فوتو: اشىق دەرەككٶز
«كارپمان ٷشبۇرىشى» – بۇل پسيحولوگيياداعى ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس مودەلٸ, وندا ادامدار قۇتقارۋشى, قۇربان جەنە قۋدالاۋشى رٶلدەرٸن وينايدى.
بۇل پسيحولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك قارىم-قاتىناس مودەلٸن العاش رەت 1968 جىلى امەريكالىق پسيحوتەراپەۆت, مەديتسينا دوكتورى جەنە ەريك بەرننٸڭ (ترانزاكتسييالىق تالداۋ نەگٸزٸن قالاۋشى) شەكٸرتٸ ستيۆەن كارپمان سيپاتتاعان. العاشىندا كارپمان بۇل سحەمانى «درامالىق ٷشبۇرىش» دەپ اتاعانىمەن, كٶپٸشٸلٸك ونى اۆتوردىڭ ەسٸمٸمەن اتاپ كەتتٸ. «كارپمان ٷشبۇرىشى» قانداي مودەل جەنە بۇل قارىم-قاتىناس جٷيەسٸنٸڭ زييانى قانداي?
«كارپمان ٷشبۇرىشى» دەگەنٸمٸز نە?
ستيۆەن كارپمان ۆاشينگتوندا دٷنيەگە كەلگەن. ەكەسٸ پسيحواناليتيك, ال اناسى اۋرۋحانادا ەلەۋمەتتٸك قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ٸستەگەن. ديۋك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ مەديتسينالىق مەكتەبٸن تەمامداعاننان كەيٸن كارپمان دياگراممالار مەن تەورييالارعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, بۇل ونى ترانزاكتسييالىق تالداۋعا ەكەلدٸ. ول پسيحياتريياعا قىزىعىپ, ترانزاكتسييالىق تالداۋ نەگٸزٸن قالاۋشى ەريك بەرنمەن كەزدەسكەننەن كەيٸن ونىڭ شەكٸرتٸ بولادى. كارپمان سپورتشىلاردىڭ ويىن الاڭىنداعى (مىسالى, فۋتبولشىلار نەمەسە باسكەتبولشىلار) رٶلدەرٸنە سٷيەنٸپ (مىسالى, شابۋىلداۋشى جەنە قورعاۋشى), قارىم-قاتىناس ٷشبۇرىشىنىڭ يدەياسىن ويلاپ تاپتى. بەرن كارپمانعا بۇل سحەمانى جارييالاۋدى ۇسىنادى.
«كارپمان ٷشبۇرىشى» – رٶلدٸك ويىن مودەلٸ. ول ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى سيپاتتايدى, وندا ٷش نەگٸزگٸ رٶل بار: قۇتقارۋشى, قۋدالاۋشى (تيران, اگرەسسور), قۇربان. بۇل رٶلدەردٸڭ ەرقايسىنىڭ ٶز ستسەنارييٸ مەن سيپاتتامالارى بار جەنە بارلىق قاتىسۋشى بٸرتۇتاس دەسترۋكتيۆتٸ مەحانيزمدٸ قۇرايدى.
كارپمان تەوريياسى بويىنشا, ادامدار وسى ٷشبۇرىشتاعى رٶلدەردٸڭ بٸرٸنە تٷسٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن, ال بۇل رٶلدەر ادامزاتقا ەجەلدەن تانىس.
قۇربان, قۇتقارۋشى, اگرەسسور رٶلدەرٸ
قۇربان – «كارپمان ٷشبۇرىشىنىڭ» نەگٸزگٸ فيگۋراسى, سەبەبٸ ول وسى جٷيەنٸ ٸسكە قوسادى: اگرەسسوردى ارانداتىپ, قورعاۋشىنى ٸزدەيدٸ. بۇل رەتتە قۇربان اناۋ ايتقانداي شاراسىز, مەسەلەنٸ شەشە المايتىن جان ەمەس. ول تٸپتٸ بٸر سەتتە اگرەسسور دا, قۇتقارۋشى دا بولا الادى. قۇربان رٶلٸ وعان ٶز بويىنداعى اگرەسسييانى شىعارۋ ٷشٸن, ونى قابىلداي الماعاندىقتان ىڭعايلى. ٶمٸردٸڭ كەز كەلگەن قيىندىعىنا تٶتەپ بەرە الاتىنداي ونىڭ كٷشٸ دە, رەسۋرسى دا بار, الايدا ول مۇنى مويىنداعىسى كەلمەيدٸ.
قۇربان رٶلٸنە كٸرٸپ العان ادامنىڭ ەردايىم ٶمٸرگە شاعىمى كٶپ بولادى, وعان جاعۋ ٶتە قيىن. ول ٶمٸرٸندەگٸ جاقسى تۇستاردى ەلەمەيدٸ, ٶزٸن ەردايىم تٶمەندەتەدٸ, سىنايدى جەنە بارلىق قيىندىققا اينالاداعى ادامداردى, جاعدايلاردى كٸنەلايدى. ول كٶپشٸلٸكتەن اقىل سۇراۋعا شەبەر, الايدا ەشقاشان ول كەڭەستەردٸ جٷزەگە اسىرمايدى. مىسالى, ول باستىعىنىڭ كەسٸبيلٸگٸن سىناپ, ەلگە شاعىمدانۋى مٷمكٸن, الايدا كٶپشٸلٸتٸڭ جۇمىستان شىعىپ كەتسەڭشٸ دەگەن كەڭەسٸنە: «مەنٸ ەشقايدا المايدى, قازٸر جۇمىس اۋىستىراتىن زامان ەمەس, مەن ەشكٸمگە كەرەك ەمەسپٸن» جەنە ت.س.س. دەپ اقتالادى.
قۋدالاۋشى (تيران, اگرەسسور) رٶلٸندەگٸ ادام ٶزٸنٸڭ ەلسٸزدٸگٸن مويىنداماي, ونى قۇربانعا ىعىستىرادى, وسىلايشا اگرەسسورعا اينالادى. ونىڭ بەيساناسىندا ەلسٸز بولۋعا بولمايدى دەگەن زاڭ بار. «ماعان ەلسٸز بولۋعا بولمايدى, مەن ەلسٸزدٸگٸمدٸ كٶرسەتپەيمٸن, سول ٷشٸن ەلسٸز ادامداردى جانشيمىن». تيران نەگٸزٸندە ٸشتەي ٶتە ەلسٸز ادام.
اگرەسسور فيزيكالىق كٷشپەن قاتار, سٶزبەن دە جانشىپ ٶتۋگە قۇمار. ول بٸرەۋدٸ سٶزبەن شىمشىپ الۋ ارقىلى, ٶزٸنٸڭ نانىم-سەنٸمٸن ودان سايىن بەكٸتٸپ وتىرادى: «مەن مىقتىمىن, مەن ەلسٸز بولمايمىن».
قۇتقارۋشى رٶلٸن تاڭدايتىن كٶپ ادام ٶز دەرمەنسٸزدٸگٸن مويىنداعىسى كەلمەي, قۇرباننىڭ قابٸلەتتەرٸن تٶمەندەتەدٸ, ونى مەسەلە شەشە المايتىن بەيباق ەتەدٸ. قۇتقارۋشى ٷشٸن بۇل رٶل ٶزٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى مەن قۇندىلىعىن سەزٸنۋدٸڭ جەنە كٶرسەتۋدٸڭ بٸر جولى. «قۇتقارۋشى قۇربانعا: «مەن سەنٸڭ نەگە مۇقتاج ەكەنٸڭدٸ بٸلەمٸن! مىناۋ ساعان كٶمەكتەسەدٸ!» دەيدٸ». سونىمەن قاتار, قۇتقارۋشى تيراندى اگرەسسيياسى ٷشٸن ايىپتايدى.
قۇتقارۋشىنىڭ تاعى بٸر سيپاتى — ونىڭ پروتسەسكە تولىق بەرٸلگەندٸگٸ مەن بارىنشا ارالاسۋى. قۇتقارۋشىلار ەشكٸم ودان كٶمەك سۇراماسا دا, جۇمىستىڭ جارتىسىنان كٶبٸن, تٸپتٸ باسقالار ٷشٸن ٶزٸ جاسايدى.
بارلىق ٷش قاتىسۋشى ٶزدەرٸنٸڭ رٶلدەرٸندە قالىپ, قارىم-قاتىناستارىن ۋشىقتىرىپ, بٸر-بٸرٸنە تەۋەلدٸلٸكتٸ ارتتىرىپ وتىرادى.
بۇل رٶلدەردٸ قايدان جيٸ باقىلاۋعا بولادى?
«كارپمان ٷشبۇرىشى» كەز كەلگەن جەردە كٶرٸنٸس تابۋى مٷمكٸن, بٸراق پسيحولوگتار اتاپ ٶتكەندەي, ول كٶبٸنەسە تۇرمىسى ناشار وتباسىلاردا جيٸ كەزدەسەدٸ, مىسالى, اتا-انانىڭ بٸرٸ (نەمەسە ەكەۋٸ دە) الكوگوليزممەن اۋىراتىن وتباسىلاردا. بۇل دراما ٷشبۇرىشى بٸر-بٸرٸنە تەۋەلدٸ قارىم-قاتىناستاردا, بٸر سەرٸكتەستٸڭ ەكٸنشٸسٸنە شەكتەن تىس تەۋەلدٸ بولعان جاعدايلاردا ايقىن كٶرٸنەدٸ. مۇندايدا ەكٸنشٸ سەرٸگٸ تەۋەلدٸلٸكتەن (مىسالى, ناشاقورلىق نەمەسە قۇمار ويىندارعا تەۋەلدٸلٸك) زارداپ شەگۋٸ مٷمكٸن.
كٶپ جاعدايدا ادامدار قۇربان نەمەسە قۇتقارۋشى رٶلٸن الۋعا تىرىسادى, ال تيران رٶلٸ سيرەك تاڭدالادى. ادام كٶبٸنەسە بالا كەزدەن قالىپتاسقان ديسگارمونييالىق جاعدايلاردا ٶزٸ ٷيرەنگەن رٶلدەردٸ ويناۋعا بەيٸم. ەربٸر ادامدا ٶزٸنٸڭ تريگگەرٸ – ونى رٶلگە يتەرمەلەيتٸن «ٸلمەك» بولادى. سونىمەن قاتار, رٶلدەردٸ اۋىستىرۋ مەحانيزمدەرٸ بار, ولار جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاۋعا جەنە توكسيكالىق مانيپۋلياتسييا سحەماسىن قولداۋعا كٶمەكتەسەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, «كارپمان ٷشبۇرىشى» – ۇزاققا سوزىلعان, تٸپتٸ شەكسٸز ويىن.
ەگەر قۇربان رٶلٸندەگٸ ادامنىڭ اينالاسىندا ونى قۇتقاراتىن نەمەسە قۋدالايتىن ادامدار بولماسا, ول مٸندەتتٸ تٷردە جاڭا ورتاعا بارىپ, باسقا «ويىنشىلاردى» تابۋعا تىرىسادى. مۇنداي ادامداردى سٶزدٸڭ تۋرا ماعىناسىندا بٸرەۋ «ٸلمەكتەپ», جانجال تۋدىرۋعا يتەرمەلەۋٸ كەرەك. ولار وسى ويىنعا قاتىسۋعا دايىن ادامداردى ٸزدەيدٸ. كٶبٸمٸز ٶمٸردە مەسەلەلەردٸ شەشۋدەن گٶرٸ شاعىمدانۋعا بەيٸم ادامدارمەن كەزدەستٸرەمٸز. مٸنە, وسىلار – قۇرباندار جەنە ولار قۇتقارۋشىلار مەن تيرانداردى اڭدىپ جٷرەدٸ.
پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, درامالىق ٷشبۇرىش جۇمىس ۇجىمدارىندا, تٸپتٸ دٷكەندەگٸ كاسسا كەزەگٸندە دە كەزدەسۋٸ مٷمكٸن. بۇل سحەما كەز كەلگەن ادامارالىق قاتىناستاردا, كەز كەلگەن كوممۋنيكاتسييادا, تٸپتٸ ادامنىڭ ٸشٸندە دە كٶرٸنٸس تابادى. بارلىق رٶلدەردٸ ويناۋ ٷشٸن باسقا ادامنىڭ قاتىسۋى مٸندەتتٸ ەمەس.
ەرقايسىمىزدىڭ ٸشٸمٸزدە سۋبتۇلعالار بار, ال رٶلدەر اراسىنداعى اۋىسۋ وسى سۋبتۇلعالار اياسىندا بولۋى مٷمكٸن. رٶلدەر اراسىنداعى اۋىسۋ ٶتە جىلدام بولۋى مٷمكٸن, بٸراق ادام كەيدە بٸر پوزيتسييادا قالىپ قويۋى دا ىقتيمال.
مىسالى: ادام ٶزٸن قاتتى سٶگٸپ, تيران رٶلٸن قابىلدايدى, مىسالى, تٷندە قۋىرىلعان كارتوپ جەگەنٸ ٷشٸن ٶزٸن كٸنەلايدى. بٸر مينۋتتان كەيٸن ول ٶزٸن ەلسٸز جەنە بەيشارا سەزٸنٸپ, قۇربان رٶلٸنە تٷسەدٸ, سەبەبٸ تاعامنان باس تارتا الماي, ارتىق سالماق قوسىپ جاتىرمىن دەپ ويلايدى. سوسىن, نە ٸستەيمٸن دەپ, قۇتقارۋشى رٶلٸنە اۋىسادى: تەبەتتٸ تٶمەندەتەتٸن نەمەسە مايدى جاعاتىن تابلەتكالار ساتىپ الايىن با, ەلدە تٷندە تاماقتانبايمىن دەپ تاعى ٶزٸمە ۋەدە بەرەيٸن بە دەپ باس قاتىرادى.
«ٷشبۇرىشتان» شىعۋدىڭ جولى
جوعارى دەڭگەيدە سانالى, اشىق ديالوگ قۇرۋعا دايىن جەنە مانيپۋلياتسييادان اۋلاق بولاتىن جەردە كارپماننىڭ «درامالىق ٷشبۇرىشىنا» جول جوق. ەسٸرەسە, ٶزٸڭە نەمەسە باسقا ادامعا قاتىستى مانيپۋلياتسييانى بولدىرماۋ قاجەت. درامالىق ٷشبۇرىشتان شىعۋ —ۇزاق جەنە كەزەڭ-كەزەڭمەن جٷرەتٸن پروتسەسس.
ٶز بەتٸڭمەن ٷشبۇرىشتان شىعۋ ٷشٸن, الدىمەن وسى ٷشبۇرىشتىڭ ٸشٸندە ەكەنٸڭدٸ مويىنداپ, قانداي رٶلدٸ الىپ وتىرعانىڭدى تٷسٸنۋ كەرەك. كٶبٸنە ادامدار بۇل ويىنعا بەيسانالى تٷردە قاتىسادى, سوندىقتان ول سول ويىننىڭ ٸشٸندە جٷرگەنٸن تٷسٸنە بەرمەيدٸ.
وسىدان كەيٸن, اۆسترالييالىق پسيحوتەراپەۆت ەيسي چوي ۇسىنعان «جەڭٸمپازدار ٷشبۇرىشى» پرينتسيپتەرٸن قولدانۋعا بولادى. بۇل جاڭا كونتسەپتسييا كارپماننىڭ دياگرامماسىنا انتيپود رەتٸندە جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە ەر رٶلدٸ الماستىرادى: قۋدالاۋشى «ٶز-ٶزٸنە سەنٸمدٸ» رٶلٸن الادى, قۇتقارۋشى «قامقورشى» بولىپ ٶزگەرەدٸ, ال قۇربان «قورعانسىز» رٶلٸنە كٶشەدٸ. چوي ۇسىنعان مەحانيزمدەر ارقىلى ادام ٶز ٸشٸندەگٸ تولىقتاي اشىلماعان سەزٸمدەرٸن دۇرىس كٶرسەتٸپ, تانىس ستسەنارييلەرمەن ٶمٸر سٷرۋدٸ توقتاتادى.
سونداي-اق درامالىق ٷشبۇرىشقا تارتىلىپ جاتقانىڭىزدى تٷسٸنۋ ٶتە ماڭىزدى. بۇل سەزٸمدەر ارقىلى انىقتالۋى مٷمكٸن. مىسالى, سٸز قۇربان رٶلٸندەگٸ ادامدى تٶمەندەتكٸڭٸز كەلۋٸ مٷمكٸن. سٸزدە كٸنە ارتۋ نەمەسە سىناۋ نيەتٸ تۋىنداۋى مٷمكٸن («جۇمىسىنان ايىرىلعانىنا ٶزٸ كٸنەلٸ», «اقشانى بانككە سالماي تۇرىپ ويلانۋى كەرەك ەدٸ»). بۇل كەزدە سٸز اگرەسسور رٶلٸنە اۋىساسىز. ەگەر وسىنداي سەزٸم تۋىنداسا, كەرٸ شەگٸنٸڭٸز, قاتىسپاڭىز. ٶزٸڭٸزگە «ەشكٸمدٸ داتتاۋعا نەمەسە كٸنەلاۋعا قۇقىعىم جوق» دەپ ايتىڭىز, ەركٸم قاتەلەسەدٸ.
ٶز بويىڭىزداعى قۇتقارۋشىنى باسقا ادامداردىڭ مەسەلەسٸن شەشۋگە دەگەن ىنتاڭىز ارقىلى بايقاۋعا بولادى. مىسالى, دوسىڭىز جۇمىسىنان ايىرىلىپ, قارجىلىق قيىندىقتارعا شاعىمدانادى. ال سٸز وعان كٶمەكتەسكٸڭٸز كەلٸپ, بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ سٸلتەمەلەرٸن جٸبەرٸپ, تانىس باسشىلارعا قوڭىراۋ شالا باستايسىز. كەيٸنٸرەك سٸزدٸڭ ۇسىنىستارىڭىزدى دوسىڭىز ەرتٷرلٸ سەبەپتەرمەن قابىلداماي, سٸز سول جاعدايعا دوسىڭىزدان دا كٶپ ارالاسقانداي سەزٸنەسٸز. بۇدان كەيٸنگٸ ەدەتتەگٸ سحەما بويىنشا سٸز دوسىڭىزعا اشۋلانىپ (اگرەسسور رٶلٸنە تٷسەسٸز) نەمەسە ول سٸزدٸڭ كٶمەگٸڭٸزدٸ باعالامادى دەپ رەنجيسٸز (قۇربان رٶلٸنە تٷسەسٸز).
ەگەر ٶزٸڭٸزدٸ قۇتقارۋشى رٶلٸندە سەزٸنە باستاساڭىز, باسقالار قيىندىقتارمەن ٶز بەتٸنشە كٷرەسە الاتىنداي ەرەسەك ەكەنٸن ەسكەرٸڭٸز. سٸزدەن كٶمەك سۇراعان جاعدايدا عانا, تەك قاجەتتٸ مٶلشەردە جەنە ٶزٸڭٸز ماڭىزدى دەپ ساناعان دەڭگەيدە كٶمەك كٶرسەتە الاسىز. ادامنان: «ساعان قالاي كٶمەكتەسە الامىن?» نەمەسە «ساعان مەنٸڭ كٶمەگٸم كەرەك پە? قانداي كٶمەك?» دەپ سۇراڭىز. ول سٸزگە كٶمەك قاجەت ەمەس نەمەسە قانداي كٶمەك كەرەك ەكەنٸن بٸلمەيمٸن دەپ جاۋاپ بەرۋٸ مٷمكٸن. بۇل ونىڭ قۇقىعى, جەنە قاجەت بولعان جاعدايدا ول سٸزگە ٶزٸ جٷگٸنەدٸ.
پسيحولوگتار قۇربانمەن جاعداي كٷردەلٸرەك ەكەنٸن ايتادى, ٶيتكەنٸ بۇل رٶلدەگٸلەر ٶز «مەرتەبەسٸمەن» كٶپتەگەن ارتىقشىلىققا يە. مىسالى, باسقالاردىڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارتۋ, قامقورلىق, ماحابباتقا يە بولۋ جەنە تامساندىرتۋ («مەە, مۇنىڭ بەرٸن قالاي كٶتەرٸپ جٷرسٸڭ!?»). ادام قۇربان رٶلٸنەن شىعۋعا تٸپتٸ قورقادى دا: مىقتى بولسام, اينالام مەنٸ كەرەك ەتپەي قالماي ما دەيدٸ. ادامداردىڭ نازارىنان تىس قالۋ – قۇربان ٷشٸن اۋىر.
قۇربان رٶلٸنەن شىعۋ ٷشٸن, ونى ٶز بەتٸڭٸزشە تٷسٸنٸپ, شەشۋگە بولادى — ول ٷشٸن جوعارى دەڭگەيدە سانالى بولۋ جەنە ٸشكٸ باتىلدىق قاجەت. باتىل بولا وتىرىپ, سٸز قورقىنىشتارىڭىزدى جەڭٸپ, ادامدارمەن جەنە ٶزٸڭٸزبەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ جاڭا فورمالارىن مەڭگەرەسٸز. دەگەنمەن, بۇل پروتسەستٸ ماماننىڭ قولداۋىمەن جٷرگٸزگەن دۇرىس, ٶيتكەنٸ ول سٸزدٸ وسى جولدا مۇقييات باعىتتاي الادى.
دايىنداعان: انارا باۋىرجانقىزى
