حح عاسىردان ورتا تۇسىنان باستاپ قازاقتىڭ دەستٷرلٸ مۋزىكاسى كەڭٸنەن زەرتتەلدٸ. دەرەكتەر عىلىمي جولعا سالىنىپ, ەرتٷرلٸ ەڭبەكتەر جازىلا باستادى. ونىڭ ٸشٸندە ەرتەرەكتە ٶمٸر سٷرگەن كٷيشٸلەرگە بيوگرافييالىق زەرتتەۋلەر, كٷيلەرٸنە تالداۋلار جٷرگٸزٸلدٸ. الايدا بۇل زەرتتەۋلەر نەگٸزٸنەن تەك ەكٸ ٸشەكتٸ دومبىرا اياسىندا عانا شەكتەلگەن ەدٸ. ٶتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا دەيٸن دەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ شىعىس ٶڭٸرٸنٸڭ حالىق تۇرمىسىندا كەڭٸنەن قولدانىپ, ەنشٸ مەن كٷيشٸلەرٸ شەرتكەن, ارنايى سول اسپاپقا شىعارىلعان كٷيلەرٸ بولعان ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا جايلى مەلٸمەتتٸ كٶپ كەزدەستٸرە المايمىز. بٷگٸنگٸ ماقالا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن ارنالعان.
الدىمەنەن اسپاپتىڭ تاريحى مەن تارالۋ ايماعىنا توقتالىپ ٶتەيٸك. بٷگٸنگٸ كٷنگٸ كٶزقاراسپەن اسپاپتاردىڭ تارالۋ گەوگرافيياسى جايلى ناقتى ايتۋ قيىن. ەرتٷرلٸ ەتنوگەنەزدٸك پروتسەستەردەن قۇرالىپ, كٶشپەلٸلٸك ٶمٸردٸ نەگٸزگە العان قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسىن زەرتتەۋ وڭاي ەمەس. بٸراق ٷش ٸشەكتٸ دومبىرانىڭ تارالۋى ايماعىن بٸلۋ ماقساتىندا جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋ بارىسىندا تابىلعان ەتنوگرافييالىق جەنە تاريحي مەلٸمەتتەرگە سەيكەس اتالمىش اسپاپ قازاق جەرٸنٸڭ بارلىق ايماقتارىندا قولدانىلدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلۋگە بولادى. ەگەر بٸر ايماقتا كەڭٸنەن قولدانسا, باسقا ايماقتا ۇمىلىپ كەتكەن. تەك سول ٶڭٸردە ەرتەرەكتە زەرتتەگەن ەتنوگراف-تاريحشىلاردىڭ عانا مەلٸمەتتەرٸنەن بٸلە الامىز. قازاق جەرٸندە ٷش ٸشەكتٸ دومبىرانىڭ تارالۋى ايماعىن تانىستىرۋ رەتٸن بٸز دەرەك كٶزدەردٸڭ ۋاقىتىنا بايلانىستى جٷرگٸزەمٸز.
ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا جايلى كەزدەسكەن ەڭ ەرتەرەك مەلٸمەت كٶزٸ قازٸرگٸ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جەرٸنە تيەسٸلٸ. ب. سارىباەۆ ٶز ەڭبەگٸندە كەلەسٸ اقپارات بەرەدٸ: «ترەحسترۋننىە دومبرى ۆسترەچاليس ي نا تەرريتوريي سوۆرەمەننوي ۋرالسكوي وبلاستي. ۆ 1857 گودۋ ەتنوگراف د. يساەۆ, پوبىۆاۆشيي ۋ كازاحوۆ بۋكەەۆسكوي وردى, ۋپوميناەت و ترەحسترۋننوي دومبرە. رازليچنىە ۆسەدەنييا و نەي تاكجە سوبرالي ەتنوگرافى ا. ەۆرەينوۆ, ا. حارۋزين, پ. يۋدين» [سارىباەۆ ب. «كازاحسكيە مۋزىكالنىە ينسترۋمەنتى», 26-بەت].
قازاق جەرٸنٸڭ وڭتٷستٸك ايماقتارىندا دا ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا كەزدەسكەنٸ جايلى سەنٸممەن ايتا الامىز. 2013 جىلى ارنايى وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنا ەكسپەديتسييالىق جۇمىستار بولدى. بٸرقاتار ٶنەرپازدار مەن ٶلكەتانۋشىلاردان ارنايى سۇراستىرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, دەرەكتەر تابىلدى. اتاپ ايتار بولساق, شەجٸرەشٸ سەيتومار اقساقالمەن جەكە سۇحباتتاسۋ بارىسىندا كەلەسٸ مەلٸمەت جازىلىپ الىندى: «قايىپنازار دەگەن ازامات «تاندىرباپ» اتتى كٷيدٸ قىرعىزدىڭ كٸشكەنتاي دومبىراسى ەمەس, ٷش ٸشەكتٸ قازاقتىڭ دومبىراسىمەن تارتسا جاقسى بولار ەدٸ دەپ ايتقان» دەگەن مەلٸمەت بەردٸ [سۇحباتتىڭ اۋديو جازباسى جەكە مۇراعاتتا ساقتاۋلى]. بۇل دەرەكتٸ نەگٸزسٸز دەپ ايتا المايمىز. ٶيتكەنٸ بولات سارىباەۆتىڭ ەڭبەكتەرٸندە دە اسپاپتىڭ وسى ايماقتا تارالۋى جايلى اقپارات كەزدەسەدٸ: «ۆ 1930-گودى ۆ بوستاندىكسكوم ي جوگىرىشىرشىكسكوم رايونە چيمكەنتسكوي وبلاستي ەششە بىلي جيۆى يسپولنيتەلي نا شەرتەرە. سرەدي نيح وسوبەننو وتليچاليس ۆيرتۋوزنوي يگروي اشير ي زاركۋم. وب ەتوم سووبششاەت پيساتەل راحماتۋللا رايمكۋلوۆ, كوتورىي ۆ يۋنوستي سلىشال كٷي «تاندىرباپ», يسپولنياۆشيي نا شەرتەرە» [سارىباەۆ ب. «كازاحسكيە مۋزىكالنىە ينسترۋمەنتى», 94-بەت].
سونداي-اق كٷيشٸ-زەرتتەۋشٸ بازارالى مٷپتەكەەۆپەن (1967-2015) سۇحباتتاسۋ بارىسىندا بەلگٸلٸ بولعان جەتٸسۋ كٷيشٸلٸك مەكتەبٸنٸڭ ٶكٸلٸ قوجەكەنٸڭ بالاسى راقىش تا ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا شەرتكەن.
بٷگٸنگٸ كٷنگە تەك جازبا دەرەكپەن عانا ەمەس, ناقتى اسپاپتارى مەن كٷيلەرٸ ساقتالىپ, ٷش ٸشەكتٸ دومبىرانى تارتۋدىڭ دەستٷرلٸ ايماعىنا اينالعان قازٸرگٸ شىعىس قازاقستان وبلىسى: «ٷش ٸشەكتٸ, كەيدە شاناعىنىڭ ٸشٸنە قوسىمشا ٸشەكتەرٸ تاعى بار, كٶنە دومبىرالار سەمەي وبلىسىنىڭ اباي, شۇبارتاۋ جەنە جاڭا سەمەي اۋداندارىندا جيٸ كەزدەسەدٸ. سەمەي وبلىسىندا ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا تارتۋدىڭ تاماشا شەبەرلەرٸ كٶپ بولعان..» [سارىباەۆ ب. «قازاقتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى», 119-بەت].
بولات سارىباەۆتىڭ جازباسىنان بٶلەك, ەرتەدە بۇل ايماقتا ٷش ٸشەكتٸ دومبىرادا تارتۋ دەستٷرٸ بولعانىن كٶرسەتەتٸن ەركەعالي راحماديەۆتىڭ مىنا ەستەلٸگٸ بار: «پري وچەرەدنوي ەكسپەديتسيي ۆ ۆوستوچنىي كازاحستان, لەتوم 1958 گودا, ەركەگالي راحماديەۆيچ ۋجە تسەلەناپراۆلەننو ستال يسكات ترەحسترۋننۋيۋ دومبىرۋ... ۆ رازگوۆوراح ستاريكي ۋپومينالي و تەرحسترۋننوي دومبىرە, نو ساما دومبىرا نە ناحوديلاس. ي ۆوت ۋداچا ۆ ودنوم يز گورنىح سەلەنييي ماركاكولسكوگو رايونا! ناشەلسيا چەلوۆەك نە تولكو يمەيۋششيي ترەحسترۋننۋيۋ دومبىرۋ, نو ي يگرايۋششيي نا نەي كيۋي. پريچەم ون يسپولنيال ي نەسكولكو كيۋەۆ بايجيگيتا» [سٷلەيمەنوۆا م. «راحماديەۆ», 101-بەت].
قازاقستاننىڭ شىعىس ٶڭٸرٸندە ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا جايلى دەرەك «قازاقتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى» كٸتابىنان كەزدەستٸرەمٸز. ول قۇلىنشاق كٷيشٸنٸڭ دومبىراسى. اقسەلەۋ سەيدٸمبەكتٸڭ دەرەگٸنە قاراعاندا قۇلىنشاق شقو-نىڭ شۇبارتاۋ ەلٸندە ٶمٸر سٷرگەن [سەيدٸمبەك ا. «قازاقتىڭ كٷي ٶنەرٸ», 808-بەت].
1997 جىلىنا دەيٸن سەمەي وبلىسى بٶلەك ايماق بولىپ ەسەپتەلدٸ. حٸح عاسىردا بۇل جەر سەمەي گۋبەرنيياسى بولىپ ەسەپتەلدٸ. قۇرامىنا قازٸرگٸ پاۆلودار وبلىسى, ورتالىق قازاقستاننىڭ قارقارالى ايماعى كٸردٸ. وسى تاريحي-گەوگرافييالىق بٶلٸنۋٸ ەسكەرسەك, ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا قازٸرگٸ ورتالىق قازاقستاندا دا كەزدەسۋٸ ىقتيمال دەۋگە بولادى. بۇل سٶزگە كەلەسٸ تسيتاتا دەلەل: «ەرتەدەگٸ ٶنەرپازدار اراسىندا قولدانىستا بولعان بۇل (ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا ) دومبىرا نەگٸزٸنەن شىعىس جەنە ورتالىق قازاقستان ٶڭٸرلەرٸندە دامىعان» [سٷلەيمەنوۆا م. «راحماديەۆ», 116-بەت].
ەندٸ ٷش ٸشەكتٸ اسپاپتىڭ قازاق دالاسىندا پايدا بولۋى جايىنا كەلەيٸك. ەل اراسىندا ٷش ٸشەكتٸ دومبىرانى ارنايى ابايدىڭ ٶتٸنٸشٸمەن مۇقا جاساعان دەگەن دەرەكتەردٸ كەزدەستٸرۋگە بولادى. اباي ٶز اقىن شەكٸرتتەرٸنە بٸر-بٸر تاپسىرمادان بەرگەنٸن بٸلەمٸز. مىسالى, شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ «قالقامان-مامىر», كٶكباي جاناتايۇلىنىڭ «سابالاق» پوەمالارى وسىلايشا دٷنيەگە كەلگەن. سول سيياقتى اباي مۇقاعا «دومبىراعا ٷشٸنشٸ ٸشەكتٸ تاعىپ كٶرشٸ, قالاي بولاتىنىن كٶرەيٸك» دەپ تاپسىرما بەرٸپتٸ. كەيٸننەن اباي بۇل اسپاپتى ماقۇلداپ, جاقىندارى ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا تارتۋعا كٶشٸپتٸ.
اباي ٶتٸنٸشٸ بويىنشا مۇقانىڭ ٷش ٸشەكتٸ دومبىرانى جاساعاندىعى جٶنٸندە ناقتىلى (فاكت) تٷردە سول كەزدەگٸ گازەت بەتٸندە جارييالانعان دەرەكتەر تابىلسا, بۇل ورايدا ابايدىڭ ەرتەرەكتە ەل ٸشٸنە تارالعان, تٷرلٸ ۋاقىت سەبەپتەرٸنە بايلانىستى پايدالانىلۋدان قالعان ٷش ٸشەكتٸ دومبىرانى قايتا جاڭعىرتۋعا ٶز ٷلەسٸن قوستى دەپ تولىق سەنٸممەن ايتا الامىز. ٶيتكەنٸ قازاقتىڭ كٶنە مۋزىكالىق اسپاپتارىن زەرتتەۋشٸ, عالىم بولات سارىباەۆ ٶز ەڭبەگٸندە, «بۇل كٶنەدەن كەلە جاتقان اسپاپ تٷرٸ» دەپ اتاپ ٶتۋٸ, ٷش ٸشەكتٸ دومبىرانىڭ بازعى زاماننان بٸزگە جەتكەن تٷرٸك حالىقتارىنىڭ ورتاق جەدٸگەر ەكەنٸن كٶرۋگە بولادى. جالپى, ٷش ٸشەكتٸ اسپاپتار التاي تاۋىنىڭ اينالاسىندا مەكەن ەتكەن بارلىق حالىقتىڭ مۋزىكالىق مەدەنيەتٸندە كەزدەسەتٸنٸن اتاپ كەتكەن جٶن.
وسى ۋاقىتقا دەيٸن ٷش ٸشەكتٸ دومبىرادا تارتقان كٷيشٸلەردٸڭ نەگٸزٸنەن تەك ەسٸمدەرٸ عانا جەتكەن. ەرتٷرلٸ دەرەكتەردٸ سارالاۋ كەزٸندە اتالمىش اسپاپتا قولدانعان كٷيشٸلەردٸڭ ەسٸمدەرٸ بەلگٸلٸ بولدى.. اتاپ ايتساق: اباي قۇنانبايۇلى, اقىلباي ابايۇلى, ەلماعامبەت قاپسەلەمۇلى, ەۋبەكٸر اقىلبايۇلى, يسرايىل اقىلبايۇلى, شابدان ەلماعامبەتوۆ, نۇرعالي قادىربەكۇلى, بايتٶلەۋ نۇرعاليۇلى, تايتٶلەۋ قادىربەكۇلى, ىسقاق ەرمەكباەۆ سىندى ٶنەرپازدار ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا كٷي تارتىپ, ەن سٷيەمەلدەپ جٷرگەن. بٸراق اتى اتالعان كٷيشٸلەردٸڭ ٶنەرٸ جايىندا مەلەمەت تابىلمادى. بۇل كەمشٸلٸكتٸڭ سەبەپتەرٸ سول زاماندا جٷرگٸزٸلمەگەن زەرتتەۋلەرگە بايلانىستى دەپ ەسەپتەيمٸز. مۇراعاتتىق جازبالار جەنە ارنايى مۋزىكاتانۋلىق ٸزدەنٸستەر بولمادى. دەگەنمەن حالىق اراسىندا اتى شىعىپ, ٷش ٸشەكتٸ دومبىرانى ناسيحاتتاۋعا ٶز ٷلەسٸن قوسقان, ەرٸ كٷي تارتۋىندا اۋديوجازبالار ساقتالعان ٷش كٷيشٸ تۋرالى ارنايى توقتالىپ كەتپەكشٸمٸز.
مۇساحان ەزٸلحانوۆ (1897-1978 جج.) – قازاق مۋزىكاتانۋ عىلىمىنا بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن كٷيشٸ. ٶنەرپازدىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلى دەل قيىن كەزەڭگە تٷستٸ. الدىمەن بولىس بولىپ بيلٸك ايتقان, كەيٸن ساياساتتىڭ كەسٸرٸنەن شەكارا اسىپ قىتايدى پانالاعان. ول جاقتا مەكتەپ مۇعالٸمٸ بولىپ, حالىقتىڭ ساۋاتىن اشىپ جٷرگەن. كەيٸن تۋعان ەلگە ورالىپ, ٶز ەلٸندە قىزمەت جاساعان. كٶشٸپ – قونىپ جٷرسە دە قولىنداعى ٷش ٸشەكتٸ دومبىراسىن تاستاماي, بٷگٸنگٸ كٷنگە ەرتەدەگٸ كٷيلەردٸ جەتكٸزە بٸلۋٸ ەرلٸك دەپ سانايمىز. كٷيشٸنٸڭ شەرتكەن كٷيلەرٸ سەمەي قالاسىنداعى اباي قورىق-مۇراجايىندا اۋديوجازبا تٷرٸندە ساقتالعان.
شەكٸر ەبەنوۆ (1901-1994 جج.) – بٷگٸنگٸ كٷندە دەيٸن تەك ابىز اقىن, ەنشٸ-كومپوزيتور رەتٸندە عانا بەلگٸلٸ بولدى. بٸراق ٶنەرپاز بويىنا اقىندىق, ەنشٸلٸك, كٷيشٸلٸك, اڭشىلىق, ۇستالىقتى سىيدىرا بٸلگە بٸرەگەيلٸك تۇلعا. بۇل دەستٷرلٸ قوعامداعى كٷيشٸگە ورتاعا تەن قۇبىلىس. ٶزٸنٸڭ ساياسي كٶزقاراسىمەن, ٶتكٸر تٸلدٸ اقىندىعى ٷشٸن كٶپتەگەن قيىنشىلىقتى كٶرگەن. كٷيشٸنٸڭ ٶمٸرٸ وڭاي بولعان جوق. حح عاسىرداعى نەۋبەت كەزدەردەن (اشارشىلىق, رەپرەسسييا, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس) باستاپ قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك العان قۋانىشتى كەزٸنە دەيٸن باسىنان ٶتكٸزدٸ. اتالعان بارلىق وقيعالار كٷيشٸنٸڭ ٶنەرٸنە ٶز ەسەرٸن تيگٸزگەنٸ انىق. ٶنەرپازدىڭ كٷيلەرٸ سەمەي قالاسىنداعى اباي قورىق-مۇراجايىندا لەنتالى جازبا تٷرٸندە ساقتالعان.
جارقىن شەكەرٸم (1947 جىلى تۋعان) – بٸزدٸڭ زامانىمىزدا ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا ناسيحاتتاپ جٷرگەن جالعىز كٷيشٸ. ول ٶنەردٸڭ ٷش تٷرلٸ باعىتىن ۇستاي بٸلگەن. بٸرٸنشٸدەن – مۋزىكا زەرتتەۋشٸسٸ بولىپ حالىققا تانىلدى. قازاق ٶنەرٸنە قاتىستى, ەسٸرەسە ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا جايلى ەل اۋزىنان مەلٸمەت جيناپ, ۇمىت بولعان كٷيلەردٸ قايتا جاڭعىرتتى. ەكٸنشٸسٸدەن – كٷيشٸلٸك باعىتتى دا قاتار الىپ جٷرۋٸ. تابىلعان كٷيلەردٸ تەك زەرتتەپ قانا قويماي, ورىنداپ, ساحنادان تارتىپ تا جٷردٸ. ٷشٸنشٸدەن – كومپوزيتور رەتٸندە جاڭاشا ستيلدەگٸ كٷيلەردٸ دٷنيەگە ەكەلدٸ. ٶز جانىنان ونداعان كٷي شىعارىپ, كٷيشٸلٸك رەپەرتۋاردى كٶبەيتە تٷستٸ. بارلىق كٷيلەرٸ قازاق راديونىڭ التىن قورىندا ساقتالعان.
ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا قازاقتىڭ دەستٷرلٸ مۋزىكالىق مەدەنيەتٸندە ٶزٸندٸك ورنى بار جەدٸگەر. ۇلى ابايدىڭ ٶزٸ قولدانعان اسپاپ بٷگٸنگە تيٸستٸ دەرەجەسٸندە ناسيحاتتالۋ كەرەك. بولاشاقتا ماقالا بارىسىندا كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەردٸ جەنە دە جاڭا تابىلعان مەلٸمەتتەردٸ سارالاي كەلە ٷش ٸشەكتٸ دومبىرانىڭ قازاق حالقى ٷشٸن ٶزٸندٸك ورنىن ايقىنداپ الۋ كەرەك. سوندا اتا-بابالار الدىنداعى پارىزدى ٶتەي العانداي بولامىز.
P.S. بٷگٸنگٸ تاڭدا ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا تۋرالى كٶپ ەڭگٸمە ايتىلىپ جٷر. «قازاقتا مۇنداي مۋزىكالىق اسپاپ بولماعان», «ويدان شىعارىلعان» دەگەندەي پٸكٸر بار. بۇل ماقالا بارىسىندا بارلىق پٸكٸردٸ تەرٸسكە شىعاردىق دەپ ويلايمىز.
رٷستەم نٷركەنوۆ
كٷي زەرتتەۋشٸسٸ
ۇلت پورتالى
