انا تٸلٸن بٸلمەۋشٸلٸك نەمەسە بٸلە تۇرا مەنسٸنبەۋشٸلٸك قازاق ۇلتىن ٸشتەي قاق جاردى. قازاقستاندىق نەمٸس جازۋشىسى گ.بەلگەردٸڭ بۇل تۋرالى «قازاقتاردىڭ قازٸر تٸلگە بايلانىستى جٸكتەلۋٸ – ٶتە-مٶتە ٶتكٸر مەسەلە. بايشىكەشتەرگە انا تٸلٸنٸڭ كٶك تيىنعا قاجەتٸ جوق. ولاردىڭ تٸلٸ – دوللار. تٸلدٸ ساقتايمىن دەۋشٸلەر – تٷگەلٸمەن جالاڭاياق, جارلىلار. جانى كٷيگەن بازبٸرەۋلەر بار كٸنەنٸ ورىس تٸلٸنە ٷيٸپ-تٶككٸسٸ كەلەدٸ. بۇل – تٷبٸرٸمەن قاتە.
قازاق تٸلٸنٸڭ باستى جاۋى – ۇلتتىق نامىس پەن رۋحتان جۇرداي قازاقتاردىڭ ٶزٸ» دەپ پٸكٸر بٸلدٸرگەنٸ بار. سوندىقتان دا ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ وسىدان بٸر عاسىر بۇرىن شىرىلداپ تۇرىپ ايتقان مىنا بٸر ويلارى ەردايىم ەستە بولۋى كەرەك: «...ەر حالىققا كەرەگٸ – ٶز دٸنٸ, تٸلٸ, جازۋى ساقتالۋ. سولاي بولعان سوڭ باستاۋىش مەكتەپ, ەۋەلٸ ميسسيونەرلٸك پٸكٸردەن, پوليتيكادان الىس بولارعا كەرەك, ياعني قازاقتىڭ دٸنٸ, تٸلٸ, جازۋى سۇمدىق پٸكٸر, سۋىق قولدان تىنىش بولارعا كەرەك... ەۋەلگٸ ٷش جىلدا بالالار كٸلەڭ قازاقشا وقۋ كەرەك... باستاۋىش مەكتەپتە كٸلەڭ قازاق تٸلٸندە ٷيرەتٸلەتٸن نەرسەلەر: وقۋ, جازۋ, دٸن, ۇلت تٸلٸ, ۇلت تاريحى, ەسەپ, جاعراپييا, شارۋا-كەسٸپ, جاراتىلىس جايى». «ەۋەلٸ بٸز ەلدٸ تٷزەۋدٸ بالا وقىتۋ ٸسٸن تٷزەۋدەن باستاۋىمىز كەرەك. نەگە دەسەك, بولىستىقتا, بيلٸكتە, حالىقتىق تا وقۋمەن تٷزەلەدٸ. قازاق ٸسٸندەگٸ نەشە تٷرلٸ كەمشٸلٸكتٸڭ كٶبٸ تٷزەلگەندە وقۋمەن تٷزەلەدٸ». ۇلت قامىن, حالىق كەلەشەگٸن ويلاعان ەربٸر ازاماتتىڭ ەسٸندە جٷرەر, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ماڭىزىن جويماعان, ٶمٸرشەڭ ويلار «مەنٸ ۇمىتپا, ۇمىتساڭ, كٷنٸڭ قاراڭ بولار» دەگەندەي شىرىلداپ تۇر.
قوستٸلدٸلٸك, «ٷش تۇعىرلى تٸل» دەگەنٸمٸز – ۇلتتى ٸشتەي ٸرٸتٸپ, ۇلتٸشٸلٸك جٸكتەۋلەر تۋعىزاتىن, سٶيتٸپ, مۇنىڭ اياعى ۇلتتىق الاۋىزدىقتارعا اپارىپ, ۇلتتى قۇردىمعا كەتٸرەتٸن, ۇلت ەلسٸرەگەن كەزدەگٸ ۇلتتىق تٸلدٸڭ جويىلا باستاۋىن بايقاتاتىن جول, ادامداردىڭ ەكٸنشٸ بٸر تٸلگە اۋىسارداعى, ۇلتسىزدانارداعى ارالىق ساتىسى.
جاھاندانۋدىڭ باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – انا تٸلٸنەن, سول سەبەپتٸ دە ۇلتتىق تامىرىنان اجىراپ قالعان مەڭگٷرتتەردٸ, ۇلتىنان جەرٸگەن, ٶزدەرٸن ۇلتتان جوعارى سانايتىن كوسموپوليتتەردٸ, ەشقانداي ۇلتقا جاتپايتىن, جاتسا دا ونى بٸلمەيتٸن, بويىندا كٶپتەگەن ۇلتتاردىڭ قانى, بولمىسى بار «جاڭا ادامدى» تەربيەلەپ شىعارۋ. قازٸر باتىستىڭ بٷكٸل اقپارات قۇرالدارى, بٸلٸم, تەربيە بەرۋ جٷيەلەرٸ وسى ماقساتقا جۇمىلدىرىلعان.
بٸزدٸڭشە, بالاعا شەت تٸلٸن بالا باقشا تٷگٸل, باستاۋىش سىنىپتاردا دا وقىتۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ ا.بايتۇرسىنوۆ ەسكەرتكەندەي, «ورىسشا وقىعاندار ورىس سٶزٸنٸڭ جٷيەسٸنە داعدىلانىپ ٷيرەنگەن, نوعايشا وقىعاندار نوعاي سٶزٸنٸڭ جٷيەسٸنە داعدىلانىپ ٷيرەنگەن. قازاق سٶزدەرٸن الىپ, ورىس يا نوعاي جٷيەسٸمەن تٸزسە, ەرينە, ول ناعىز قازاقشا بولىپ شىقپايدى. سونداي كەمشٸلٸك بولماس ٷشٸن ەر جۇرت بالاسىن ەۋەلٸندە ٶز تٸلٸندە وقىتىپ, ٶز تٸلٸندە جازۋ-سىزۋ ٷيرەتٸپ, ٶز تٸلٸنٸڭ جٷيەسٸن بٸلدٸرٸپ, جولىن تانىتىپ, بالالار ەبدەن داعدىلانعاننان كەيٸن باسقاشا وقىتا باستايدى. بٸز دە تٸلٸمٸز بۇزىلماي ساقتالۋىن تٸلەسەك, ٶزگەلەرشە ەۋەلٸ انا تٸلٸمٸزبەن وقىتىپ, سونان سوڭ باسقاشا وقىتۋعا تيٸسپٸز».
كەڭەستٸك كەزەڭدەگٸ جەنە ودان كەيٸنگٸ دەۋٸردەگٸ تٸل ساياساتىن زەرتتەگەن ۆ.م.الپاتوۆتىڭ انىقتاۋىنشا, ادامنىڭ ويلاۋ قابٸلەتٸ سول ۇلتتىڭ تٸلٸ ارقىلى عانا العاشقى مٷشەلدە, ياعني 13 جاسقا دەيٸن قالىپتاسادى. جاس بالانىڭ بويىنداعى گەن ارقىلى تۇقىم قۋالاپ كەلە جاتقان ويلاۋ جٷيەسٸن سول نەگٸزدە انا تٸلٸ ارقىلى ارى قاراي جالعاستىرسا, ول بالانىڭ ويلاۋ قابٸلەتٸ تەز جەتٸلەدٸ. ال ەندٸ ويلاۋ جٷيەسٸ ەلٸ قالىپتاسا قويماعان جاس بالاعا ٶزٸنٸڭ بويىندا بار گەن ارقىلى كەلە جاتقان ويلاۋ جٷيەسٸنە سەيكەس كەلمەيتٸن تٸلدٸ وقىتسا, ول بالانىڭ بۇرىننان تۇقىمىندا كەلە جاتقان ويلاۋ جٷيەسٸ بۇزىلىپ, جاڭا تٸلگە نەگٸزدەلگەن جاڭا ويلاۋ جٷيەسٸ پايدا بولا باستايدى. سوندىقتان دا ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ «بالا ەڭ الدىمەن ٶز انا تٸلٸندە ويلاۋى, سٶيلەۋٸ, بٸلٸم الۋى شارت», «ەر بالا ٶزٸنٸڭ انا تٸلٸندە 4-سىنىپقا دەيٸن وقۋى كەرەك, سودان كەيٸن بارىپ باسقا تٸلدەردٸ وقۋىنا بولادى» دەپ قاداپ تۇرىپ ايتىپ كەتكەنٸن بارلىق ۋاقىتتا دا ەستەن شىعارماعان ابزال.
ادامنىڭ قاي تٸلدە سٶيلەۋٸ نەمەسە قانداي مۋزىكا تىڭداۋى ونىڭ بٷكٸل فيزيولوگييالىق, رۋحاني جاعىنان دامۋىنا تٸكەلەي ەسەر ەتٸپ, ونىڭ ٶمٸردەگٸ ورنىن انىقتايدى. كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸكتە ايتىلعان ەربٸر سٶز, تىڭداعان ەربٸر ەۋەن, سول سيياقتى نە كٶردٸك, نە دەدٸك, نە ويلادىق – بارلىعى جينالىپ كەلٸپ ادام ورگانيزمٸنٸڭ گەنەتيكالىق اپپاراتىنا تٸكەلەي ەسەر ەتٸپ, مۇنىڭ ٶزٸ ەربٸر كلەتكانىڭ ۇزاق ۋاقىتتار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق تابيعاتىنىڭ ٶزگەرۋٸنە, تۇقىمقۋالاۋشىلىق قاسيەتٸنٸڭ باسقا جاققا بۇرىلىپ كەتۋٸنە اپارىپ سوقتىرادى ەكەن. دەمەك, سٶز, دىبىس اتاۋلىنىڭ بارلىعى دا ەلەكتروماگنيتتٸك تولقىن تٷرٸندە ادامعا جاعىمدى (ۇلتتىق, تۇقىمقۋالاۋشىلىق), نە جاعىمسىز (گەندە جوق, باسقا) تيٸپ, جاعىمدى بولسا, تۇقىمقۋالاۋشىلىق جالعاسىن تابادى دا, ولاي بولماعان جاعدايدا جات ەسەرلەردٸڭ تەرٸس ەرەكەتتەرٸنٸڭ سالدارىنان تۇقىمقۋالاۋشىلىق قابٸلەتٸ ٶزگەرٸپ, نە بولماسا جويىلا باستاپ, مۇنىڭ ٶزٸ دنك-نىڭ باسقاشا سىپاتقا اۋىسۋىنا ەكەلٸپ سوقتىرادى. دەمەك, سٶز سول تٸلدە قالىپتاسقان ويلاۋ جٷيەسٸن, دٷنيەتانىمىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى ادامنىڭ گەنەتيكالىق اپپاراتىنا ەسەر ەتە وتىرىپ, ونى ودان ارى قاراي دامىتادى, نە بولماسا ٶزگەرتٸپ, باسقا مازمۇنداعى ادامدى جاساپ شىعۋعا بولادى.
سٶز بەن ويدىڭ, سٶيلەۋ مەن ويلاۋدىڭ, سول سيياقتى ويلاۋدىڭ ٶز كەزەگٸندە ادامنىڭ تەنٸمەن, جانىمەن تىعىز بايلانىستىلىعى ادامنىڭ تٸل مەدەنيەتٸن جەتٸلدٸرٸپ, تەن سۇلۋلىعى, جان سۇلۋلىعى جاراسقان, جان-جاقتى جەتٸلگەن جاراسىمدىلىقتى قامتاماسىز ەتەدٸ. عالىمدار كەي ادامداردىڭ دۇرىس سٶيلەي الماۋى, نە بولماسا كەكەشتەنۋٸ سيياقتى كەمشٸلٸكتەردٸ ونىڭ ويلاۋ جٷيەسٸندەگٸ, نە بولماسا پسيحيكاسىنداعى اقاۋلارمەن, ياعني دەنساۋلىعىمەن تٸكەلەي بايلانىستىرادى. ادامنىڭ قاي تٸلدە سٶيلەۋٸ, قاي تٸلدە ويلاۋى سيياقتى ەدەتتە بايقالا بەرمەيتٸن نەرسەلەردٸڭ ٶزٸ عاسىرلار بويى بەلگٸلٸ بٸر ۇلتقا جاتىپ, بەلگٸلٸ بٸر تٸلدە سٶيلەگەن ادامداردىڭ سىرتقى بەت ەلپەتٸنەن باستاپ, بٷكٸل فيزيولوگييالىق قۇرىلىمىن قالىپتاستىرىپ, دەنساۋلىعىنا, مٸنەز-قۇلقىنا, جالپى ادامي بولمىسىنا ەسەر ەتەتٸندٸگٸن كٶپشٸلٸك قاۋىم بٸلە بەرمەۋٸ مٷمكٸن. ٶز تٸلٸن جەتٸك بٸلمەيتٸن, ونىڭ ٷستٸنە باسقا دا بٸرنەشە تٸلدەردە قاتار سٶيلەيتٸن ادامداردىڭ ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ بٸر باعىتتا جٷرمەي, ٷزٸلٸپ قالا بەرەتٸندٸگٸ, سونىڭ سالدارىنان ٶز ويىن دۇرىستاپ جەتكٸزە الماي, بٸردٸ ايتىپ, بٸرگە كەتٸپ سٶيلەيتٸندٸگٸ بٷگٸنگٸ قازاق قوعامىندا ٷيرەنشٸكتٸ جاعدايعا اينالىپ وتىر.
انا تٸلٸن كٷندەلٸكتٸ قولدانۋ ادام دەنساۋلىعىنا ٶتە-مٶتە پايدالى ەكەنٸن جەنە انا تٸلٸمٸزدە سٶيلەگەن ادامنىڭ بەت-جٷزٸن ەجٸم تورلامايتىنى, سٶيتٸپ, ەرتە قارتايمايتىنىن عالىمدار ايتىپ جٷر. قازاق تٸلٸنٸڭ ٶزگە تٸلدەردەن ەرەكشەلٸگٸ – داۋىستى دىبىسپەن باستالعان سٶز – داۋىستى دىبىسپەن عانا, داۋىسسىز دىبىسپەن باستالعان سٶز – داۋىسسىز دىبىسپەن عانا اياقتالادى. عالىمداردىڭ دەلەلدەۋٸ بويىنشا, سٶزدٸڭ بۇلاي ايتىلۋى دەنساۋلىققا اسا پايدالى. ەسٸرەسە, قازاقشا سٶيلەۋ كەزٸندە اسقازان مەن بٷيرەككە مٷلدە سالماق تٷسپەيدٸ. سونداي-اق قازاقشا سٶيلەگەندە اۋىزدىڭ تەك استىڭعى جاعى عانا قيمىلداپ قوزعالاتىندىقتان, ادامنىڭ بەت-جٷزٸن ەجٸم ەرتە تورلامايدى.
ادام بەلگٸلٸ بٸر تٸلدە قالىپتاسقان مەدەني ورتادا ٶمٸر سٷرەدٸ. بەلگٸلٸ بٸر مەدەني ورتادا سول ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن مەڭگەرگەن ادامدار عانا جاقسى جەتٸستٸكتەرگە جەتە الادى. ال سول قۇندىلىقتاردى يگەرۋدٸڭ بٸردەن-بٸر تٶتە جولى – سول مەدەنيەتتە جاسالعان تٸل ارقىلى جٷرەتٸندٸگٸ بەلگٸلٸ بولسا كەرەك. سٶيتٸپ, تٸل ادامنىڭ دەنساۋلىعىمەن بٸرگە ونىڭ قوعامداعى ورنىن دا, جەتٸستٸكتەرٸن دە, ماتەريالدىق جاعىن دا قامتاماسىز ەتەتٸن بٸردەن-بٸر تەتٸك ەكەن.
«ەربٸر ازامات مۇنشاما تٸل بٸلۋٸ كەرەك» دەگەن تٸلگە قاتىستى ەشقانداي حالىقارالىق ستاندارت جوق. سوندىقتان دا قالايدا شەت تٸلٸن, كٶپ تٸل بٸلۋدٸ مٸندەت قىلماي, قاجەتتٸلٸگٸنە قاراي ٷيرەنگەن جٶن. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ باستى ماقساتىمىز ەلەمنٸڭ كەز كەلگەن ەلٸندە قىزمەت ٸستەي الاتىن ەلەمدٸك اۋقىمداعى ازاماتتاردى دايىنداۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸنە ادال ەڭبەك ەتەتٸن جان-جاقتى بٸلٸمدٸ, پاراساتتى ۇلتتىق ماماندار دايىنداۋ ەكەندٸگٸن ەستەن شىعارمايىق.
ال ەندٸ ەكٸ تٸل قاتار وقىتىلعاندا, ەكٸ تٸلدە قاتار سٶيلەگەندە ەكٸ تٸلدەگٸ ويلاۋ جٷيەسٸ دە قاتار جۇمىس ٸستەپ, بٸر-بٸرٸنە كەدەرگٸ جاسايدى. قازاقشا سٶيلەپ تۇرعان ادامنىڭ كەي كەزدەردە ورىس تٸلٸن ارالاستىرىپ جٸبەرەتٸندٸگٸ – وسى ەكٸ تٸلدٸك ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ قاتار كەلٸپ, بٸر-بٸرٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸندٸگٸنٸڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ. ەكٸ تٸلدٸك ويلاۋ جٷيەسٸ جۇمىس بارىسىندا بٸر-بٸرٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ, نەتيجەسٸندە ادامنىڭ ويلاۋ قابٸلەتٸنٸڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتٸرەتٸندٸگٸن عالىمدار ايتىپ جٷر.
سونىمەن, بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ قازاقستاننىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان «قوستٸلدٸلٸك», «ٷش تۇعىرلى تٸل» دەگەندەرٸمٸز بايقاماسا, ياعني عىلىمي نەگٸزدە جٷرگٸزبەسە, تٸكەلەي ۇلتتىق تٸلدٸڭ جويىلۋىنا, ونىڭ ارتىندا تۇرعان ۇلتسىزدىققا, ۇلتتىڭ جويىلۋىنا الىپ باراتىن قاۋپٸ بار ەكەندٸگٸ ەردايىم ەستە بولعانى جٶن.
دانداي ىسقاقۇلى, س.دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنىڭ كەڭەسشٸسٸ, فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
"جاس الاش" گازەتٸ
