بۇرىنعىنىڭ ٷلكەندەرٸ بٸر جاماندىقتى ەستٸسە, نە سۇمدىقتى كٶزٸ شالسا, «بالا ەستٸمەسٸن, بالا كٶرمەسٸن» دەيدٸ ەكەن. قازٸر ولاي دەي المايتىن سيياقتىسىڭ, سەبەبٸ, اشىق قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. كەلۋشٸ دە كٶپ, ٶزٸمٸزدە تٶرتكٷل دٷنيەگە ساپارلاپ جاتىرمىز. اقپارات اعىنى اسقىنىپ-اق تۇر. نە جوق دەيسٸز وندا, بەرٸ بار. بٸردە «ە» دەيسٸڭ, كەيدە جات قىلىقتاردى كٶرگەندە ٶزەگٸڭ تۇز جالاعانداي ٶرتەنەدٸ. ەندٸ وسى ارادا باستى ايتپاق ەڭگٸمەگە بەت بۇرار بولساق, ول ۇرپاق تەربيەسٸ ەدٸ. ۇرپاق ەلدٸڭ ەرتەڭگٸ التىن دٸڭگەگٸ. سول التىن دٸڭگەكتٸ جاھاندانۋ زامانىندا بٸر نەرسەگە ۇرىندىرماي قالاي تٷزۋ جولدا ۇستاپ تۇرۋعا بولادى? ەرينە, «ول مٷمكٸن ەمەس, تورعا قاماپ قويساڭ دا, بۇزىپ شىعادى», دەيتٸن سەۋەگەي سٶز ايتىلار. سوندا قايتپەك كەرەك? تەۋەلسٸز ەلدٸڭ مەڭگٸلٸگٸن ساقتاۋ ٷشٸن, ۇرپاقتى اداستىرماۋ ٷشٸن, اقىلعا قونار بٸر قارەكەتكە بارماساق بولمايتىنداي. ٶيتكەنٸ, كەمەلەتكە تولماعان جاستار اراسىنداعى قىلمىس تىيىلماي تۇر. ونىڭ دەرەكتەرٸن تيٸستٸ مەكەمەلەر تٸزبەلەپ, تٷزەۋ جٶنٸندە نۇسقاۋلارىن بەرٸپ جاتىر. بٸراق ەتتەگەن-ايلار ەر جەردەن تٶبە كٶرسەتەدٸ. وقۋشىلار بٸرٸگٸپ, مۇعالٸمٸن سابايتىندى شىعاردى. الدانىپ, تەرٸس اعىمدارعا كٸرٸپ كەتكەندەر تۋرالى جات ەدەتتٸ قۇلاق ەستٸپ, تٸپتٸ, كٶز كٶرمەگەن سۇمدىقتار دا شىعىپ جاتىر.
وسى ارادا بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز, الدىمەن ٷلكەندەر جاعى تٷزەلسە, ياعني ەلباسى ايتقان تەۋەلسٸز ەلدٸڭ نەگٸزٸ سانالاتىن قازاق قاۋىمى تارام-تارام بولماي بٸر ارناعا توعىسسا, بٶلٸنٸپ-جارىلماسا. سٶيتٸپ, ۇلت تاعدىرى, ۇرپاق بولاشاعى دەگەندە قىرىن السا جۇتقا كەتەر بايلىق, قولدىڭ كٸرٸ قىزمەتتٸڭ تٸلەۋٸن تٸلەمەي ۇرپاق تەربيەسٸ جولىندا بٸرٸكسە, جاستار اراسىنداعى جات قىلىق تىيىلار ەدٸ. سوندا ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق رۋح دٷر ەتٸپ قانات قاعار ەدٸ. باس-باسىمىزعا دالاقتاي بەرۋ دارالىققا جاتپايتىنىن سەزگەن جٶن. ەرقايسىسىمىز سٶزٸمٸز ەدەمٸ بولعانمەن, اينالا بەرەتٸن تۇستاعى ٸسٸمٸز ٸرٸپ كەتەتٸن سەتتەردەن تىيىلساق, قانە?! تٸپتٸ, بٷكٸل بايتاعىمىزدا بٸر ۇل, نە بٸر قىز ٶرەسٸزدٸك تانىتسا, جۇرت بولىپ جۇمىلساق, نەگە ولاي بولدى ەكەن دەسەك, سالدارىمەن ەمەس, سەبەبٸن زەردەلەسەك, ۇتىلماس ەدٸك. وسى جەردە ابايدىڭ قازاقتىڭ بٸر قۋانىشى مەن بٸر جۇبانىشى تۋرالى ايتقان سٶزٸ ويعا ورالىپ وتىر. «ونىڭ قۋانىشى – ەلدە بٸر جاماندى تاۋىپ, يا بٸر ادامنىڭ بۇل ٶزٸ قىلماعان جامانشىلىعى شىقسا قۋانادى. ايتادى: قۇداي پەلەنشەدەن ساقتاسىن, و دا اداممىن دەپ جٷر عوي, ونىڭ قاسىندا بٸز سەۋلەلٸ كٸسٸنٸڭ بٸرٸ ەمەسپٸز بە, وعان قاراعاندا مەن تازا كٸسٸ ەمەسپٸن بە? – دەپ. وعان قۇداي تاعالا ايتىپ پا, پەلەنشەدەن تەۋٸر بولساڭ بولدى دەپ» دەيدٸ دە, بٸر تۇستا «قازاق تا ادام بالاسى عوي» دەپ الادى دا: «ەندٸ جۇبانىش – جالعىز بٸز بە, ەلدٸڭ بەرٸ دە سٷيتٸپ-اق جٷر عوي, كٶپپەن كٶرگەن – ۇلى توي, كٶپپەن بٸرگە بولسا بولادى دەگەن سٶزدٸ جۇبانىش قىلادى. وعان قۇداي تاعالا ايتىپ پا, كٶپتەن قالماساڭ بولدى دەپ, كٶپكە قاھارىم جٷرمەيدٸ دەپ? كٶپكە تۇزاعىم جەتپەيدٸ دەپ پە?» دەيدٸ. ابايدىڭ بۇل سٶزدەرٸنٸڭ ارعى جاعىندا ۇرپاققا ٷلگٸ بولۋ, بٸر بولۋ دەگەن ۇعىم جاتىر. قازٸر كاپيتاليزم قاعيداسى ما, باي بالاسى مەن كەدەي بالاسى دەگەن شىقتى. اسان مەن ٷسەن بٸرٸنە بٸرٸ سۇراۋلى جٷزبەن قارايدى. نەسٸن جاسىرامىز بۇل كەسەل بٸلٸم ۇيالارىندا بايقالا باستادى. ونى ٷلكەندەر جاعى دا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن بولىپ بارادى. ولاردىڭ جٷگٸنەتٸندەرٸ – ەۋروپا. مۇنداي قىلىق قازاق ٷشٸن جەڭٸس ەمەس, جەڭٸلٸس دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. سەبەبٸ, ۇلتتىق تەربيە, ۇلتتىق ٷلگٸ اقپاراتتاردىڭ قويىرتپاعىنا اينالا باستادى. سالت-دەستٷر مەن كيٸم ٷلگٸلەرٸن كونتسەرتتەردە, تەاتردا, ناۋرىزدا كٶرەمٸز. بالانىڭ كٶزٸنشە ايتپايتىنىمىز جوق. بٸرەۋدٸ سىباپ, بٸرەۋدٸ جامانداپ جاتامىز. ەڭ سۇمدىعى بالامىزعا ساباق بەرەتٸن مۇعالٸم تۋرالى ولاردىڭ كٶزٸنشە قيلى-قيلى ەڭگٸمەلەر ايتاتىنىمىز جەنە بار. ودان كەيٸن بالا وعان قالاي ٸلتيپات كٶرسەتسٸن? مىقتىمىن دەگەندەردٸڭ بالالارى مۇعالٸمدەردٸ مەنسٸنە بەرمەيدٸ. مۇعالٸم دە ولاردىڭ الدىندا تٶمەنشٸكتەي بەرەتٸنٸ راس.
يە, ۇرپاققا ٷلگٸ قاي زاماندا دا ٷلكەننەن دارىعان. اتام قازاق ەكەگە قاراپ ۇل, شەشەگە قاراپ قىز ٶسەدٸ دەيدٸ. بۇل ارعى قازاقتان قالعان اقيقات. بٸر جىلى ەۋروپاعا بارعاندا قاۋساعان كەمپٸر-شالداردى كٶرٸپ, بۇل كٸسٸلەر نە ٸستەپ جٷر دەگەنٸمٸزدە, «ٶزدەرٸنشە ٶمٸر كەشٸپ جاتقان قارييالار عوي» دەگەنٸ ەستە. نەسٸن بٷگەمٸز, قازٸر بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە ٶزٸنشە «تىنىشتىقتا» ٶمٸر سٷرۋگە ٷيرەنٸپ كەلە جاتقان ٷلكەندەر بارشىلىق. كەنجە بالانىڭ قولىندا تۇرۋ سيرەپ بارادى. كەلٸن بالا, قىز كٷيەۋ جان باعىس قامىندا جٷر. ۇل-قىز تەربيەسٸ باسقا قولعا ٶتٸپ بارادى. بۇل ۇلت تەربيەسٸن, ۇرپاق تەربيەسٸن ٶزگەنٸڭ قولىنا ەرٸپ قويۋ ەمەس پە? بۇل بٸر كەزدەرٸ جۇرتىمىزعا, ۇلتىمىزعا قاسٸرەت بولىپ جٷرمەس پە ەكەن? بٸز مۇنى مۇرات اقىننىڭ «مەن قاۋٸپ ەتكەننەن ايتامىن: اق بورىقتاي يٸلگەن, كەيٸنگٸ تۋعان بالانىڭ, بۇزا ما دەپ رەڭٸن?» دەگەن ٶلەڭ جولى ەسكە تٷسكەن سوڭ ايتىپ وتىرمىز. قازاقتىڭ قاس باتىرى باۋىرجان مومىشۇلى «جاۋدان دا, داۋدان دا قورىقپاعان قازاق ەدٸم, ەندٸ قورقىنىشىم كٶبەيٸپ جٷر. بالالارىن بەسٸككە بٶلەمەگەن, بەسٸگٸ جوق ەلدەن قورقامىن. ەكٸنشٸ, نەمەرەسٸنە ەرتەگٸ ايتىپ بەرەتٸن ەجەنٸڭ ازايۋىنان قورقامىن. ٷشٸنشٸ, دەمدٸ, دەستٷردٸ سىيلامايتىن بالالار ٶسٸپ كەلەدٸ. ونىڭ قولىنا قىلىش بەرسە, كٸمدٸ دە بولسا شاۋىپ تاستاۋعا دايار. قولىنا كٸتاپ المايدى. ٷيرەنٸپ جاتقان بالا جوق. ٷيرەتٸپ جاتقان ەجە, ەكە جوق» دەگەن سٶزٸ الداعى تولقىنعا, ياعني اتا مەن ەجەگە, ەكە مەن اناعا مىڭ باتپان اۋىر سالماق سالىپ-اق تۇر.
سونىمەن, بٷگٸنگٸ قازاق «مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ» ەرتەڭگٸ تٸزگٸنٸن ۇستايتىن پەرٸشتە كٶڭٸل جاستىڭ ساناسىنا جات قىلىقتى تٷسٸرمەي, ەلدٸك رۋحتى سٸڭٸرٸپ, ٶسٸرۋ جولىندا تٸزە بٸرٸكتٸرۋٸ كەرەك دەپ ويلايسىز. بار قازاق – بٸر قازاق بولاتىن كٷن قازٸر. نارىقتىڭ زاڭى ٶز الدىنا, ۇلتتىڭ رۋحى بيٸك تۇرىپ, بٸرلٸككە كەلگەندە جۇمىلىپ جۇدىرىق, بٸرٸگٸپ بٸلەك بولۋ سىن ساعاتى تۋىپ وتىر. ەلباسىنىڭ «مەڭگٸلٸك ەل» – ۇلى يدەياسىنىڭ التىن ارقاۋى دا وسىندا جاتىر.
سٷلەيمەن مەمەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
.jpeg)