HH ǵasyrdan orta tusynan bastap qazaqtyń dástúrli mýzykasy keńinen zertteldi. Derekter ǵylymi jolǵa salynyp, ártúrli eńbekter jazyla bastady. Onyń ishinde erterekte ómir súrgen kúishilerge biografiialyq zertteýler, kúilerine taldaýlar júrgizildi. Alaida bul zertteýler negizinen tek eki ishekti dombyra aiasynda ǵana shektelgen edi. Ótken ǵasyrdyń orta tusyna deiin deiin elimizdiń shyǵys óńiriniń halyq turmysynda keńinen qoldanyp, ánshi men kúishileri shertken, arnaiy sol aspapqa shyǵarylǵan kúileri bolǵan úsh ishekti dombyra jaily málimetti kóp kezdestire almaimyz. Búgingi maqala osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin arnalǵan.
Aldymenen aspaptyń tarihy men taralý aimaǵyna toqtalyp óteiik. Búgingi kúngi kózqaraspen aspaptardyń taralý geografiiasy jaily naqty aitý qiyn. Ártúrli etnogenezdik protsesterden quralyp, kóshpelilik ómirdi negizge alǵan qazaq halqynyń turmysyn zertteý ońai emes. Biraq úsh ishekti dombyranyń taralýy aimaǵyn bilý maqsatynda júrgizilgen zertteý barysynda tabylǵan etnografiialyq jáne tarihi málimetterge sáikes atalmysh aspap qazaq jeriniń barlyq aimaqtarynda qoldanyldy degen tujyrymǵa kelýge bolady. Eger bir aimaqta keńinen qoldansa, basqa aimaqta umylyp ketken. Tek sol óńirde erterekte zerttegen etnograf-tarihshylardyń ǵana málimetterinen bile alamyz. Qazaq jerinde úsh ishekti dombyranyń taralýy aimaǵyn tanystyrý retin biz derek kózderdiń ýaqytyna bailanysty júrgizemiz.
Úsh ishekti dombyra jaily kezdesken eń erterek málimet kózi qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń jerine tiesili. B. Sarybaev óz eńbeginde kelesi aqparat beredi: «Trehstrýnnye dombry vstrechalis i na territorii sovremennoi Ýralskoi oblasti. V 1857 godý etnograf D. Isaev, pobyvavshii ý kazahov Býkeevskoi ordy, ýpominaet o trehstrýnnoi dombre. Razlichnye vsedeniia o nei takje sobrali etnografy A. Evreinov, A. Harýzin, P. Iýdin» [Sarybaev B. «Kazahskie mýzykalnye instrýmenty», 26-bet].
Qazaq jeriniń Ońtústik aimaqtarynda da úsh ishekti dombyra kezdeskeni jaily senimmen aita alamyz. 2013 jyly arnaiy Ońtústik Qazaqstan oblysyna ekspeditsiialyq jumystar boldy. Birqatar ónerpazdar men ólketanýshylardan arnaiy surastyrý jumystary júrgizilip, derekter tabyldy. Atap aitar bolsaq, shejireshi Seitomar aqsaqalmen jeke suhbattasý barysynda kelesi málimet jazylyp alyndy: «Qaiypnazar degen azamat «Tandyrbap» atty kúidi qyrǵyzdyń kishkentai dombyrasy emes, úsh ishekti qazaqtyń dombyrasymen tartsa jaqsy bolar edi dep aitqan» degen málimet berdi [Suhbattyń aýdio jazbasy jeke muraǵatta saqtaýly]. Bul derekti negizsiz dep aita almaimyz. Óitkeni Bolat Sarybaevtyń eńbekterinde de aspaptyń osy aimaqta taralýy jaily aqparat kezdesedi: «V 1930-gody v Bostandykskom i Jogyryshyrshykskom raione Chimkentskoi oblasti eshe byli jivy ispolniteli na shertere. Sredi nih osobenno otlichalis virtýoznoi igroi Ashir i Zarkým. Ob etom soobshaet pisatel Rahmatýlla Raimkýlov, kotoryi v iýnosti slyshal kúi «Tandyrbap», ispolniavshii na shertere» [Sarybaev B. «Kazahskie mýzykalnye instrýmenty», 94-bet].
Sondai-aq kúishi-zertteýshi Bazaraly Múptekeevpen (1967-2015) suhbattasý barysynda belgili bolǵan Jetisý kúishilik mektebiniń ókili Qojekeniń balasy Raqysh ta úsh ishekti dombyra shertken.
Búgingi kúnge tek jazba derekpen ǵana emes, naqty aspaptary men kúileri saqtalyp, úsh ishekti dombyrany tartýdyń dástúrli aimaǵyna ainalǵan qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy: «Úsh ishekti, keide shanaǵynyń ishine qosymsha ishekteri taǵy bar, kóne dombyralar Semei oblysynyń Abai, Shubartaý jáne Jańa Semei aýdandarynda jii kezdesedi. Semei oblysynda úsh ishekti dombyra tartýdyń tamasha sheberleri kóp bolǵan..» [Sarybaev B. «Qazaqtyń mýzykalyq aspaptary», 119-bet].
Bolat Sarybaevtyń jazbasynan bólek, ertede bul aimaqta úsh ishekti dombyrada tartý dástúri bolǵanyn kórsetetin Erkeǵali Rahmadievtyń myna esteligi bar: «Pri ocherednoi ekspeditsii v Vostochnyi Kazahstan, letom 1958 goda, Erkegali Rahmadievich ýje tselenapravlenno stal iskat trehstrýnnýiý dombyrý... V razgovorah stariki ýpominali o terhstrýnnoi dombyre, no sama dombyra ne nahodilas. I vot ýdacha v odnom iz gornyh seleniii Markakolskogo raiona! Nashelsia chelovek ne tolko imeiýshii trehstrýnnýiý dombyrý, no i igraiýshii na nei kiýi. Prichem on ispolnial i neskolko kiýev Baijigita» [Súleimenova M. «Rahmadiev», 101-bet].
Qazaqstannyń Shyǵys óńirinde úsh ishekti dombyra jaily derek «Qazaqtyń mýzykalyq aspaptary» kitabynan kezdestiremiz. Ol Qulynshaq kúishiniń dombyrasy. Aqseleý Seidimbektiń deregine qaraǵanda Qulynshaq ShQO-nyń Shubartaý elinde ómir súrgen [Seidimbek A. «Qazaqtyń kúi óneri», 808-bet].
1997 jylyna deiin Semei oblysy bólek aimaq bolyp esepteldi. HIH ǵasyrda bul jer Semei gýberniiasy bolyp esepteldi. Quramyna qazirgi Pavlodar oblysy, Ortalyq Qazaqstannyń Qarqaraly aimaǵy kirdi. Osy tarihi-geografiialyq bólinýi eskersek, úsh ishekti dombyra qazirgi Ortalyq Qazaqstanda da kezdesýi yqtimal deýge bolady. Bul sózge kelesi tsitata dálel: «Ertedegi ónerpazdar arasynda qoldanysta bolǵan bul (úsh ishekti dombyra ) dombyra negizinen Shyǵys jáne Ortalyq Qazaqstan óńirlerinde damyǵan» [Súleimenova M. «Rahmadiev», 116-bet].
Endi úsh ishekti aspaptyń qazaq dalasynda paida bolýy jaiyna keleiik. El arasynda úsh ishekti dombyrany arnaiy Abaidyń ótinishimen Muqa jasaǵan degen derekterdi kezdestirýge bolady. Abai óz aqyn shákirtterine bir-bir tapsyrmadan bergenin bilemiz. Mysaly, Shákárim Qudaiberdiulynyń «Qalqaman-Mamyr», Kókbai Janataiulynyń «Sabalaq» poemalary osylaisha dúniege kelgen. Sol siiaqty Abai Muqaǵa «dombyraǵa úshinshi ishekti taǵyp kórshi, qalai bolatynyn kóreiik» dep tapsyrma beripti. Keiinnen Abai bul aspapty maquldap, jaqyndary úsh ishekti dombyra tartýǵa kóshipti.
Abai ótinishi boiynsha Muqanyń úsh ishekti dombyrany jasaǵandyǵy jóninde naqtyly (fakt) túrde sol kezdegi gazet betinde jariialanǵan derekter tabylsa, bul oraida Abaidyń erterekte el ishine taralǵan, túrli ýaqyt sebepterine bailanysty paidalanylýdan qalǵan úsh ishekti dombyrany qaita jańǵyrtýǵa óz úlesin qosty dep tolyq senimmen aita alamyz. Óitkeni qazaqtyń kóne mýzykalyq aspaptaryn zertteýshi, ǵalym Bolat Sarybaev óz eńbeginde, «bul kóneden kele jatqan aspap túri» dep atap ótýi, úsh ishekti dombyranyń bazǵy zamannan bizge jetken Túrik halyqtarynyń ortaq jádiger ekenin kórýge bolady. Jalpy, úsh ishekti aspaptar Altai taýynyń ainalasynda meken etken barlyq halyqtyń mýzykalyq mádenietinde kezdesetinin atap ketken jón.
Osy ýaqytqa deiin úsh ishekti dombyrada tartqan kúishilerdiń negizinen tek esimderi ǵana jetken. Ártúrli derekterdi saralaý kezinde atalmysh aspapta qoldanǵan kúishilerdiń esimderi belgili boldy.. Atap aitsaq: Abai Qunanbaiuly, Aqylbai Abaiuly, Álmaǵambet Qapsálámuly, Áýbákir Aqylbaiuly, Israiyl Aqylbaiuly, Shabdan Álmaǵambetov, Nurǵali Qadyrbekuly, Baitóleý Nurǵaliuly, Taitóleý Qadyrbekuly, Ysqaq Ermekbaev syndy ónerpazdar úsh ishekti dombyra kúi tartyp, án súiemeldep júrgen. Biraq aty atalǵan kúishilerdiń óneri jaiynda málemet tabylmady. Bul kemshiliktiń sebepteri sol zamanda júrgizilmegen zertteýlerge bailanysty dep esepteimiz. Muraǵattyq jazbalar jáne arnaiy mýzykatanýlyq izdenister bolmady. Degenmen halyq arasynda aty shyǵyp, úsh ishekti dombyrany nasihattaýǵa óz úlesin qosqan, ári kúi tartýynda aýdiojazbalar saqtalǵan úsh kúishi týraly arnaiy toqtalyp ketpekshimiz.
Musahan Ázilhanov (1897-1978 jj.) – qazaq mýzykataný ǵylymyna belgisiz bolyp kelgen kúishi. Ónerpazdyń ómiri men shyǵarmashyly dál qiyn kezeńge tústi. Aldymen bolys bolyp bilik aitqan, keiin saiasattyń kesirinen shekara asyp Qytaidy panalaǵan. Ol jaqta mektep muǵalimi bolyp, halyqtyń saýatyn ashyp júrgen. Keiin týǵan elge oralyp, óz elinde qyzmet jasaǵan. Kóship – qonyp júrse de qolyndaǵy úsh ishekti dombyrasyn tastamai, búgingi kúnge ertedegi kúilerdi jetkize bilýi erlik dep sanaimyz. Kúishiniń shertken kúileri Semei qalasyndaǵy Abai qoryq-murajaiynda aýdiojazba túrinde saqtalǵan.
Shákir Ábenov (1901-1994 jj.) – búgingi kúnde deiin tek abyz aqyn, ánshi-kompozitor retinde ǵana belgili boldy. Biraq ónerpaz boiyna aqyndyq, ánshilik, kúishilik, ańshylyq, ustalyqty syidyra bilge biregeilik tulǵa. Bul dástúrli qoǵamdaǵy kúishige ortaǵa tán qubylys. Óziniń saiasi kózqarasymen, ótkir tildi aqyndyǵy úshin kóptegen qiynshylyqty kórgen. Kúishiniń ómiri ońai bolǵan joq. HH ǵasyrdaǵy náýbet kezderden (asharshylyq, repressiia, Ekinshi dúniejúzilik soǵys) bastap Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan qýanyshty kezine deiin basynan ótkizdi. Atalǵan barlyq oqiǵalar kúishiniń ónerine óz áserin tigizgeni anyq. Ónerpazdyń kúileri Semei qalasyndaǵy Abai qoryq-murajaiynda lentaly jazba túrinde saqtalǵan.
Jarqyn Shákárim (1947 jyly týǵan) – bizdiń zamanymyzda úsh ishekti dombyra nasihattap júrgen jalǵyz kúishi. Ol ónerdiń úsh túrli baǵytyn ustai bilgen. Birinshiden – mýzyka zertteýshisi bolyp halyqqa tanyldy. Qazaq ónerine qatysty, ásirese úsh ishekti dombyra jaily el aýzynan málimet jinap, umyt bolǵan kúilerdi qaita jańǵyrtty. Ekinshisiden – kúishilik baǵytty da qatar alyp júrýi. Tabylǵan kúilerdi tek zerttep qana qoimai, oryndap, sahnadan tartyp ta júrdi. Úshinshiden – kompozitor retinde jańasha stildegi kúilerdi dúniege ákeldi. Óz janynan ondaǵan kúi shyǵaryp, kúishilik repertýardy kóbeite tústi. Barlyq kúileri Qazaq radionyń Altyn qorynda saqtalǵan.
Úsh ishekti dombyra qazaqtyń dástúrli mýzykalyq mádenietinde ózindik orny bar jádiger. Uly Abaidyń ózi qoldanǵan aspap búginge tiisti dárejesinde nasihattalý kerek. Bolashaqta maqala barysynda keltirilgen derekterdi jáne de jańa tabylǵan málimetterdi saralai kele úsh ishekti dombyranyń qazaq halqy úshin ózindik ornyn aiqyndap alý kerek. Sonda ata-babalar aldyndaǵy paryzdy ótei alǵandai bolamyz.
P.S. Búgingi tańda úsh ishekti dombyra týraly kóp áńgime aitylyp júr. «Qazaqta mundai mýzykalyq aspap bolmaǵan», «oidan shyǵarylǵan» degendei pikir bar. Bul maqala barysynda barlyq pikirdi teriske shyǵardyq dep oilaimyz.
Rústem Núrkenov
kúi zertteýshisi
Ult portaly
