Bala kezde bir-birimizge aitatyn qorqynyshty áńgimeler áli kúnge jadymyzdan shyqpaidy. Sonyń barlyǵy derlik ótirik bolsa da, nege sýjúrek bolǵanymyz túsiniksiz. Bul álde bala kezde boidy bileitin qorqynysh sezimderiniń asqynyp, baisaldy minezdiń qalyptaspaǵandyǵynan ba? Tipti sol úreidi áli kúnge tolyqqandy jeńe almaǵandar da barshylyq.
Ótken ǵasyrdaǵy dene túrshiktiretin ańyzdardyń deni jalmaýyz kempir, qansorǵysh, kórinbeitin kisiler týraly bolyp kelse, búgingi balalardyń boiyndaǵy úrei tipti kóp. Telearnalardy qossańyz midy ashytatyn mýltfilmderden bastap, kádimgi jańalyqtarǵa deiin adamdardy amalsyz saqtanýǵa májbúrleidi. Óitkeni tal túste joǵalyp ketý, kezdeisoq apat pen ólim, órt, zorlyq pen zorlaý áreketteri bir tolastamai tur.
Ǵalymdar ashqan jańalyqtardyń da birazy adamzat úshin qorqynyshty eken. Olardyń birqatary mynadai:
Ǵaryshtaǵy aqylsyzdyq
Sońǵy jyldary Marsqa sapar shegý, tipti 2030 jyldan bastap adamdardyń sonda turaqtap qalýy tóńireginde kóptegen áńgimeler aitylyp júr. Osynyń ózi ońai nárse emes, oilanatyn nárse eken. Jaqynda júrgizilgen zertteýler barysynda adam balasyn úrkitetin derekter aityldy. Zerthanalarda tyshqandarǵa júrgizilgen tájiribe Qyzyl planetada ǵaryshkerlerdi qorǵaityn tabiǵi qorǵanysh qabattary joqtyǵyn kórsetken. Osynyń saldarynan tyshqandardyń miynda qabynýlar paida bolyp, esinen aiyrylý baiqalǵan. Olar únemi úrei ústinde ómir súrgen.
Qazirgi kezde ǵaryshkerlerdi bógde álemde sáýlege ushyraýdan qorǵaityn birde-bir tiimdi tásil joq. Osydan shyǵatyn qorytyndy mynadai: Marsta maqsatqa jetý qiyn, sebebi onda adamzatty tek ólim kútip tur.
DNK urlyǵy
WO dep atalatyn virýs keibir órmekshilerdiń jasýshalarynda bolatyn bakteriialardy joiady eken. Oqymystylar DNK-nyń bir bóligin shyn máninde búldiretindigin de anyqtaǵan. WO býnaqaiaqtylardyń birqatarynda ǵana ýdy retteýge sebepshi delinip kelse, endi bul qaǵidaǵa da ózgerister engizildi. Quramy ýly zat jasýshylardyń qabyrshaqtaryna erkin enip, sol jerde tez kóbeietindigi dáleldendi.
Zertteý avtorlary osyǵan deiingi virýs kópkletkaly tirshilik ieleriniń genindegi bakteriialardy ǵana «urlaidy» degen joramal joqqa shyqty. Osydan soń adam ataýlynyń genindegi de «ǵajaiyptardyń» sońy qalai aiaqtalatyndyǵyn zertteý qajet bolyp tur.
Solton-si-diń jarylýy
Seismologtar kóptegen jyldar boiyna AQSh-taǵy ataqty San-Andreas jaryǵyn kúshti jer silkinisinen keiin paida boldy dep kelgen edi. Alaida bul pikir jańsaq bolyp shyqty. Negizgi apat oshaǵy ol jerde emes, San-Andreaske kólbeý jatqan Solton-side bolǵanyn anyqtady. Iaǵni, jaryq tektonikalyq plitanyń qulaýynan paida bolǵan.
Bul jańalyq aýmaqtaǵy seismikalyq qaýipti qaita baǵalaýǵa múmkindik berdi. Solton-si ózenindegi jaryq qaita San-Andreaske túsetin salmaqty azaityp otyrǵan kórinedi. Bulai bolmaǵanda álgi jaryq eki ese úlken bolady eken jáne ol jer sharyna da áseri bolýy múmkin.
Janalǵysh mashina
Jasandy intellekt – bolashaqtyń óte mańyzdy tehnologiiasy ekendigin ýaqyt dáleldedi. Alaida amerikalyq Karnegi ýniversiteti ǵalymdary jasandy intellekt adamzat úshin qaýipke ainalýy múmkin degen boljam jasady. Olar kez kelgen nárseni qurtatyn jasandy neirondar júiesin ázirlegen. Ázirshe ol Doom oiyndar júiesinde qoldanylatyn virtýaldy álemdegi dúnie ǵana. Qazir kompiýterlerde oinalatyn osy oiyndar ómirde iske asar bolsa, dúnie qalai bolaryn bilesiz be?
Karolin qasapshysy
Soltústik Karolina memlekettik ýniversitetiniń paleontologtary jaqynda ǵylymda belgisiz janýardyń túrin tapty. Ol ertedegi dinozavrlar men qoltyraýyndardan da kúshti bolyp shyqty.
Bul tirshilik ieleri kezinde dúnieni sharlap, adamzattyń jaýyna ainalǵan. 200 million jyl buryn ómir súrgen haiýan qaita keler bolsa, taǵy da adamdardyń túbine jeteri anyq. Biraq ǵylymdaǵy qarý-jaraqqa qatysty keibir jańalyqtar onsyz da tirshilikti tyǵyryqqa tirep tur.
Nesie kartasy
Osydan úsh jyl buryn Ekaterinbýrgte banktiń nesie kartasyna arnalǵan eskertkish ashylǵan. Shoiyn kartaǵa Edvard Bellamidiń aty-jóni oiyp jazylǵan. Ol 1888 jyly jaryq kórgen «Ótken kúnge kózqaras» dep atalatyn qiiali romanynda nesie júiesiniń paida bolatyndyǵyn jazypty.
Kitapta Bellami basty keiipker XIX ǵasyrdyń sońynda tereń uiqyǵa ketip, 2000 jyly oianǵany týraly jazady. Sonda kórgen túsi qyzyq. Álem qarjy korporatsiiasy arqyly basqarylyp, qoldaǵy barlyq qarajat jinap alynady. Onyń ornyna árbir azamat óziniń esebine belgili bir mólsherde qarajat aýdarylǵan arnaýly kartalar alady.
Osylaisha, Bellamidiń romany bestsellerge ainalyp, qoǵamdyq uiymdar men partiialardy tańǵaldyrǵan. Al Bellamidiń partiiasy Niderlandyda 1947 jylǵa deiin – jarty ǵasyr ómir súrgen. Esesine, nesie kartalary máńgilik ómir súrýge bekem bel býǵan syńaily.
Adam aǵzalaryn aýystyrý
1955 jyly Stanislav Lem «Mister Djons tiri me?» dep atalatyn áńgimesin avtogonda otyryp jazypty. Shyǵarmada kóptegen jol-kólik apattarynan soń óz aǵzalaryn jasandy aǵzalarǵa aýystyrǵandar týraly baiandaidy.
Búginde sol áńgimedegi ózekti máseleler shyndyqqa ainaldy. Jasandy aǵzalardy aýystyrý sóz bolmai qaldy.
Bostondaǵy Harvard Apparatus Regenerative Technology kompaniiasy naýqastardyń eń kúrdeli aǵza julyn kletkalary úshin sintetikalyq tútiksheler shyǵara bastady.
Tehas júrek institýtynyń regenerativti meditsina bóliminiń direktory Doris Teilor tipti atjalman terisinen «biojasandy» júrek jasaǵan. Ony tájiribeden ótkizýge 10 jyl kerek eken. Ǵalymdar óz jańalyqtarynyń bolashaǵyna senedi jáne keleshekte adamnyń dene bólshekteri túgel jasalatyndyǵyna senimdi.
«Ushatyn» sómke
1928 jyly jýrnalist Filip Nolan Amazing Stories jýrnalynda basty keiipker Entoni Rodjers qylmyspen kúresý úshin ushatyn sómkeni paidalanǵany týraly seriialy maqalalar jazǵan.
Reaktivti sómke ádebietten ómir shyndyǵyna ainaldy. Sómkeniń ushýy armannan shyndyqqa ainaldy.
Jańazelandiialyq Martin Aircraft Company kompaniiasy qazirdiń ózinde ushatyn sómkelerdi saýdaǵa shyǵarǵan. Ol 2500 metr biiktikte 30 minýt qana ushady.
Internet
1898 jyly Mark Tven «Londondyq «Taims» 1904» dep atalatyn áńgime jazǵan. Onda qazirgi internettiń jai-japsary aitylady. Jazýshy telektroskop dep atalatyn qurylǵy týraly áńgimeleidi. Sol arqyly adamdar birin-biri baqylai alatyndyǵyn aityp, mádeniet, ǵylym jańalyqtaryn bilip, álemniń kez kelgen buryshyna telefon shalýǵa bolatyndyǵyn qulaqqaǵys jasaǵan. Barlyq aqparattyń ekran betine shyǵatyndyǵyn da aitqan.
Qysqasy, bul qazirgi internettiń bastalýy ekendigin alǵashqy kezde eshkim bilmegeni anyq. Bertinde kitapty qunyǵa oqityndar shyndyqqa ainalǵan jańalyqqa jaǵalaryn ustady.
Antidepressant
Oldos Hakslidiń «O ǵajaiyp, jańa álem» romanynda adamdardyń barlyǵy «soma» dep atalatyn preparat ishetindigi sóz bolady. Bul – búgingi antidepressant. Ol adamnyń basyndaǵy keibir problemalardy umytýyna kómektesip, masattaný sezimin syilap, qýanyshqa bóleidi. Bul dáriden bas tartý romanda psihikalyq dertke uryndyratyndyǵy, adamnyń sharshap, kúizeliske túsetindigi tilge tiek bolady.
Ómirdiń ózi osyndai boldy. Dúrlikken dúniede júikesi juqarǵandar kóbeidi. Sondyqtan da damyǵan elderde jurtshylyq antidepressantsyz kún kóre almaityn bolǵan. Bul tabletkalardy birneshe jyl qatarynan qoldaný himiialyq jáne psihologiialyq táýeldilikke soqtyrady eken. Oldos Haksli osyndai simptomdar týraly 1932 jyly jazypty.
Ómir barǵan saiyn qyzyq ári shytyrman bolyp barady. Jer sharynda ár sekýnd saiyn jańalyq, túrli oqiǵalar bolyp jatyr. Tosyn jaǵdailarǵa tosqaýyl bolarlyq zertteýler de júrgizilýde. Osynyń barlyǵy bir-bir kitapqa arqaý bolary anyq. Biraq keleshektiń kókjiegin kórsetip beretin, adamzatty qutqaratyn jańa týyndylar jazyla ma?
Osy oraida Kamal Smaiylovtyń úsh tomdyq shyǵarmalaryn qaita bir qarap shyǵýǵa týra keledi. Kamal aǵanyń keibir pýblitsistikalyq shyǵarmalarynda keleshekke oi júgirtken tyń derekter men dáiekter aitylady.
Osyndai shyǵarmalar adamdardy kitap oqýǵa amalsyz jeteleidi.
Joldasbek DÝANABAI,
"Aiqyn" gazeti
.jpg)