Ana tilin bilmeýshilik nemese bile tura mensinbeýshilik qazaq ultyn ishtei qaq jardy. Qazaqstandyq nemis jazýshysy G.Belgerdiń bul týraly «Qazaqtardyń qazir tilge bailanysty jiktelýi – óte-móte ótkir másele. Baishykeshterge ana tiliniń kók tiynǵa qajeti joq. Olardyń tili – dollar. Tildi saqtaimyn deýshiler – túgelimen jalańaiaq, jarlylar. Jany kúigen bazbireýler bar kináni orys tiline úiip-tókkisi keledi. Bul – túbirimen qate.
Qazaq tiliniń basty jaýy – ulttyq namys pen rýhtan jurdai qazaqtardyń ózi» dep pikir bildirgeni bar. Sondyqtan da A.Baitursynovtyń osydan bir ǵasyr buryn shyryldap turyp aitqan myna bir oilary árdaiym este bolýy kerek: «...ár halyqqa keregi – óz dini, tili, jazýy saqtalý. Solai bolǵan soń bastaýysh mektep, áýeli missionerlik pikirden, politikadan alys bolarǵa kerek, iaǵni qazaqtyń dini, tili, jazýy sumdyq pikir, sýyq qoldan tynysh bolarǵa kerek... Áýelgi úsh jylda balalar kileń qazaqsha oqý kerek... Bastaýysh mektepte kileń qazaq tilinde úiretiletin nárseler: oqý, jazý, din, ult tili, ult tarihy, esep, jaǵrapiia, sharýa-kásip, jaratylys jaiy». «Áýeli biz eldi túzeýdi bala oqytý isin túzeýden bastaýymyz kerek. Nege desek, bolystyqta, bilikte, halyqtyq ta oqýmen túzeledi. Qazaq isindegi neshe túrli kemshiliktiń kóbi túzelgende oqýmen túzeledi». Ult qamyn, halyq keleshegin oilaǵan árbir azamattyń esinde júrer, kúni búginge deiin mańyzyn joimaǵan, ómirsheń oilar «meni umytpa, umytsań, kúniń qarań bolar» degendei shyryldap tur.
Qostildilik, «úsh tuǵyrly til» degenimiz – ultty ishtei iritip, ultishilik jikteýler týǵyzatyn, sóitip, munyń aiaǵy ulttyq alaýyzdyqtarǵa aparyp, ultty qurdymǵa ketiretin, ult álsiregen kezdegi ulttyq tildiń joiyla bastaýyn baiqatatyn jol, adamdardyń ekinshi bir tilge aýysardaǵy, ultsyzdanardaǵy aralyq satysy.
Jahandanýdyń basty mindetteriniń biri – ana tilinen, sol sebepti de ulttyq tamyrynan ajyrap qalǵan máńgúrtterdi, ultynan jerigen, ózderin ulttan joǵary sanaityn kosmopolitterdi, eshqandai ultqa jatpaityn, jatsa da ony bilmeitin, boiynda kóptegen ulttardyń qany, bolmysy bar «jańa adamdy» tárbielep shyǵarý. Qazir batystyń búkil aqparat quraldary, bilim, tárbie berý júieleri osy maqsatqa jumyldyrylǵan.
Bizdińshe, balaǵa shet tilin bala baqsha túgil, bastaýysh synyptarda da oqytýǵa bolmaidy. Óitkeni A.Baitursynov eskertkendei, «Oryssha oqyǵandar orys sóziniń júiesine daǵdylanyp úirengen, noǵaisha oqyǵandar noǵai sóziniń júiesine daǵdylanyp úirengen. Qazaq sózderin alyp, orys ia noǵai júiesimen tizse, árine, ol naǵyz qazaqsha bolyp shyqpaidy. Sondai kemshilik bolmas úshin ár jurt balasyn áýelinde óz tilinde oqytyp, óz tilinde jazý-syzý úiretip, óz tiliniń júiesin bildirip, jolyn tanytyp, balalar ábden daǵdylanǵannan keiin basqasha oqyta bastaidy. Biz de tilimiz buzylmai saqtalýyn tilesek, ózgelershe áýeli ana tilimizben oqytyp, sonan soń basqasha oqytýǵa tiispiz».
Keńestik kezeńdegi jáne odan keiingi dáýirdegi til saiasatyn zerttegen V.M.Alpatovtyń anyqtaýynsha, adamnyń oilaý qabileti sol ulttyń tili arqyly ǵana alǵashqy múshelde, iaǵni 13 jasqa deiin qalyptasady. Jas balanyń boiyndaǵy gen arqyly tuqym qýalap kele jatqan oilaý júiesin sol negizde ana tili arqyly ary qarai jalǵastyrsa, ol balanyń oilaý qabileti tez jetiledi. Al endi oilaý júiesi áli qalyptasa qoimaǵan jas balaǵa óziniń boiynda bar gen arqyly kele jatqan oilaý júiesine sáikes kelmeitin tildi oqytsa, ol balanyń burynnan tuqymynda kele jatqan oilaý júiesi buzylyp, jańa tilge negizdelgen jańa oilaý júiesi paida bola bastaidy. Sondyqtan da A.Baitursynovtyń «Bala eń aldymen óz ana tilinde oilaýy, sóileýi, bilim alýy shart», «ár bala óziniń ana tilinde 4-synypqa deiin oqýy kerek, sodan keiin baryp basqa tilderdi oqýyna bolady» dep qadap turyp aityp ketkenin barlyq ýaqytta da esten shyǵarmaǵan abzal.
Adamnyń qai tilde sóileýi nemese qandai mýzyka tyńdaýy onyń búkil fiziologiialyq, rýhani jaǵynan damýyna tikelei áser etip, onyń ómirdegi ornyn anyqtaidy. Kúndelikti tirshilikte aitylǵan árbir sóz, tyńdaǵan árbir áýen, sol siiaqty ne kórdik, ne dedik, ne oiladyq – barlyǵy jinalyp kelip adam organizminiń genetikalyq apparatyna tikelei áser etip, munyń ózi árbir kletkanyń uzaq ýaqyttar boiy qalyptasqan ulttyq tabiǵatynyń ózgerýine, tuqymqýalaýshylyq qasietiniń basqa jaqqa burylyp ketýine aparyp soqtyrady eken. Demek, sóz, dybys ataýlynyń barlyǵy da elektromagnittik tolqyn túrinde adamǵa jaǵymdy (ulttyq, tuqymqýalaýshylyq), ne jaǵymsyz (gende joq, basqa) tiip, jaǵymdy bolsa, tuqymqýalaýshylyq jalǵasyn tabady da, olai bolmaǵan jaǵdaida jat áserlerdiń teris áreketteriniń saldarynan tuqymqýalaýshylyq qabileti ózgerip, ne bolmasa joiyla bastap, munyń ózi DNK-nyń basqasha sypatqa aýysýyna ákelip soqtyrady. Demek, sóz sol tilde qalyptasqan oilaý júiesin, dúnietanymyn qalyptastyrý arqyly adamnyń genetikalyq apparatyna áser ete otyryp, ony odan ary qarai damytady, ne bolmasa ózgertip, basqa mazmundaǵy adamdy jasap shyǵýǵa bolady.
Sóz ben oidyń, sóileý men oilaýdyń, sol siiaqty oilaýdyń óz kezeginde adamnyń tánimen, janymen tyǵyz bailanystylyǵy adamnyń til mádenietin jetildirip, tán sulýlyǵy, jan sulýlyǵy jarasqan, jan-jaqty jetilgen jarasymdylyqty qamtamasyz etedi. Ǵalymdar kei adamdardyń durys sóilei almaýy, ne bolmasa kekeshtenýi siiaqty kemshilikterdi onyń oilaý júiesindegi, ne bolmasa psihikasyndaǵy aqaýlarmen, iaǵni densaýlyǵymen tikelei bailanystyrady. Adamnyń qai tilde sóileýi, qai tilde oilaýy siiaqty ádette baiqala bermeitin nárselerdiń ózi ǵasyrlar boiy belgili bir ultqa jatyp, belgili bir tilde sóilegen adamdardyń syrtqy bet álpetinen bastap, búkil fiziologiialyq qurylymyn qalyptastyryp, densaýlyǵyna, minez-qulqyna, jalpy adami bolmysyna áser etetindigin kópshilik qaýym bile bermeýi múmkin. Óz tilin jetik bilmeitin, onyń ústine basqa da birneshe tilderde qatar sóileitin adamdardyń oilaý júiesiniń bir baǵytta júrmei, úzilip qala beretindigi, sonyń saldarynan óz oiyn durystap jetkize almai, birdi aityp, birge ketip sóileitindigi búgingi qazaq qoǵamynda úirenshikti jaǵdaiǵa ainalyp otyr.
Ana tilin kúndelikti qoldaný adam densaýlyǵyna óte-móte paidaly ekenin jáne ana tilimizde sóilegen adamnyń bet-júzin ájim torlamaityny, sóitip, erte qartaimaitynyn ǵalymdar aityp júr. Qazaq tiliniń ózge tilderden ereksheligi – daýysty dybyspen bastalǵan sóz – daýysty dybyspen ǵana, daýyssyz dybyspen bastalǵan sóz – daýyssyz dybyspen ǵana aiaqtalady. Ǵalymdardyń dáleldeýi boiynsha, sózdiń bulai aitylýy densaýlyqqa asa paidaly. Ásirese, qazaqsha sóileý kezinde asqazan men búirekke múlde salmaq túspeidi. Sondai-aq qazaqsha sóilegende aýyzdyń tek astyńǵy jaǵy ǵana qimyldap qozǵalatyndyqtan, adamnyń bet-júzin ájim erte torlamaidy.
Adam belgili bir tilde qalyptasqan mádeni ortada ómir súredi. Belgili bir mádeni ortada sol ulttyń rýhani qundylyqtaryn meńgergen adamdar ǵana jaqsy jetistikterge jete alady. Al sol qundylyqtardy igerýdiń birden-bir tóte joly – sol mádeniette jasalǵan til arqyly júretindigi belgili bolsa kerek. Sóitip, til adamnyń densaýlyǵymen birge onyń qoǵamdaǵy ornyn da, jetistikterin de, materialdyq jaǵyn da qamtamasyz etetin birden-bir tetik eken.
«Árbir azamat munshama til bilýi kerek» degen tilge qatysty eshqandai halyqaralyq standart joq. Sondyqtan da qalaida shet tilin, kóp til bilýdi mindet qylmai, qajettiligine qarai úirengen jón. Óitkeni bizdiń basty maqsatymyz álemniń kez kelgen elinde qyzmet istei alatyn álemdik aýqymdaǵy azamattardy daiyndaý emes, kerisinshe, elimizdiń erteńine adal eńbek etetin jan-jaqty bilimdi, parasatty ulttyq mamandar daiyndaý ekendigin esten shyǵarmaiyq.
Al endi eki til qatar oqytylǵanda, eki tilde qatar sóilegende eki tildegi oilaý júiesi de qatar jumys istep, bir-birine kedergi jasaidy. Qazaqsha sóilep turǵan adamnyń kei kezderde orys tilin aralastyryp jiberetindigi – osy eki tildik oilaý júiesiniń qatar kelip, bir-birine kedergi keltiretindiginiń naqty kórinisi. Eki tildik oilaý júiesi jumys barysynda bir-birine kedergi keltirip, nátijesinde adamnyń oilaý qabiletiniń damýyna aitarlyqtai nuqsan keltiretindigin ǵalymdar aityp júr.
Sonymen, búgingi kúnderi Qazaqstannyń bilim berý júiesinde júzege asyrylyp jatqan «qostildilik», «úsh tuǵyrly til» degenderimiz baiqamasa, iaǵni ǵylymi negizde júrgizbese, tikelei ulttyq tildiń joiylýyna, onyń artynda turǵan ultsyzdyqqa, ulttyń joiylýyna alyp baratyn qaýpi bar ekendigi árdaiym este bolǵany jón.
Dandai YSQAQULY, S.Demirel atyndaǵy ýniversitet rektorynyń keńesshisi, filologiia ǵylymynyń doktory, professor
"Jas Alash" gazeti
