Burynǵynyń úlkenderi bir jamandyqty estise, ne sumdyqty kózi shalsa, «Bala estimesin, bala kórmesin» deidi eken. Qazir olai dei almaityn siiaqtysyń, sebebi, ashyq qoǵamda ómir súrip jatyrmyz. Kelýshi de kóp, ózimizde tórtkúl dúniege saparlap jatyrmyz. Aqparat aǵyny asqynyp-aq tur. Ne joq deisiz onda, bári bar. Birde «e» deisiń, keide jat qylyqtardy kórgende ózegiń tuz jalaǵandai órtenedi. Endi osy arada basty aitpaq áńgimege bet burar bolsaq, ol urpaq tárbiesi edi. Urpaq eldiń erteńgi altyn dińgegi. Sol altyn dińgekti jahandaný zamanynda bir nársege uryndyrmai qalai túzý jolda ustap turýǵa bolady? Árine, «ol múmkin emes, torǵa qamap qoisań da, buzyp shyǵady», deitin sáýegei sóz aitylar. Sonda qaitpek kerek? Táýelsiz eldiń máńgiligin saqtaý úshin, urpaqty adastyrmaý úshin, aqylǵa qonar bir qareketke barmasaq bolmaityndai. Óitkeni, kámeletke tolmaǵan jastar arasyndaǵy qylmys tyiylmai tur. Onyń derekterin tiisti mekemeler tizbelep, túzeý jóninde nusqaýlaryn berip jatyr. Biraq áttegen-ailar ár jerden tóbe kórsetedi. Oqýshylar birigip, muǵalimin sabaityndy shyǵardy. Aldanyp, teris aǵymdarǵa kirip ketkender týraly jat ádetti qulaq estip, tipti, kóz kórmegen sumdyqtar da shyǵyp jatyr.
Osy arada bizdiń aitpaǵymyz, aldymen úlkender jaǵy túzelse, iaǵni Elbasy aitqan táýelsiz eldiń negizi sanalatyn qazaq qaýymy taram-taram bolmai bir arnaǵa toǵyssa, bólinip-jarylmasa. Sóitip, ult taǵdyry, urpaq bolashaǵy degende qyryn alsa jutqa keter bailyq, qoldyń kiri qyzmettiń tileýin tilemei urpaq tárbiesi jolynda birikse, jastar arasyndaǵy jat qylyq tyiylar edi. Sonda ulttyq sana, ulttyq rýh dúr etip qanat qaǵar edi. Bas-basymyzǵa dalaqtai berý daralyqqa jatpaitynyn sezgen jón. Árqaisysymyz sózimiz ádemi bolǵanmen, ainala beretin tustaǵy isimiz irip ketetin sátterden tyiylsaq, qane?! Tipti, búkil baitaǵymyzda bir ul, ne bir qyz óresizdik tanytsa, jurt bolyp jumylsaq, nege olai boldy eken desek, saldarymen emes, sebebin zerdelesek, utylmas edik. Osy jerde Abaidyń qazaqtyń bir qýanyshy men bir jubanyshy týraly aitqan sózi oiǵa oralyp otyr. «Onyń qýanyshy – elde bir jamandy taýyp, ia bir adamnyń bul ózi qylmaǵan jamanshylyǵy shyqsa qýanady. Aitady: Qudai pálensheden saqtasyn, o da adammyn dep júr ǵoi, onyń qasynda biz sáýleli kisiniń biri emespiz be, oǵan qaraǵanda men taza kisi emespin be? – dep. Oǵan Qudai Taǵala aityp pa, pálensheden táýir bolsań boldy dep» deidi de, bir tusta «Qazaq ta adam balasy ǵoi» dep alady da: «Endi jubanysh – jalǵyz biz be, eldiń bári de súitip-aq júr ǵoi, kóppen kórgen – uly toi, kóppen birge bolsa bolady degen sózdi jubanysh qylady. Oǵan Qudai Taǵala aityp pa, kópten qalmasań boldy dep, kópke qaharym júrmeidi dep? Kópke tuzaǵym jetpeidi dep pe?» deidi. Abaidyń bul sózderiniń arǵy jaǵynda urpaqqa úlgi bolý, bir bolý degen uǵym jatyr. Qazir kapitalizm qaǵidasy ma, bai balasy men kedei balasy degen shyqty. Asan men Úsen birine biri suraýly júzben qaraidy. Nesin jasyramyz bul kesel bilim uialarynda baiqala bastady. Ony úlkender jaǵy da aýyz toltyryp aitatyn bolyp barady. Olardyń júginetinderi – Eýropa. Mundai qylyq qazaq úshin jeńis emes, jeńilis desek, artyq aitqandyq bola qoimas. Sebebi, ulttyq tárbie, ulttyq úlgi aqparattardyń qoiyrtpaǵyna ainala bastady. Salt-dástúr men kiim úlgilerin kontsertterde, teatrda, Naýryzda kóremiz. Balanyń kózinshe aitpaitynymyz joq. Bireýdi sybap, bireýdi jamandap jatamyz. Eń sumdyǵy balamyzǵa sabaq beretin muǵalim týraly olardyń kózinshe qily-qily áńgimeler aitatynymyz jáne bar. Odan keiin bala oǵan qalai iltipat kórsetsin? Myqtymyn degenderdiń balalary muǵalimderdi mensine bermeidi. Muǵalim de olardyń aldynda tómenshiktei beretini ras.
Iá, urpaqqa úlgi qai zamanda da úlkennen daryǵan. Atam qazaq ákege qarap ul, sheshege qarap qyz ósedi deidi. Bul arǵy qazaqtan qalǵan aqiqat. Bir jyly Eýropaǵa barǵanda qaýsaǵan kempir-shaldardy kórip, bul kisiler ne istep júr degenimizde, «Ózderinshe ómir keship jatqan qariialar ǵoi» degeni este. Nesin búgemiz, qazir bizdiń elimizde de ózinshe «tynyshtyqta» ómir súrýge úirenip kele jatqan úlkender barshylyq. Kenje balanyń qolynda turý sirep barady. Kelin bala, qyz kúieý jan baǵys qamynda júr. Ul-qyz tárbiesi basqa qolǵa ótip barady. Bul ult tárbiesin, urpaq tárbiesin ózgeniń qolyna erip qoiý emes pe? Bul bir kezderi jurtymyzǵa, ultymyzǵa qasiret bolyp júrmes pe eken? Biz muny Murat aqynnyń «Men qaýip etkennen aitamyn: Aq boryqtai iilgen, Keiingi týǵan balanyń, Buza ma dep reńin?» degen óleń joly eske túsken soń aityp otyrmyz. Qazaqtyń qas batyry Baýyrjan Momyshuly «Jaýdan da, daýdan da qoryqpaǵan qazaq edim, endi qorqynyshym kóbeiip júr. Balalaryn besikke bólemegen, besigi joq elden qorqamyn. Ekinshi, nemeresine ertegi aityp beretin ájeniń azaiýynan qorqamyn. Úshinshi, dámdi, dástúrdi syilamaityn balalar ósip keledi. Onyń qolyna qylysh berse, kimdi de bolsa shaýyp tastaýǵa daiar. Qolyna kitap almaidy. Úirenip jatqan bala joq. Úiretip jatqan áje, áke joq» degen sózi aldaǵy tolqynǵa, iaǵni ata men ájege, áke men anaǵa myń batpan aýyr salmaq salyp-aq tur.
Sonymen, búgingi qazaq «Máńgilik Eldiń» erteńgi tizginin ustaityn perishte kóńil jastyń sanasyna jat qylyqty túsirmei, eldik rýhty sińirip, ósirý jolynda tize biriktirýi kerek dep oilaisyz. Bar qazaq – bir qazaq bolatyn kún qazir. Naryqtyń zańy óz aldyna, ulttyń rýhy biik turyp, birlikke kelgende jumylyp judyryq, birigip bilek bolý syn saǵaty týyp otyr. Elbasynyń «Máńgilik El» – uly ideiasynyń altyn arqaýy da osynda jatyr.
Súleimen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)