, aldymen osy úshburyshtyń ishinde ekenińdi moiyndap, qandai róldi alyp otyrǵanyńdy túsiný kerek. Kóbine adamdar bul oiynǵa beisanaly túrde qatysady, sondyqtan ol sol oiynnyń ishinde júrgenin túsine bermeidi.
Osydan keiin, avstraliialyq psihoterapevt Eisi Choi usynǵan «jeńimpazdar úshburyshy» printsipterin qoldanýǵa bolady. Bul jańa kontseptsiia Karpmannyń diagrammasyna antipod retinde jumys isteidi jáne ár róldi almastyrady: Qýdalaýshy «Óz-ózine senimdi» rólin alady, Qutqarýshy «Qamqorshy» bolyp ózgeredi, al Qurban «Qorǵansyz» róline kóshedi. Choi usynǵan mehanizmder arqyly adam óz ishindegi tolyqtai ashylmaǵan sezimderin durys kórsetip, tanys stsenariilermen ómir súrýdi toqtatady.
Sondai-aq dramalyq úshburyshqa tartylyp jatqanyńyzdy túsiný óte mańyzdy. Bul sezimder arqyly anyqtalýy múmkin. Mysaly, siz Qurban rólindegi adamdy tómendetkińiz kelýi múmkin. Sizde kiná artý nemese synaý nieti týyndaýy múmkin («Jumysynan aiyrylǵanyna ózi kináli», «Aqshany bankke salmai turyp oilanýy kerek edi»). Bul kezde siz Agressor róline aýysasyz. Eger osyndai sezim týyndasa, keri sheginińiz, qatyspańyz. Ózińizge «eshkimdi dattaýǵa nemese kinálaýǵa quqyǵym joq» dep aityńyz, árkim qatelesedi.
Óz boiyńyzdaǵy Qutqarýshyny basqa adamdardyń máselesin sheshýge degen yntańyz arqyly baiqaýǵa bolady. Mysaly, dosyńyz jumysynan aiyrylyp, qarjylyq qiyndyqtarǵa shaǵymdanady. Al siz oǵan kómekteskińiz kelip, bos jumys oryndarynyń siltemelerin jiberip, tanys basshylarǵa qońyraý shala bastaisyz. Keiinirek sizdiń usynystaryńyzdy dosyńyz ártúrli sebeptermen qabyldamai, siz sol jaǵdaiǵa dosyńyzdan da kóp aralasqandai sezinesiz. Budan keiingi ádettegi shema boiynsha siz dosyńyzǵa ashýlanyp (Agressor róline túsesiz) nemese ol sizdiń kómegińizdi baǵalamady dep renjisiz (Qurban róline túsesiz).
Eger ózińizdi Qutqarýshy rólinde sezine bastasańyz, basqalar qiyndyqtarmen óz betinshe kúrese alatyndai eresek ekenin eskerińiz. Sizden kómek suraǵan jaǵdaida ǵana, tek qajetti mólsherde jáne ózińiz mańyzdy dep sanaǵan deńgeide kómek kórsete alasyz. Adamnan: «Saǵan qalai kómektese alamyn?» nemese «Saǵan meniń kómegim kerek pe? Qandai kómek?» dep surańyz. Ol sizge kómek qajet emes nemese qandai kómek kerek ekenin bilmeimin dep jaýap berýi múmkin. Bul onyń quqyǵy, jáne qajet bolǵan jaǵdaida ol sizge ózi júginedi.
Psihologtar Qurbanmen jaǵdai kúrdelirek ekenin aitady, óitkeni bul róldegiler óz «mártebesimen» kóptegen artyqshylyqqa ie. Mysaly, basqalardyń nazaryn ózine aýdartý, qamqorlyq, mahabbatqa ie bolý jáne tamsandyrtý («Máá, munyń bárin qalai kóterip júrsiń!?»). Adam Qurban rólinen shyǵýǵa tipti qorqady da: myqty bolsam, ainalam meni kerek etpei qalmai ma deidi. Adamdardyń nazarynan tys qalý – Qurban úshin aýyr.
Qurban rólinen shyǵý úshin, ony óz betińizshe túsinip, sheshýge bolady — ol úshin joǵary deńgeide sanaly bolý jáne ishki batyldyq qajet. Batyl bola otyryp, siz qorqynyshtaryńyzdy jeńip, adamdarmen jáne ózińizben qarym-qatynas jasaýdyń jańa formalaryn meńgeresiz. Degenmen, bul protsesti mamannyń qoldaýymen júrgizgen durys, óitkeni ol sizdi osy jolda muqiiat baǵyttai alady.
Daiyndaǵan: Anara Baýyrjanqyzy
