ٷرەي بيلەگەن ٷي نەمەسە ادامزاتتى كٸم قۇتقارادى?

بالا كەزدە بٸر-بٸرٸمٸزگە ايتاتىن قورقىنىشتى ەڭگٸمەلەر ەلٸ كٷنگە جادىمىزدان شىقپايدى. سونىڭ بارلىعى دەرلٸك ٶتٸرٸك بولسا دا, نەگە سۋجٷرەك بولعانىمىز تٷسٸنٸكسٸز. بۇل ەلدە بالا كەزدە بويدى بيلەيتٸن قورقىنىش سەزٸمدەرٸنٸڭ اسقىنىپ, بايسالدى مٸنەزدٸڭ قالىپتاسپاعاندىعىنان با? تٸپتٸ سول ٷرەيدٸ ەلٸ كٷنگە تولىققاندى جەڭە الماعاندار دا بارشىلىق.

ٶتكەن عاسىرداعى دەنە تٷرشٸكتٸرەتٸن اڭىزداردىڭ دەنٸ جالماۋىز كەمپٸر, قانسورعىش, كٶرٸنبەيتٸن كٸسٸلەر تۋرالى بولىپ كەلسە, بٷگٸنگٸ بالالاردىڭ بويىنداعى ٷرەي تٸپتٸ كٶپ. تەلەارنالاردى قوسساڭىز ميدى اشىتاتىن مۋلتفيلمدەردەن باستاپ, كەدٸمگٸ جاڭالىقتارعا دەيٸن ادامداردى امالسىز ساقتانۋعا مەجبٷرلەيدٸ. ٶيتكەنٸ تال تٷستە جوعالىپ كەتۋ, كەزدەيسوق اپات پەن ٶلٸم, ٶرت, زورلىق پەن زورلاۋ ەرەكەتتەرٸ بٸر تولاستاماي تۇر.

عالىمدار اشقان جاڭالىقتاردىڭ دا بٸرازى ادامزات ٷشٸن قورقىنىشتى ەكەن. ولاردىڭ بٸرقاتارى مىناداي:

عارىشتاعى اقىلسىزدىق
سوڭعى جىلدارى مارسقا ساپار شەگۋ, تٸپتٸ 2030 جىلدان باستاپ ادامداردىڭ سوندا تۇراقتاپ قالۋى تٶڭٸرەگٸندە كٶپتەگەن ەڭگٸمەلەر ايتىلىپ جٷر. وسىنىڭ ٶزٸ وڭاي نەرسە ەمەس, ويلاناتىن نەرسە ەكەن. جاقىندا جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋلەر بارىسىندا ادام بالاسىن ٷركٸتەتٸن دەرەكتەر ايتىلدى. زەرتحانالاردا تىشقاندارعا جٷرگٸزٸلگەن تەجٸريبە قىزىل پلانەتادا عارىشكەرلەردٸ قورعايتىن تابيعي قورعانىش قاباتتارى جوقتىعىن كٶرسەتكەن. وسىنىڭ سالدارىنان تىشقاندار­دىڭ ميىندا قابىنۋلار پايدا بولىپ, ەسٸنەن ايىرىلۋ بايقالعان. ولار ٷنەمٸ ٷرەي ٷستٸندە ٶمٸر سٷرگەن.
قازٸرگٸ كەزدە عارىشكەرلەردٸ بٶگدە ەلەمدە سەۋلەگە ۇشىراۋدان قورعايتىن بٸردە-بٸر تيٸمدٸ تەسٸل جوق. وسىدان شىعاتىن قورىتىندى مىناداي: مارستا ماقساتقا جەتۋ قيىن, سەبەبٸ وندا ادامزاتتى تەك ٶلٸم كٷتٸپ تۇر.

دنك ۇرلىعى
WO دەپ اتالاتىن ۆيرۋس كەيبٸر ٶرمەكشٸلەردٸڭ جاسۋشالارىندا بولاتىن باكتەرييالاردى جويادى ەكەن. وقىمىستىلار دنك-نىڭ بٸر بٶلٸگٸن شىن مەنٸندە بٷلدٸرەتٸن­دٸگٸن دە انىقتاعان. WO بۋناقاياق­تىلاردىڭ بٸرقاتارىندا عانا ۋدى رەتتەۋگە سەبەپشٸ دەلٸنٸپ كەلسە, ەندٸ بۇل قاعيداعا دا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. قۇرامى ۋلى زات جاسۋ­شىلاردىڭ قابىرشاقتارىنا ەركٸن ەنٸپ, سول جەردە تەز كٶبەيەتٸندٸگٸ دەلەلدەندٸ.
زەرتتەۋ اۆتورلارى وسىعان دەيٸنگٸ ۆيرۋس كٶپ­كلەتكالى تٸرشٸلٸك يەلەرٸنٸڭ گە­نٸندەگٸ باكتەرييالاردى عانا «ۇرلايدى» دەگەن جورامال جوققا شىقتى. وسىدان سوڭ ادام اتاۋ­لىنىڭ گەنٸندەگٸ دە «عاجايىپ­تاردىڭ» سوڭى قالاي اياقتالاتىن­دىعىن زەرتتەۋ قاجەت بولىپ تۇر.

سولتون-سي-دٸڭ جارىلۋى
سەيسمولوگتار كٶپتەگەن جىل­دار بويىنا اقش-تاعى اتاقتى سان-اندرەاس جارىعىن كٷشتٸ جەر سٸلكٸ­نٸ­سٸنەن كەيٸن پايدا بولدى دەپ كەل­گەن ەدٸ. الايدا بۇل پٸكٸر جاڭساق بو­لىپ شىقتى. نەگٸزگٸ اپات وشاعى ول جەردە ەمەس, سان-اندرەاسكە كٶل­بەۋ جاتقان سولتون-سيدە بولعا­نىن انىقتادى. ياعني, جارىق تەك­تونيكالىق پليتانىڭ قۇلاۋىنان پايدا بولعان.
بۇل جاڭالىق اۋماقتاعى سەيس­ميكالىق قاۋٸپتٸ قايتا باعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. سولتون-سي ٶزە­نٸندەگٸ جارىق قايتا سان-اندرەاس­كە تٷسەتٸن سالماقتى ازايتىپ وتىر­عان كٶرٸنەدٸ. بۇلاي بولما­عاندا ەلگٸ جارىق ەكٸ ەسە ٷلكەن بولادى ەكەن جەنە ول جەر شارىنا دا ەسەرٸ بولۋى مٷمكٸن.

جانالعىش ماشينا
جاساندى ينتەللەكت – بولا­شاق­تىڭ ٶتە ماڭىزدى تەحنولوگييا­سى ەكەندٸگٸن ۋاقىت دەلەلدەدٸ. الايدا امەريكالىق كارنەگي ۋنيۆەرسيتەتٸ عالىمدارى جاساندى ينتەللەكت ادامزات ٷشٸن قاۋٸپكە اينالۋى مٷمكٸن دەگەن بولجام جاسادى. ولار كەز كەلگەن نەرسەنٸ قۇرتاتىن جاساندى نەيروندار جٷيەسٸن ەزٸرلەگەن. ەزٸرشە ول Doom ويىندار جٷيەسٸندە قول­دانىلاتىن ۆيرتۋالدى ەلەمدەگٸ دٷنيە عانا. قازٸر كومپيۋتەرلەردە وينالاتىن وسى ويىندار ٶمٸردە ٸسكە اسار بولسا, دٷنيە قالاي بولارىن بٸلەسٸز بە?

كارولين قاساپشىسى
سولتٷستٸك كارولينا مەملە­كەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پالەون­تولوگتارى جاقىندا عىلىمدا بەلگٸسٸز جانۋاردىڭ تٷرٸن تاپتى. ول ەرتەدەگٸ دينوزاۆرلار مەن قولتى­راۋىنداردان دا كٷشتٸ بولىپ شىقتى.
بۇل تٸرشٸلٸك يەلەرٸ كەزٸندە دٷنيەنٸ شارلاپ, ادامزاتتىڭ جاۋى­نا اينالعان. 200 ميلليون جىل بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن حايۋان قايتا كەلەر بولسا, تاعى دا ادامداردىڭ تٷبٸنە جەتەرٸ انىق. بٸراق عىلىم­داعى قارۋ-جاراققا قاتىستى كەيبٸر جاڭالىقتار ونسىز دا تٸرشٸلٸكتٸ تىعىرىققا تٸرەپ تۇر.

نەسيە كارتاسى
وسىدان ٷش جىل بۇرىن ەكاتە­رينبۋرگتە بانكتٸڭ نەسيە كارتاسىنا ارنالعان ەسكەرتكٸش اشىلعان. شويىن كارتاعا ەدۆارد بەللاميدٸڭ اتى-جٶنٸ ويىپ جازىلعان. ول 1888 جىلى جارىق كٶرگەن «ٶتكەن كٷنگە كٶزقاراس» دەپ اتالاتىن قييالي رومانىندا نەسيە جٷيەسٸنٸڭ پايدا بولاتىن­دىعىن جازىپتى.
كٸتاپتا بەللامي باستى كەيٸپ­كەر XIX عاسىردىڭ سوڭىندا تەرەڭ ۇيقىعا كەتٸپ, 2000 جىلى ويانعانى تۋرالى جازادى. سوندا كٶرگەن تٷسٸ قىزىق. ەلەم قارجى كورپوراتسيياسى ارقىلى باسقارى­لىپ, قولداعى بارلىق قاراجات جيناپ الىنادى. ونىڭ ورنىنا ەربٸر ازامات ٶزٸنٸڭ ەسەبٸنە بەلگٸلٸ بٸر مٶلشەردە قارا­جات اۋدارىلعان ارناۋلى كارتالار الادى.
وسىلايشا, بەللاميدٸڭ روما­نى بەستسەللەرگە اينالىپ, قوعام­دىق ۇيىمدار مەن پارتييالاردى تاڭ­عال­دىرعان. ال بەللاميدٸڭ پار­تيياسى نيدەرلاندىدا 1947 جىلعا دەيٸن – جارتى عاسىر ٶمٸر سٷرگەن. ەسە­سٸ­نە, نەسيە كارتالارى مەڭگٸلٸك ٶمٸر سٷرۋگە بەكەم بەل بۋعان سىڭايلى.

ادام اعزالارىن اۋىستىرۋ
1955 جىلى ستانيسلاۆ لەم «ميس­تەر دجونس تٸرٸ مە?» دەپ اتالا­تىن ەڭگٸمەسٸن اۆتوگوندا وتىرىپ جازىپتى. شىعارمادا كٶپتەگەن جول-كٶلٸك اپاتتارىنان سوڭ ٶز اعزالارىن جاساندى اعزالار­عا اۋىستىرعاندار تۋرالى بايان­دايدى.
بٷگٸندە سول ەڭگٸمەدەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەر شىندىققا اينالدى. جاساندى اعزالاردى اۋىستىرۋ سٶز بولماي قالدى.
بوستونداعى Harvard Apparatus Regenerative Technology كومپا­نيياسى ناۋقاستاردىڭ ەڭ كٷردەلٸ اعزا جۇ­لىن كلەتكا­لارى ٷشٸن سينتە­تيكالىق تٷتٸكشە­لەر شىعارا باستادى.
تەحاس جٷرەك ينس­تيتۋ­تىنىڭ رەگەنەراتيۆتٸ مەديتسينا بٶلٸمٸنٸڭ ديرەكتورى دوريس تەيلور تٸپتٸ اتجالمان تەرٸسٸنەن «بيوجاساندى» جٷرەك جاساعان. ونى تەجٸريبەدەن ٶتكٸزۋگە 10 جىل كەرەك ەكەن. عالىم­دار ٶز جاڭالىقتارىنىڭ بولاشا­عىنا سەنەدٸ جەنە كەلەشەكتە ادام­نىڭ دەنە بٶلشەكتەرٸ تٷگەل جاسا­لاتىندىعىنا سەنٸمدٸ.

«ۇشاتىن» سٶمكە
1928 جىلى جۋرناليست فيليپ نولان Amazing Stories جۋرنا­لىندا باستى كەيٸپكەر ەنتوني رودجەرس قىلمىسپەن كٷرەسۋ ٷشٸن ۇشاتىن سٶمكەنٸ پايدالانعانى تۋرالى سەرييالى ماقالالار جازعان.
رەاكتيۆتٸ سٶمكە ەدەبيەتتەن ٶمٸر شىندىعىنا اينالدى. سٶمكە­نٸڭ ۇشۋى ارماننان شىندىق­قا اينالدى.
جاڭازەلاندييالىق Martin Aircraft Company كومپانيياسى قازٸر­دٸڭ ٶزٸندە ۇشاتىن سٶمكەلەردٸ ساۋداعا شىعارعان. ول 2500 مەتر بيٸكتٸكتە 30 مينۋت قانا ۇشادى.

ينتەرنەت
1898 جىلى مارك تۆەن «لون­دوندىق «تايمس» 1904» دەپ اتالاتىن ەڭگٸمە جازعان. وندا قازٸرگٸ ينتەر­نەتتٸڭ جاي-جاپسارى ايتىلادى. جازۋشى تەلەكتروسكوپ دەپ اتا­لاتىن قۇرىلعى تۋرالى ەڭگٸمەلەيدٸ. سول ارقىلى ادامدار بٸرٸن-بٸرٸ باقىلاي الاتىندىعىن ايتىپ, مەدەنيەت, عىلىم جاڭالىق­تارىن بٸلٸپ, ەلەمنٸڭ كەز كەلگەن بۇرى­شىنا تەلەفون شالۋعا بولا­تىندىعىن قۇلاققاعىس جاساعان. بارلىق اقپاراتتىڭ ەكران بەتٸنە شىعاتىندىعىن دا ايتقان.
قىسقاسى, بۇل قازٸرگٸ ينتەر­نەتتٸڭ باستالۋى ەكەندٸگٸن العاشقى كەزدە ەشكٸم بٸلمەگەنٸ انىق. بەر­تٸندە كٸتاپتى قۇنىعا وقيتىندار شىندىققا اينالعان جاڭالىققا جاعالارىن ۇستادى.

انتيدەپرەسسانت
ولدوس حاكسليدٸڭ «و عاجايىپ, جاڭا ەلەم» رومانىندا ادامداردىڭ بار­لىعى «سوما» دەپ اتالاتىن پرە­پارات ٸشەتٸندٸگٸ سٶز بولادى. بۇل – بٷگٸنگٸ انتيدەپرەسسانت. ول ادام­نىڭ باسىنداعى كەيبٸر پروب­لەمالاردى ۇمىتۋىنا كٶمەك­تەسٸپ, ماساتتانۋ سەزٸمٸن سىيلاپ, قۋا­نىشقا بٶلەيدٸ. بۇل دەرٸدەن باس تارتۋ روماندا پسيحيكالىق دەرتكە ۇرىندىرا­تىندىعى, ادامنىڭ شارشاپ, كٷيزە­لٸسكە تٷسەتٸندٸگٸ تٸلگە تيەك بولادى.
ٶمٸردٸڭ ٶزٸ وسىنداي بولدى. دٷرلٸككەن دٷنيەدە جٷيكەسٸ جۇقار­عاندار كٶبەيدٸ. سوندىقتان دا دا­مىعان ەلدەردە جۇرتشىلىق انتي­دەپرەسسانتسىز كٷن كٶرە المايتىن بولعان. بۇل تابلەتكا­لاردى بٸرنەشە جىل قاتارىنان قولدانۋ حيمييالىق جەنە پسيحولو­گييالىق تەۋەلدٸلٸككە سوقتىرادى ەكەن. ولدوس حاكسلي وسىنداي سيمپ­تومدار تۋرالى 1932 جىلى جا­زىپتى.

ٶمٸر بارعان سايىن قىزىق ەرٸ شىتىرمان بولىپ بارادى. جەر شا­رىندا ەر سەكۋند سا­يىن جاڭا­لىق, تٷرلٸ وقيعا­لار بولىپ جاتىر. توسىن جاعداي­لارعا توسقاۋىل بولار­لىق زەرتتەۋلەر دە جٷرگٸزٸ­لۋدە. وسى­نىڭ بارلىعى بٸر-بٸر كٸتاپقا ارقاۋ بولارى انىق. بٸراق كەلە­شەكتٸڭ كٶك­جيەگٸن كٶرسەتٸپ بەرەتٸن, ادامزاتتى قۇتقاراتىن جاڭا تۋىندىلار جا­زىلا ما?
وسى ورايدا كامال سمايى­لوۆتىڭ ٷش تومدىق شىعارما­لارىن قايتا بٸر قاراپ شىعۋعا تۋرا كەلەدٸ. كامال اعانىڭ كەي­بٸر پۋبلي­تسيس­تيكالىق شى­عارما­لارىندا كەلە­شەككە وي جٷگٸرتكەن تىڭ دەرەك­تەر مەن دەيەكتەر ايتىلادى.
وسىنداي شىعارمالار ادام­دار­دى كٸتاپ وقۋعا امالسىز جەتە­لەيدٸ.

جولداسبەك دۋاناباي,

"ايقىن" گازەتٸ