Foto: depositphotos.com
Sońǵy jyldary Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy bilim berý haby retinde sheteldik talapkerler úshin barǵan saiyn tartymdy bola túsýde. Eldegi ýniversitetterdiń halyqaralyq akkreditatsiiadan ótýi, oqý baǵasynyń salystyrmaly túrde qoljetimdi bolýy jáne kóptildi bilim berý júiesi – sheteldik stýdentter aǵynyn arttyrǵan negizgi faktorlar. Endeshe, Qazaqstanda shetel azamattary qalai oqýǵa túse alady? Sheteldik stýdentterdiń Qazaqstanǵa paidasy qandai? Bul máseleni Ult.kz tilshisi anyqtap kórdi.
Almaty – sheteldik stýdentter mekeni
2025–2026 oqý jylynda Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda 35 075 sheteldik stýdent oqidy, olar 88 memleketten kelgen. Bul kórsetkish ótken jylmen salystyrǵanda 11% óskenin bildiredi, iaǵni stýdentterge Qazaqstannyń joǵary bilim berý júiesi barǵan saiyn tartymdy bolyp otyr teýge bolady. Al basqa resmi derekter boiynsha eldegi sheteldik stýdentterdiń jalpy sany 33,5 myńǵa jýyqty quraidy. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 17,7%-ǵa artyq kórsetkish.
Sonymen qatar 2024–2025 oqý jylynda eldegi barsha stýdentterdiń jalpy sany shamamen 680 myń adam, onyń ishinde sheteldik stýdentter 31,5 myń boldy, bul da halyqaralyq oqýǵa suranystyń aiqyn dáleli.
Almatynyń 35 joǵary oqý ornynda 236,1 myń stýdent oqidy. Stýdentterdiń eleýli bóligi elimizdiń basqa óńirlerinen kelgender jáne sheteldik azamattar. Bul týraly Almaty qalasy Jastar saiasaty basqarmasynyń ókilderi aitty.
Qala óńirdegi eń iri bilim berý ortalyqtarynyń biri. Kópultty stýdenttik orta almatylyq joǵary oqý oryndaryna degen turaqty qyzyǵýshylyqty arttyryp, qalanyń bilim berý ekojúiesiniń halyqaralyq sipatyn kúsheitip otyr.
Sheteldik stýdentterdiń basym kópshiligi ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetinde oqidy - 4,5 myń adam. Ekinshi orynda S. Asfendiiarov atyndaǵy Qazaq ulttyq meditsina ýniversiteti. Munda 1,9 myń sheteldik stýdent bilim alyp júr, onyń ishinde 1,2 myń adam (63,2%) úndi etnosynyń ókilderi.
Úzdik úshtik qatarynda Q. Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnikalyq zertteý ýniversiteti bar. Atalǵan oqý ornynda Túrkimenstannan kelgen 1,9 myń sheteldik stýdent bilim alyp júr. Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversitetinde 1,8 myń sheteldik stýdent oqidy.
«Sońǵy bir jyldyń ishinde sheteldik stýdentter sany 45%-dan astamǵa ósti (17,1 myńnan 22,6 myńǵa deiin, iaǵni 5,5 myńǵa artty). Bizdiń joǵary oqý oryndarynyń álemdik reitingterdegi ornyn nyǵaityp, halyqaralyq baǵdarlamalardy damytyp, joǵary sapaly zamanaýi bilim berý ortasyn qalyptastyryp jatqany biz úshin úlken maqtanysh. Bul álemniń túkpir-túkpirinen keletin stýdentterdiń qyzyǵýshylyǵyn oiatady», – dedi Almaty qalasy Jastar saiasaty basqarmasynyń basshysy Aziz Kajdenbek.
Sheteldik stýdent qalai keledi?
Eń aldymen, talapker ózi oqyǵysy keletin joǵary oqý ornyn jáne bilim baǵdarlamasyn anyqtaýy tiis. Qazaqstanda bakalavriat, magistratýra, doktorantýra baǵdarlamalary qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde usynylady.
Ár ýniversitet qabyldaý talaptaryn óz betinshe belgileidi, alaida negizinen tómendegidei qujattar suralady:
jaramdy sheteldik pasport;
orta nemese joǵary bilim týraly qujat (attestat, diplom jáne qosymshasy);
fotosýretter;
motivatsiialyq hat (keibir baǵdarlamalarda);
til bilý deńgeiin rastaityn qujat (aǵylshyn tilindegi baǵdarlamalar úshin).
Kóptegen ýniversitetter sheteldik talapkerlerden qujattardy onlain qabyldaidy. Qujattar qaralǵannan keiin oqý orny talapkerge qabyldanǵany týraly resmi hat (Admission Letter) joldaidy. Bul qujat – oqý vizasyn rásimdeýdiń negizgi negizi. Keibir joǵary oqý oryndary qosymsha testileý nemese onlain suhbat ótkizýi múmkin. Bul ásirese meditsina, pedagogika jáne shyǵarmashylyq baǵyttarǵa tán.
Qazaqstanǵa oqý maqsatynda keletin sheteldik stýdentter úshin C9 sanatyndaǵy oqý vizasy qarastyrylǵan.
Viza alý tártibi talapkerdiń azamattyǵyna bailanysty:
birqatar elderdiń azamattary Qazaqstanǵa vizasyz kire alady, alaida mindetti túrde migratsiialyq tirkeýden ótýi tiis;
vizalyq rejimdegi elderden kelgen stýdentter Qazaqstannyń elshiligi nemese konsýldyǵy arqyly oqý vizasyn alady.
Ádette viza bir oqý jylyna beriledi jáne Qazaqstan aýmaǵynda uzartýǵa múmkindik bar.
Bilim básekesi men ekonomikaǵa áseri
Sheteldik stýdentterdiń Qazaqstandy tańdaýyna birneshe sebep bar. Birinshiden, oqý baǵasynyń qoljetimdiligi, ekinshiden, joǵary oqý oryndarynyń damyǵan infraqurylymy men halyqaralyq deńgeidegi akkreditatsiialary mańyzdy ról atqarady.
Stýdentterdiń negizgi shyqqan elderi:
Úndistan – 9 959 adam
Túrikmenstan – 9 089
Ózbekstan – 4 136
Qytai – 3 367
Resei – 2 426
Osyǵan qarap, Qazaqstannyń bilim berý naryǵy Ortalyq Aziia aimaǵynda ǵana emes, Aziianyń túkpir-túkpirinde de tanymal bolyp kele jatqany baiqalady.
Sheteldik stýdentterdiń el ekonomikasyna qosqan úlesi aitarlyqtai. Olar oqý aqysyna ǵana emes, turǵyn úi, tamaq, kólik jáne turmysqa jumsaityn qarjy arqyly da jergilikti naryqqa investitsiia salady. Almaty, Astana men Shymkent – eń kóp sheteldik stýdentterdi qabyldaityn qalalar.
Ekonomikalyq turǵydan bul bilim berýdiń eksporttyq qyzmetine jatady. Ol elge tikelei valiýtalyq túsim ákeledi, jergilikti biznestiń ósimine yqpal etedi jáne qarjylyq turaqtylyqty kúsheitedi.
Sheteldik stýdentter tarapynan joǵary suranysqa ie mamandyqtarǵa mynalar jatady: meditsina men densaýlyq saqtaý, pedagogika, biznes, quqyq, injenerlik ǵylymdar jáne IT baǵyttary.
Belgilisi, sheteldik stýdentterdiń sany jyldan jylǵa artýda, bul Qazaqstannyń halyqaralyq bilim berý naryǵyndaǵy básekege qabilettiligin aiqyndaidy. Bul úrdis el ekonomikasyna tiimdi, ǵylymi jáne mádeni yqpalyn keńeitedi. Sondyqtan sheteldik stýdentterdi tartý tek bilim berý salasynyń igiligi ǵana emes, eldiń strategiialyq damý baǵytynyń mańyzdy elementi.
Aqbota Musabekqyzy
