Álemdik deńgeidegi sport dodalaryn uiymdastyrý – qazynanyń qamy úshin emes, eldiń abyroiy men bedeli úshin qolǵa alynatyn is ekeni álimsaqtan belgili. Jazǵy jáne qysqy olimpiada, álem chempionattary, Aziada, Ýniversiada sekildi aýqymdy sporttyq sharalardy abyroimen ótkizgen memleketterdiń tájiribesine kóz jibersek, kóbisiniń tapqan paidasynan jumsaǵan shyǵyny birneshe ese kóp. Álemdik jarysty ótkizgennen keiin ekonomikasy turalap qalǵan talai memleketti tilge tiek etýge bolady. Alaida paidaǵa kenelgender de az emes. Máselen, jýyrda frantsýz sarapshylary «Eýro-2016» dodasynan Frantsiia 1,2 mlrd eýro tabys tapqanyn eseptep shyǵardy. Olardyń súiinshi habarynan keiin otandyq mamandar Almatydaǵy Ýniversiadanyń shyǵyny men kiristerin tarazyǵa tartty. 28-shi Qysqy ýniversiada elimizge ne berdi degen saýaldyń jaýabyn biz de izdep kórdik.
Frantsýzdardyń oljasy jaily ÝEFA-nyń resmi saity súiinshiledi. Limoj ýniversitetiniń Sport quqyǵy jáne ekonomikasy ortalyǵy men KENEO agenttigi birlese júrgizgen zertteýler barysynda belgili bolǵany – Eýropa chempionaty kezinde Frantsiia ekonomikasyna 1,22 millard eýro quiylǵan. «Eýro-2016» finaldyq dodasyna alǵash ret 24 qurama qatysyp, Frantsiia qalalarynda árbir quramanyń oiynshylary, bapkerleri, ár túrli saladaǵy qyzmet kórsetýshileri, ár eldiń resmi tulǵalarynan bólek 613 myń kórermen meiman boldy. Sheteldik qonaqtar orta eseppen bul elde 7,9 kún bolyp, táýligine 154 eýro shyǵyndaǵan. Jalpy, Eýropa chempionatyna kelgen qonaqtardyń qaltasynan Frantsiia qazynasyna 625,8 million eýro túsken. Jalpaq álem kóz tigetin fýtbol dodasyna daiyndyq barysynda Frantsiia 200 million eýro jumsaǵanyn eskersek, quiylǵan qarajattyń eselep aqtalǵanyn kóremiz.
Alaida bul halyqaralyq sport jarystaryn uiymdastyrýshy memleketterdiń bári paidanyń astynda qalady degen sóz emes. Mysaly, Frantsiiadan buryn «EÝRO-2012» jarysyn ótkizgen Ýkraina 4 milliard eýro kólemindegi shyǵynǵa urynyp, artynsha tereń qarjylyq daǵdarys shuńqyryna qulaǵany álemniń kóz aldynda. 2004 jyly Afina olimpiadasynda 10 milliard AQSh dollarynan aiyrylǵan Grekiianyń ekonomikasy da tyǵyryqqa tireldi. Olimpiadaǵa arnaiy salynǵan záýlim ǵimarattary túgel qańyrap, shash-etekten qaryzǵa batqan grekter áli kúnge deiin es jiia almai keledi.
Halyqaralyq sport sharalaryn ótkizý abyroiy el qazynasy úshin tym qymbatqa túsetinin Beijiń, London, Sochi olimpiadalary da dáleldedi. 2008 jylǵy ótken jazǵy Olimpiadaǵa Qytai 43 milliard dollar jumsady. Al 2012 jyly London olimpiadasy oǵan qaraǵanda áldeqaida arzanǵa tústi (15 milliard dollar). Qysqy olimpiadalar ishinde 2014 jylǵy Sochi olimpiadasynyń shyǵyny kósh bastap tur. 2015 jyly RF Esep palatasy júrgizgen tekserýdiń nátijesinde Sochi olimpiadasyn jáne Paralimpiada oiyndaryn ótkizý úshin bas-aiaǵy 324,9 mlrd rýbl jumsalǵany belgili boldy. Uiymdastyrý komitetiniń tabysy 85,4 mlrd rýbldi quraǵan. Iaǵni shyǵyn kólemi kiristen 4 ese kóp.
Shyǵyn jaily sóz bolǵanda 2011 jyly ózimiz uiymdastyrǵan VII Qysqy Aziia oiyndaryn attap kete almaimyz. Aziia qurlyǵy kóz tikken dúbirli dodany abyroimen ótkizý úshin elimiz 1,65 mlrd AQSh dollaryn jumsady. Onyń 1,5 mlrd dollary infraqurylymdar salýǵa baǵyttalsa, 250 mln dollary uiymdastyrý sharalaryna shyǵyndalǵan. Resmi hám beiresmi sandardyń teketiresi tapqan paidamyzdyń naqty qansha bolǵanyn uǵýǵa kedergi keltirgenimen, dodadan keiingi janjaldar túsimniń tym mardymsyz ekenin ańǵartty. Qyrýar qarajat júrgen jerde syibailas jemqorlyq ta qabattasa júretin ádeti bar. «Iship qoiypty, jep qoiypty» degen daý-damailar aq Aziadany el aldynda abyroisyz qylǵany ókinishti-aq. Biraq «bitke ókpelep, tonyn otqa jaǵatyn» halyq emespiz. Qatelikten sabaq alǵanymyzdy kórsetý úshin taǵy da álem nazaryn ózimizge aýdardyq.
Kúni keshe jabylý saltanaty ótken 28-shi qysqy Ýniversiada – eldiń halyqaralyq arenadaǵy bedeli synalǵan jaýapty shara. Jahandyq qarjylyq daǵdarysqa qaramastan batyldyq tanytyp, moinyna úlken jaýapkershilik alǵan Qazaqstanǵa álemniń 57 elinen 2 myńnan astam sportshy keldi. Dúbirli dodany óz dárejesinde ótkizý úshin, elimizge kelgen qonaqtarǵa qonaqjailylyq kórsetý úshin az ter tógilgen joq. Uiymdastyrý komiteti múshelerin qospaǵanda, Almaty qonaqtaryna 3 myńnan astam erikti jáne qaýipsizdik salasynyń 7,5 myń mamany, atap aitqanda, 4700 politsei, 1 myń áskeri, 1400 qyzmetker, 50 kinolog qyzmet kórsetti.
Endi kóptiń kóńilin alańdatqan qarjy máselesine keleiik. Ýniversiadanyń Qazaqstan ekonomikasyna túsirgen salmaǵy qandai, tórtkúl dúnie kóz tikken dúbirli doda almaly qalaǵa ne berdi? 28-shi Halyqaralyq ýniversietttik oiyndardy ótkizý múmkindigine qol jetkizgeli beri bul saýaldar san márte qoiyldy. Tarazynyń bir basyna Ýniversiadanyń shyǵynyn, ekinshi basyna boljaldy kiristerin tizip, «aqshamyz jelge ushty» dep baibalam salýshylar qatary azaiar emes. Onyń qaisysy qaitarylmaityn shyǵyn, qaisysy orny tolatyn shyǵyn ekenin aiyryp jatqandar neken-saiaq. Olai bolsa, ekeýiniń ara jigin ajyratyp kórelik.
Shyǵyn emes, investitsiia!
Almaty qalasy qurylys basqarmasynyń «2017 jylǵy qysqy Ýniversida nysandarynyń qurylysy jáne ony jobalaý» atty biýdjettik baǵdarlamasyna sáikes, jarysty ótkizýge, qalanyń syrtqy beinesin jaqsartý maqsatynda úsh nysan salý josparlandy. Olar – 12 myń kórermenge arnalǵan muz saraiy, Alataý aýdanyndaǵy 5 myń adamǵa arnalǵan Atletter aýyly jáne Medeý aýdanyndaǵy 3 myń kórermenge arnalǵan muz arenasy.
2014 jyly atalǵan qurylys nysandary úshin Almaty biýdjetinen 13 mlrd teńge, 2015 jyly – 44 mlrd teńge, 2016 jyly – 14,9 mlrd teńge bólindi. Úsh jyldyń nátijesi boiynsha jumsalǵan qarjy –shamamen 73 mlrd teńge nemese 221 mln dollar (1 dollardy 330 teńgemen eseptegen jaǵdaida).
Budan bólek, atalǵan nysandardyń jobalyq smeta qujattaryna jáne qurylys-montaj jumystaryn júrgizý úshin respýblikalyq biýdjetten 2014 jyly – 12,2 mlrd teńge, 2015 jyly – 41,47 mlrd teńge, 2016 jyly – 9,27 mlrd teńge bólingen. Úsh jyldaǵy jumsalǵan qarjy – 63 mlrd teńge ($190 mln). Sondai-aq, jergilikti biýdjetten qurylys pen jobalaý transfertterin qarjylandyrýǵa 2014 jyly – 0,872 mlrd teńge, 2015 jyly – 3,45 mlrd teńge, 2016 jyly – 5,713 mlrd teńge bólindi. Barlyǵy – 10 mlrd teńge ($30 mln). Nátijesinde Almaty qalasyndaǵy Ýniversiada úshin salynǵan nysandardyń jalpy qurylysyna jumsalǵan qarjy 146 mlrd teńgeni qurady ($442 mln). Bul – kapitaldyq shyǵyndar jáne jarysty ótkizý úshin ketken mundai shyǵyndar qaitarylmaidy.
Álemdik tájiribege kóz jiberer bolsaq, 2013 jyly Qazan qalasynda jazǵy Ýniversiadany ótkizý úshin 300 mlrd rýbl jumsap, nebári 10,8 mlrd rýbl tabys tapqan reseilikter shyǵyndalǵan qarajattyń basym bóligi shahardyń bolashaǵy úshin salynǵanyn túsindi. Almatyda boi kótergen nysandar ári qarai el igiligine qyzmet etetinin biz de uǵýymyz kerek. Bul shyǵyndar – elimizdegi buqaralyq sportty damytýǵa salynǵan investitsiia. Ýniversiada bitkennen keiin muz saraiy men muz arenasyna suranys bolmaidy degenge sený qiyn. Atalmysh nysandardy qysqy sport jarystaryna ǵana emes, jazǵy sport oiyndaryna arnap ta beiimdeýge bolady. 12 myń adam siiatyn «Almaty Arena» – aýqymdy mádeni sharalardy ótkizýge taptyrmas oryn. Sondyqtan bul nysandardyń qurylysyna jumsalǵan qarajatty jelge ushqan aqsha dep baǵalaý ábestik.
8-9 qabatty 8 turǵyn úii bar Atletter aýyly da dodadan keiin qańyrap qalmaidy. Tolyqqandy áleýmettik infraqurylymy bar nysan 1,7 myńnan asa otbasy úshin jaily baspanaǵa ainalady. Atletter aýylynyń 1748 páteri ary qarai satyp alý múmkindigimen jaldaýǵa beriledi, osylaisha alǵashqy 8 jyl ishinde 15,5 mlrd teńge mólsherinde investitsiialardyń 40 paiyzy qaitarylmaq. Bul Almatydaǵy baspanaǵa kezekti 10 paiyzǵa azaitýy tiis. Sondai-aq, Atletter aýylynyń 30 myń sharshy metr ákimshilik aýmaǵyn túrli kórmeler, konferentsiialar uiymdastyrý úshin paidalaný kózdelgen.
Endi operatsiialyq biýdjetke keleiik. Bul – jarystardy uiymdastyrýǵa jumsalǵan shyǵyndar. Bastapqyda Almatyda Ýniversiadany ótkizýge jumsalatyn qarjy kólemi 32 mlrd teńge kóleminde bekitildi. Biraq Elbasynyń jarysty barynsha únemdi ótkizý týraly tapsyrmasynan keiin shyǵyndy 17 mlrd teńgege deiin ($51,5 mln) qysqartý jóninde sheshim qabyldandy. Ýniversiada kezinde qyzmet kórsetetin avtotransporttar jalǵa alyndy (shamamen 520 birlik), promoaktsiialar men mádeni, oiyn-saýyq baǵdarlamalarynyń birazy qysqartyldy. Halyqaralyq sharanyń ashylý jáne jabylý saltanatyn ótkizýge jumsalatyn qarjy 1,2 mlrd teńgege deiin ($3,6 mln) azaityldy. Nátijesinde operatsiialyq biýdjet pen nysandardy salýǵa jumsalǵan qarjyny qosa eseptegende, Ýniversiadany ótkizýge ketken shyǵyn 500 mln dollardy qurady. Salystyrý úshin aitar bolsaq, 2019 jyly Krasnoiarsk qalasynda ótetin qysqy Ýniversiadanyń jalpy biýdjeti shamamen 51,8 mlrd rýbldi quraidy dep josparlanyp otyr (1 dollar 60 rýbldi quraǵan jaǵdaida $863 mln). Sport nysandarynyń qurylysyna jáne jóndeý jumystaryna 44,5 mlrd rýbl ($741 mln) jumsaý kózdelse, operatsiialyq biýdjet 7,3 mlrd rýblge ($121 mln) baǵalanyp otyr.
Elimiz Ýniversiadaǵa daiyndyq barysynda 2013 jylǵy qysqy Ýniversiadany ótkizgen italiandyqtardyń tájiribesin basshylyqqa alǵanyn aita ketken jón. 51 eldiń 1 700-den astam sportshysyn qabyldaǵan Italiianyń Trento qalasynda ótken doda operatsiialyq biýdjet jóninen qysqy Ýniversiadalar tarihyndaǵy eń únemdisi bolǵan edi. Jarysty ótkizýge nebári 5 mln 125 myń eýro jumsaǵan italiandyqtar álemniń 700 ýniversitetinen kelgen stýdentter men olardyń jankúierlerine joǵary dárejede qyzmet kórsete bildi.
Qazynaǵa qansha qarajat quiyldy?
Endigi saýal – Ýniversiada el ekonomikasyna qandai paida ákeldi? Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baibek 17 qańtar kúni úkimet otyrysynda Ýniversiada kezinde týristerdiń kelýi shaǵyn jáne orta bizneske shamamen 2 mlrd teńge tabys ákeledi dep málimdegen edi. Qala basshysynyń aitýynsha, Ýniversiada nysandarynyń qurylys jumystaryn 30 myń jańa jumys ornyn qurǵan 1550 shaǵyn jáne orta kásip ókilderi júrgizdi. Olardan qazynaǵa jalpy kólemi 9,2 mlrd teńge salyq túsken. Sharaǵa deiingi daiyndyqqa 5 myń qyzmetker jumys isteitin 220 kompaniia jumyldy. Ol kompaniialardyń 80 paiyzy almatylyq ekenin eskersek, Ýniversiada shahardaǵy shaǵyn jáne orta biznestiń damýyna tyń serpin bergenin aitpai ketýge qaqymyz joq.
Global destination cities index-tiń baǵalaýyna súiensek, Almatyda sheteldik týrist kúnine 245 dollar jumsady. Osylaisha Ýniversiadany tamashalýǵa kelgen 5 myń qonaq 5 kúnde shaǵyn jáne orta bizneske 2 mlrd teńgege jýyq tabys ákeldi.
Condai-aq, jarysqa qatysýshy memleketterdiń ózi Atletikalyq aýylda turý úshin 1 mln eýro tóledi. Odan bólek, Ýniversiada ákimshiligi usynǵan 8 qonaqúige tolyǵymen sporttyq delegatsiialar ornalasty. Atalǵan qonaqúilerge jaiǵasý quny ár túrli. Mysaly, «Qazaqstan» qonaqtary – táýligine 70 dollar, Shera Park Inn meimandary – 85 dollar, Holiday Inn Almaty-ǵa jaiǵasqandar kúnine 105 dollar tóleidi.
Ýniversiada biletterin satýdan túsetin kiris te mol bolǵanyn aitylýda. Sporttyq oiyndardyń eń arzan bileti 300 teńge boldy. Mundai somaǵa jankúierler hokkei týrniriniń toptyq kezeńiniń matchtaryn kórýge múmkindik aldy. Al kiorling boiynsha bilet baǵasy 500 teńgeden, shańǵy qossaiysy boiynsha – 700 teńge, konkimen júgirý sporty – 1000 teńge, taý shańǵysynyń bilet baǵasy – 1500 teńge boldy. Al mánerlep syrǵanaýdy tamashalaýǵa kelgender biletti 2500 teńgege satyp aldy. Eń qymbat biletter hokkei týrniriniń finalynda 2000-5000 teńge aralyǵynda satyldy. Al Ýniversiadanyń ashylý saltanatynyń biletteri 15 myń teńgeden satylsa, jabylý saltanatyna kelýshiler biletti 13 myń teńgege satyp aldy.
Sporttyq jarystarǵa kórermen qyzyǵýshylyǵynyń zor bolǵanynyń bir dáleli – biletterdiń bári satylyp ketkendikten uiymdastyrý komiteti FISU men resmi delegatsiialar ókilderine, sondai-aq sportshylar men BAQ ókilderine bólingen oryndardyń 90 paiyzyn satylymǵa shyǵarýǵa májbúr boldy. Ýniversiada bastalmas buryn biletterdi tolyq satýdan túsetin qarjy (shyǵyndarmen salystyrǵanda) shamamen 1 mln teńgeni quraidy degen boljam jasalǵan bolatyn. Alaida qosymsha biletter satylymǵa shyǵarylǵanyn eskersek, tabys bul somadan áldeqaida kóp bolǵany anyq.
Qala ákimshiligi halyqaralyq jarystan qazynaǵa qansha qarjy túskenin resmi túrde jariialai jatar. Onyń az-kóptigi Ýniversiadanyń ótkizilý deńgeiine anyqtaýysh bola almaityny daýsyz. Ásili, Ýniversiada qaltamyzdy qampaitýy tiis degen túsiniktiń ózi qate. Sporttyq dodany uiymdastyrýǵa jumsalǵan ár tiyndy uzaqmerzimdi jobaǵa salynǵan investitsiia dep uǵý kerek. Ýniversiada óz máresine jetti. 10 kún boiy Almatynyń aýasymen tynystap, asqar Alataýdyń baýraiynda boi jazǵan 2 myń sportshy men olardyń shashbaýyn kótergen bapkerleri men jankúierleri óz elderine oraldy. Endi olar óz otandastaryna Qazaqstan jaily jaqsy sóz, jaǵymdy pikir taratar bolsa – jumsalǵan milliardtardyń bir qaitarymy sol. Halyqaralyq jarysqa quiylǵan qarajattyń taǵy bir qaitarymy – jańadan boi kótergen sporttyq nysandarda jattyǵyp, Ýniversiada, álem chempionattary men Olimpiadalardyń biik tuǵyryna kóterilip, álemniń ár buryshynda elimizdiń Ánuranyn áýeletetin chempiondardyń kóbeietini. Sondyqtan el bedelin kóteretin óner, sport, bilim men ǵylym sekildi salalarǵa kelgende tartynatyn jónimiz joq.
Anar Lepesova, "Túrkistan" gazeti
.jpg)