Qazaqstannyń qazirgi tarihynda alǵash ret Prezident ókilettikteri legitimdi túrde berildi. Kópshilik jurt úshin bul kútpegen oqiǵa boldy. Sondyqtan Nursultan Nazarbaev pen Qasym-Jomart Toqaevtyń ulyqtaý rásimderin salystyra otyryp, kópshilik inaýgýratsiialardyń usaq erekshelikterine mán berdi, biraq eń bastysyn baiqaǵan joq. Bastysy - ulyqtaý rásimindegi sóz edi.
Ulyqtaý rásiminde aitylatyn sózdi sailaý aldyndaǵy kampaniianyń túiini deýge bolady. Sodan keiin jurt saiasatkerden bergen ýádelerin oryndaýyn kútedi. Saiasatker ol arqyly azamattardyń tańdaýy durys bolǵanyna kózin jetkizip, jańa ómirge jigerlendiredi, adamdardyń bolashaqta basshylyqqa alatyn idealdaryn jinaqtaidy.
Tarihqa qysqasha kóz júgirteiik. Sovet Odaǵynda tek bir ǵana márte ulyqtaý rásiminde jurtshylyqqa sóz arnaldy, onyń mazmuny qazir eshkimniń esinde de joq shyǵar. Odan góri SSSR-diń birinshi ári sońǵy prezidenti M.S. Gorbachevtyń laýazymnan ketkeni jurttyń esinde qaldy. Ári sol oqiǵany jurtshylyq Kremldiń basynan sovetter týynyń qulaýy, Odaqtyń ydyraýy retinde jii eske alady. Onyń ústine, M.S. Gorbachevtyń ózi aitqandai, «órkenietti elderdegi siiaqty, SSSR Prezidentin shyǵaryp salýǵa arnalǵan birde-bir is-shara ótkizilgen joq».
Demokratiia qanat jaiǵan elderde jańa prezidenttiń ulyqtaý rásimindegi sózi sailaýda jeńiske jetken saiasatkerdiń alǵy sózi sanalady. Shyn máninde, ol - jańa memleket basshysynyń saiasi deklaratsiiasy ári aldaǵy jyldarda iske asyrylatyn baǵdarlamanyń qysqasha baiany. Sondyqtan da, mysaly, AQSh-ta jańa prezidenttiń ulyqtaý rásimindegi sózin BAQ jarysa jazyp jatady. Prezident Bill Klinton 1997 jyly erekshe sait ashyp, óziniń ekinshi ulyqtaý rásimindegi sózin onlain-transliatsiialaýǵa tapsyrma bergen alǵashqy AQSh prezidenti boldy.
Árine, tipti eń mańyzdy isterde de oida joq tosyn jaittar bolyp jatady. Ulyqtaý rásimindegi sóz sóileý ereksheligimen tarihta qalǵan kezder de bolǵan. Mysaly, Djordj Vashington ulyqtaý rásiminde nebári 135 sóz aitqan. Eń uzaq sóilegen AQSh prezidenti Ýiliam Harrison boldy. Ol 1841 jyly eki saǵattai sarnap, 8 445 sóz aitqan. Harrison ǵimarattyń ishinde emes, dalada turyp, qatty aiazda, óńmeninen yzǵarly jel ótýine qaramastan qalyń kiimsiz, jalańbas, qolǵapsyz turyp sóilegen. Sonyń saldarynan ókpesinen sýyq ótip, bir aidan keiin qaitys boldy.
HH ǵasyrda jurttyń aýzynan túspegen sóz retinde Djon Kennedidiń sózin aitýǵa bolady.
«Meniń qadirli amerikalyqtarym! Elim maǵan ne berdi dep suramańyzdar, men elime ne berdim dep ózderińizden surańyzdar. Qurmetti álem azamattary! Amerika biz úshin ne isteýi kerek dep suramańyzdar, adam bostandyǵy úshin birigip biz ne istei alamyz dep surańyzdar».
Margaret Tetcher Chehoslovakiia prezidenti Vatslav Gaveldiń ulyqtaý rásimindegi sózinen erekshe áserlenipti. Gavel sonda «mahabbat, dostyq, bireýdiń qaiǵysyn bólisý, qaiyrym, keshirim mánin joǵaltqan, azyp-tozǵan álemdegi ómir» týraly aitqan bolatyn (M. Tetcher. Velikaia istoriia «jeleznoi» ledi. M;. AST, 2016, S. 571).
Qasym-Jomart Toqaevtyń ulyqtaý rásimindegi sózinen birneshe tezisti bólip qaraýǵa bolady. Ol Nursultan Nazarbaevtyń saiasatyn jańasha jaǵdaida jalǵastyratynyna nazar aýdartty. Memlekettiń Elbasy qalaǵan irgetasy saqtalyp, beki túsetinin aitty.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev taiaý jyldary Qazaqstan sheshýi tiis negizgi on mindetti atap kórsetti. Atalǵan mindetter el ómiriniń barlyq salasyn – saiasi qurylys, ekonomika, áleýmettik sala, syrtqy saiasatty túgel qamtidy.
Degenmen, atalǵan mindetterdi oryndaýdyń ózi – demokratiialyq qoǵam qurý, naryqtyq ekonomikany damytý, áleýmettik memleket qurý sekildi Qazaqstan Konstitýtsiiasynyń basty qaǵidalaryn iske asyrý ekendigine jurttyń bári de mán bergen joq.
Prezident Q. Toqaev «meniń saiasi tuǵyrnamam – azamattardyń basty suraqtaryna jaýap berý» dedi. Ázirshe munyń bári eldegi reformalardyń jalpy kórinisi. Biraq basqasha bolýy da múmkin emes edi, óitkeni biliktiń aýysýy memlekettik elita úshin de, qalyń buqara úshin de kútilmegen oqiǵa boldy. Biraq ulyqtaý rásimindegi sóz Q.K. Toqaev saiasi sabaqtastyqty amal joqtan ustaný qajet dep emes, eń bastysy – saiasi turaqtylyqty, ultaralyq kelisimdi, Elbasy tusynda irgesi qalanǵan ózge de jetistikterdi saqtaýdyń sharty dep túsinetinin kórsetti.
Osynaý berik negizde jańa josparlar quryp, zaman talabyna jaýap beretin jobalardy iske asyrýǵa bolady. Sondyqtan jýyq arada Prezidenttiń ulyqtaý rásimindegi sóziniń basty tezisteriniń máni ashylady. Ol qoǵam men memlekettiń tyǵyz bailanysy arqyly iske asyrylýy tiis. Q. Toqaevtyń pikirinshe, memleket pen azamattyq qoǵamnyń bir-birine kómektesýi jetistikke jetýdiń kepili. Q. Toqaev aitpaqshy, «saiasi qurylym ózgeristerge sai bolýy tiis. Óitpegen jaǵdaida bul ekonomikalyq reformalardy iske asyrýǵa kedergi bolmaq».
Prezident «ótkir áleýmettik problemalardy sheshýmen, kóbirek muqtajdyq sezinip otyrǵandarǵa kómektesýmen naqty ainalysý» arqyly reformalardyń aitýly nátijelerine qol jetkizý qajet ekenin atap kórsetti. Áleýmettik saiasatta jyldam ári kózge kórinerliktei nátijelerge qol jetkizý, sonyń ishinde halyqtyń tabysyn arttyrý qajet. Prezident jańa jumys oryndaryn ashý, laiyqty jalaqymen qamtamasyz etý, biryńǵai baspana saiasatyn ázirleý ádiletti áleýmettik saiasat júrgizý talabyn qoiyp otyr.
Áleýmettik salada naqty mindetter tur. Olar: bilim berý sapasyn arttyrý, muǵalimder men dárigerlerdiń mártebesin kóterý, turǵyndardy sapaly meditsinalyq qyzmetpen qamtamasyz etý, qoljetimdi baspana, t.b.
Q. Toqaev sailaýaldy baǵdarlamasynda eń ózekti áleýmettik máselelerdi sheshýdi usynyp, oǵan 2 trln teńge jumsaýdy josparlap otyrǵanyn jetkizdi. Jastar úshin asa ózekti baspana máselesin sheshý úshin tabysy az jáne kópbalaly otbasylarǵa arnap jalǵa beriletin 40 myń páter salý josparlanyp otyr. Bul jáne basqa da baǵdarlamalardyń iske asyrylýyn jurtshylyq jiti baqylap otyrady.
Densaýlyq saqtaý salasyna bólinetin qarajat JIÓ 5%-yna deiin artady. Bul alǵashqy meditsinalyq-sanitarlyq kómek kórsetý jelisin qoljetimdi etedi. Barlyq óńirdegi barsha balany mektepke deiingi bilim berýmen qamtý josparlanyp otyr. Orta mektep 12 jyldyq bilim berýge tolyǵymen kóshedi, al úsh tuǵyrly tildiń engizilýi qazaq tilin úirenýge kóbirek mán berý arqyly jalǵasyn tabady, qoǵamdyq pánder qazaq jáne orys tilderinde oqytylyp birtindep aǵylshyn tili engiziledi. Budan tys, balalar artyq júkten arylyp, oqytýdyń jańa ádistemeleri engiziledi. 2022 jylǵa deiin apattyq jaǵdaidaǵy jáne úsh aýysymmen oqityn mektepterdiń máselesi sheshiledi.
Nátije bolýy úshin ýaqyt qajet ekenin jurttyń bári túsinedi. Sondyqtan Prezident Q. Toqaev turǵyndardyń áljýaz tobynyń nesiesin jabý týraly eshkim kútpegen sheshim qabyldady. Árine, klassikalyq naryqtyq ekonomika turǵysynan alǵanda, Prezidenttiń osy sheshimi daýly siiaqty kórinedi. Biraq tranzit jáne qazirgi jaǵdaidy eskersek, bul áleýmettik shielenisti jibitti, sonymen qatar jańa Prezident bastaǵan ózine tán meiirimdilik kezeńiniń esigin ashty. Áleýmettik áriptestik pen ózara yqpaldastyq alýan túrli is-qimyl arqyly kórinis tabýy múmkin. Q. Toqaev bul rette mańyzdy ári ózgege úlgi bolarlyqtai qadam jasady. Ol munymen Qazaqstan qoǵamy qarapaiym azamattan Prezidentke deiin áleýmettik azamattyq niettestiktiń quramdas bóligi bolýy tiis ekenin kórsetip otyr.
Basty problemalardyń biri – ulttyq biznesti damytý, orta tapty qalyptastyrý. Ekonomikalyq strategiiany iske asyrýǵa múmkindiginshe jyldam jańa baǵyt usyný úshin ekonomikanyń qazirgi ahýalyna búge-shigesine deiin taldaý júrip jatyr.
Ekonomika jekemenshikke qol suqpaý qaǵidatyna negizdele damýy tiis. Sondyqtan Qazaqstandaǵy kásipkerlikke beriletin buljymas kepildikter júiesi qurylmaiynsha, kásipkerler jalpymemlekettik: óńirlik jáne jergilikti jobalarǵa qarajat quiǵysy kelmeidi. Kásipker táýekelderdi baqylai alatynyna, memleket onyń salǵan qarajatyna kepil bolatynyna kóz jetkizýi tiis. Onsyz elden «kapitaldyń jylystaýyn» toqtatý múmkin emes.
Osy máseleni sheshý úshin qaǵazbastylyq deńgeiin tómendetip, sybailas jemqorlyqqa qarsy aiaýsyz tabandy kúres júrgizý qajet. Dilemma túsinikti – ne kásipkerlikti damytamyz, ne bolmasa bárin jalmaityn jemqorlyqqa jol beremiz. Bulardyń biri bolǵan jerde ekinshisi kún kóre almaidy.
Q. Toqaev ekonomikanyń túrli segmentterin damytý úshin basqa elderdiń básekelik ortany qalyptastyrý tájiribesin barynsha paidalaný qajettigin túsinedi. Mysaly, AQSh tarihynan sailaý quqyǵyn keńinen paidalaný, ortalyq bilik tetigindegi tepe-teńdik jáne tejemelik júiesi, qalyń buqaranyń saiasi pikirlerin ashyq aitý múmkindiginiń bolýy – zań shyǵarý organdary kapital men jumys kúshin tartýǵa qolaily quqyqtyq-normativtik ortany jasaýdan basqa amaly bolmaitynyn kórdik.
Batys avtorlarynyń aitýynsha, elde iri ári bir-birine básekeles bolatyn bank júieleriniń paida bolýyna múmkindik beretin birden-bir alǵyshart – memlekettik sheneýnikterdiń biligi men ýákiletterin institýttyq turǵyda shekteý jáne osy shekteýlerdiń bir bóligin is júzinde kúshke ie sailaý quqyǵy arqyly qamtamasyz etý. («Estestvennye eksperimenty istorii». M., AST, 2018, S.150).
Taǵy bir problema – memlekettiń aýqymdy qaryzy. Úkimettiń shyǵyndary jinaǵan salyǵynan asyp túsedi. 2014-2018 jyldar aralyǵynda úkimettiń qaryzy eki esege: 5,6-dan 11,7 trln teńgege deiin ósti. Bul JIÓ 20%-yn quraidy. Memlekettik qaryz odan da kóbirek 5,8-den 16 trln teńgege deiin ósti. Soǵan sáikes, memlekettik qaryzǵa qyzmet kórsetý shyǵyndary da ósip, 2018 jyly 586 mlrd teńgege jetti. Al olardyń respýblikalyq biýdjet shyǵyndaryndaǵy úlesi 2014 jyly 3,6% bolsa, 2018 jyly 6,3%-ǵa jetti. Negizsiz aqsha shyǵyndaý - shikizat baǵasy sharyqtap turǵan «munai dáýirinen» qalǵan «ádet». Qaryz mólsheriniń ósýin toqtatý úshin úkimet shyǵyndardy azaitýmen qatar, tabystaryn da kóbeitýi tiis. Al oǵan tek biznesti jan-jaqty qoldaý arqyly ǵana qol jetkizýge bolady.
Úkimet artyq fýnktsiialardan, eń aldymen, baqylaý fýnktsiialarynan arylýy tiis. Memlekettik apparatty qysqartý ǵana emes, eldi jan-jaqty damytý úshin onyń qyzmetin de ózgertý qajet.
Jasyratyny joq, Qazaqstannyń óńirleriniń damýy birkelki emes. Árine, problemanyń obektivti negizderi bar. Qazaqstan jer kólemi boiynsha álemde toǵyzynshy orynda tur. Sonymen qatar, aimaqtar ártúrli tabiǵi-klimattyq beldeýlerde ornalasqan. Tipti aýmaǵy keibir kishkentai memleketterdiń kóleminen asatyn oblystardyń ózinde shól, dala men taýlar kezdesedi. Olar ózderiniń aýylsharýashylyq, ekonomikalyq jáne tabiǵi áleýeti jaǵynan teń emes. Sondyqtan Qasym-Jomart Toqaevtyń sózinde «qazaqstandyqtardy alańdatyp otyrǵan naqty mindetterdi jergilikti deńgeide sheshý kerek. Biz aimaqtardaǵy ózin-ózi basqarý júiesin nyǵaitamyz, turǵyndar aimaqtaǵy qordalanyp qalǵan máselelerdi sheshýge belsendi aralasatyn bolady» dep aitylǵan.
Q.Toqaev álemdegi jaǵdaidy jaqsy biletin saiasatker jáne diplomat retinde adamzat tehnologiialar, ekonomika jáne áleýmettik tártip ózgeretin kezeńge, iaǵni jańa dáýirge aiaq basqanyn jaqsy túsinedi. Adamdardyń, ásirese, jastardyń dúnietanymy ózgerýde. Eski qarama-qaishylyqtardyń ornyna jańalary keledi. Buǵan uly derjavalardyń saýda soǵystary, jańa óńirlik qaqtyǵystar, keibir memleketterdiń burynǵy qaýipsizdik mehanizmderin qabyldamaý saldarynan týyndaityn turaqsyzdyqty jatqyzamyz.. Onyń aitýynsha, keibir elder men óńirler ilgerileýdiń jańa tolqynyna ilese almai, oqshaýlaný men agressiia strategiiasyn tańdaýda. Aldyńǵy qatarly elder áldeqaida alǵa ozǵanymen, kópshiligi shette qalyp qoiǵan. Bul álem memleketterin kúrt poliarizatsiialap, jańa qaqtyǵystardyń bastalýyna negiz bolady.
Damý úshin keshendi sheshimder qabyldaý qajet. Tabysqa ekonomika nemese áleýmettik saiasattyń arqasynda ǵana qol jetkizý múmkin emes. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti kúrdeli ózgerister týraly: «ekonomikalyq, áleýmettik jáne saiasi progress - bizdiń zamanaýi syn-qaterlerge jalǵyz durys jaýabymyz» degen sózderine bári birdei nazar aýdarǵan joq. Mundai tásil ashyqtyqqa, eń joǵary jetistikterge, ozyq tehnologiialarǵa umtylýǵa negizdelýi kerek. Eldiń saiasi ómirin demokratiialandyrmai, ekonomikalyq turǵydan damý múmkin emes ekenin túsinetin ýaqyt keldi.
Q.Toqaev saiasi qurylymnyń úlken ekonomikalyq ózgeristerge sáikes kelýi kerektigin, áitpese, reformalardyń toqtap qalýy múmkin ekenin túsinedi. Dál osy formýladan jańa Prezident qoǵamnyń negizgi suranystary - aldyńǵy jyldary eldi ilgeri súirelegen «aldymen ekonomika, sodan keiin saiasat» formýlasynan qoǵamnyń barlyq salalaryn tolyqqandy reformalaýǵa kóshý kerek ekenin túsinetinin ańǵarýǵa bolady. Myqty bilik aýyspaly kezeńde birshama ról atqardy dep aitýǵa bolady. Endi qoǵam tarapynan baqylaýdy keńeitý men bilik ókilettikti qaita bólý arqyly bilik tiimdiligin arttyratyn kez keldi.
«Saiasi qurylym ózgeristerge jaýap berýi kerek, áitpese, bul ekonomikalyq reformalarǵa kedergi bolady. Saiasat pen memlekettik qyzmetke eń bilimdi adamdar ǵana kelýi qajet, meritokratiia qaǵidaty jumys isteýi kerek. Men ashyq jáne aiqyn jumys jasaimyn. Bizdiń Otanymyz, taǵdyrymyz – bir», - dedi Q.Toqaev.
Barlyǵy derlik qoǵamdyq ózgeristerge degen suranystyń artyp kele jatqanyn aitady. Biraq bul ózgerister ózdiginen oryn almaidy. Bizge eldi durys baǵytta qozǵaityn adamdar kerek. Bul mindettiń mańyzdylyǵy sonshalyq, Q.Toqaev bul máseleni damyǵan elderdiń úlgisimen quqyqtyq, uiymdastyrýshylyq jáne basqa da jaǵdailardyń jasalýyn kútpei, ony aldaǵy kúnderi sheshý kerek ekenin aitady.
Memleket basshysy «memlekettik basqarý júiesine meritokratiia negizinde laiyqty, bilimdi adamdar ǵana kelýi kerek. Úmitkerlerdi tańdaýdyń basqa qaǵidasy bolýy múmkin emes» dep atap ótti. Aldymen Memleket basshysy prezidenttik kadrlardyń tizimin qurýdy usyndy. Oǵan eldiń barlyq aimaqtarynyń eń úzdik 300 ókili kiredi.
Q.Toqaev Qazaqstannyń ózgerýindegi jastardyń róline erekshe nazar aýdarady. Biraq reforma ata-babalardyń mol murasyna negizdelýi kerek. Sondyqtan Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń sóilegen sózinde «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń qundylyqtary bizdiń basty rýhani baǵytymyz bolyp qala beretindigi basa aitylǵan. Tarihty qurmetteý, Otanǵa degen adaldyq, ǵylym men bilimge qushtarlyq - munyń barlyǵy bizdiń halqymyzdyń qundy qasietteri. Bul qasietter halyqtyń birligi men jasampazdyq kúshin nyǵaitady, eldiń básekege qabilettiligin arttyrady.
Ekonomikalyq reformalar saiasi transformatsiiaǵa alyp keleri sózsiz. Eger oryndalmasa, onda ekonomikada toqyraý bastalady. Bul jóninde Margaret Tetcher: «Bir kúni Qytaidaǵy ekonomikalyq ózgeristerdiń artyp kele jatqan qozǵaýshy kúshi saiasi ózgeristerge alyp keledi. QHR-da adam quqyqtaryn qatań túrde saqtaý arqyly saýda jáne aqparat arnalaryn ashyq ustaý - bul uly áskeri derjavany ekonomikalyq alpaýyt elge, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń senimdi múshesine ainaldyrýdyń eń tiimdi tásili», - dep aitty.
Damýdyń basqa quramdas bóligi - bilik pen qoǵam arasyndaǵy dialog qaǵidasy. Qasym-Jomart Toqaevtyń ulyqtaý sózinde pikirlerdiń pliýralizmin moiyndaýǵa negizdelgen dáiekti jáne mazmundy dialogtyń qajettiligi aityldy. Ol birliktiń múlde qaishylyqtar men ártúrli pikirlerdiń bolmaýyn bildirmeitinin túsinedi. Ol úshin bul máseledegi negizgi baǵdar - «Ár alýan pikir - birtutas ult» formýlasy.
Eldi basqarýdyń demokratiialyq stiline kóshý - kópsatyly protsess. Qatelikter jinaqtalǵan jaǵdaida saiasi transformatsiianyń saldary qaýipti bolýy múmkin. Idjak Adizestiń :«Biýrokrattar bárin ózderi isteýge daǵdylanǵan. Olardyń ádetti jumys tásilin ózgertip, yntymaqtastyqqa qol jetkizý úshin, múmkin bolsa, kóp kúsh salý kerek» dep aitqany bar.
Búkil qoǵam ókilderi, onyń ishinde jastar da kiretin Qoǵamdyq senim ulttyq keńesi dialog quraly bolýy kerek. Árine, bul organnyń qurylýy memlekettik biliktiń sailanǵan organdarynyń, iaǵni máslihattar men parlamenttiń qyzmetin almastyrmaýy kerek. Biraq ýaqyt kútpeidi. Dialog alańdary saiasi reformany qazirden bastap qoldaýy kerek. Ulttyq keńes qyzmetiniń tiimdiligi onyń quramymen ǵana emes, sonymen birge Prezidenttiń sheneýnikter men memlekettik organdardy azamattyq qoǵamnyń barlyq institýttarymen yntymaqtastyqta bolýǵa baǵyttaýymen anyqtalady.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aldyna qoiylǵan mindetter – óte qiyn jáne mańyzdy. Al olardy Prezident pen memlekettik apparattyń ǵana kúshimen sheshý múmkin emes. Sondyqtan ol qoǵamnyń negizgi problemalaryn talqylap, sailaýaldy tuǵyrnamany iske asyrýdyń mazmundy josparyn qurýda birlese jumys isteýdi usynady. Q.Toqaevtyń ózi atap ótkendei, bul qujatta halyqtyń eń jaqsy ideialary men usynystary kórinis tabatvn bolady.
Kóptegen shekteýlerden turatyn qoǵamnan bostandyq pen demokratiiaǵa ótý árqashan qiyn bolatynyn este ustaǵan jón. Mundai aýysý jańa saiasi mádeniettiń, minez-qulyq pen daǵdylardyń qalyptasýyn, adamdardyń sanasyna nyq engen burynǵy tyiym salynǵan ádetterden bas tartýdy bildiredi. Erkin bolǵysy keletin kez kelgen qoǵam barlyq azamattar demokratiianyń teoriiasy men praktikasyn túsine alatyn deńgeige jetýi kerek. Bul úshin bilim berý júiesi, buqaralyq aqparat quraldary, qoǵamdyq uiymdar, partiialar jáne t.b. birlesip, kúsh salýy kerek. Tranzittik elderde demokratiiaǵa degen jeńildetilgen kózqaras tendentsiiasy bar. Onda adamdar institýttardyń, quqyqtar men mindetterdiń jáne ideialardyń ózara árekettesýinen góri jeke bostandyqtyń kepildikterin baiqaidy. Mańyzdy jaǵdaidy túsiný qajet - demokratiia múmkindikter berip qana qoimaidy, sonymen qatar azamattarǵa mindetter júkteidi.
Alda mańyzdy mindet tur – azamattar arasynda jańa saiasi mádenietti qalyptastyrý kerek. Qoǵamdyq ómirge aralasý nátijeli bolýy úshin adamdar áleýmettik problemalar týraly jergilikti, aimaqtyq jáne ulttyq deńgeide habardar bolyp, jeke jáne qoǵamdyq múddelerdi biriktire alýy kerek. Ózge pikirge degen tózimdilikke úirenip, yntymaqtastyqta bolyp, ymyraǵa kele bilý kerek. Olar zańdy, zańdy bilikti, jeke menshik jáne jeke quqyqtardy qurmetteýi kerek.
Memlekettik saiasatqa qatysty jańa tásilder Qasym-Jomart Toqaevtyń ekonomikadaǵy, saiasattaǵy jáne halyqaralyq qatynastardaǵy jańa tendentsiialardy eskere otyryp, qoǵamdy integratsiialaý saiasatyn jalǵastyratyndyǵyn kórsetedi. Alda úlken jumys kútip tur, alaida ulyqtaý sózinde úlken úmit bar, sebebi onda qoiylǵan maqsattar kóptegen azamattardyń pikirine sai kelip, Qazaqstan halqynyń qoldaýyna súienedi.
Prezident Q.Toqaevtyń ulyqtaý sózindegi negizgi erejelermen qatar, onyń memlekettegi eń joǵary laýazymyn atqarýynyń alǵashqy ailarynyń nátijeleri uzaq ýaqyt talqylanyp, baǵalanady dep boljaýǵa bolady. Qazaqstandaǵy bilik tranzitiniń memlekettik basqarýdyń ártúrli ádisteriniń bailanysyn anyqtaityn erekshelikteri bar ekenin eskerý kerek. Tarih sabaqtary qazirgi zaman men damýdyń áleýetin uǵyný úshin jaidan-jai kerek bolǵan joq.
Tranzit nemese reformalar kezeńindegi memleket basshylarynyń qyzmetine, ásirese osy oqiǵalar kezinde jariialanyp, berilgen baǵalar óte qarama-qaishy bolýy múmkin.
Mysaly, Amerika Qurama Shtattarynyń tarihyndaǵy mańyzdy kezeń bolyp tabylatyn HH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynyń ortasy men ekinshi jartysy Prezident F. Rýzvelttiń «jańa baǵyty» dep ataldy. Oǵan degen kózqaras aitarlyqtai keremet bolǵan joq. Keibir zamandastar F.D. Rýzvelt AQSh-taǵy fashizmdi qoldaidy degen pikirde bolsa, basqalary, kerisinshe, onyń reformalaryn sotsialistik dep sanady. Keide «jańa baǵyt» qos pikirdiń jiyntyǵy retinde kórsetilgen. 1960 jyldardyń basynda amerikalyq tarihnama «Jańa baǵyttyń» oń sipaty týraly konsensýsqa qol jetkizdi. Degenmen, qarsy pikirler áli de bolsa tabylyp jatady.
Otsenivat «Novyi kýrs» Prezidenta Kasym-Jomarta Tokaeva mojno s samyh razlichnyh pozitsii - ot natsionalisticheskih, kommýnisticheskih do liberalnyh. Vse spektry politicheskogo mnogotsvetiia sýshestvýiýt v Kazahstane. No nýjno pomnit o tom, chto K. Tokaev predlagaet obshenatsionalnyi konsensýs v opredelenii i dostijenii obshenatsionalnyh tselei. Patriotizm i sovmestnoe opredelenie býdýshego doljny obedinit vse sloi obshestva. Bolee togo, ýje sozdaiýtsia politicheskie i gosýdarstvennye institýty dlia takogo edinstva obshestva vo imia býdýshego. I eto samoe vajnoe.
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jańa baǵytyna» ár túrli pozitsiiadan - ultshyl, kommýnistikten bastap liberalǵa deiin baǵa berýge bolady. Qazaqstanda saiasi kóptúrliliktiń barlyq spektrleri bar. Biraq Q.Toqaev jalpyulttyq maqsattardy anyqtaýda jáne oǵan qol jetkizýde jalpyulttyq konsensýs usynatyndyǵyn umytpaý kerek. Patriotizm men bolashaqty birlese aiqyndaý qoǵamnyń barlyq salalaryn biriktirýi kerek. Sonymen qatar, bolashaq úshin qoǵamnyń osyndai birligin saqtaityn saiasi jáne memlekettik institýttar qurylýda. Bul – eń bastysy.
Avtor: Berik Ábdiǵaliuly
