قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ تاريحىندا العاش رەت پرەزيدەنت ٶكٸلەتتٸكتەرٸ لەگيتيمدٸ تٷردە بەرٸلدٸ. كٶپشٸلٸك جۇرت ٷشٸن بۇل كٷتپەگەن وقيعا بولدى. سوندىقتان نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلىقتاۋ رەسٸمدەرٸن سالىستىرا وتىرىپ, كٶپشٸلٸك يناۋگۋراتسييالاردىڭ ۇساق ەرەكشەلٸكتەرٸنە مەن بەردٸ, بٸراق ەڭ باستىسىن بايقاعان جوق. باستىسى - ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندەگٸ سٶز ەدٸ.
ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندە ايتىلاتىن سٶزدٸ سايلاۋ الدىنداعى كامپانييانىڭ تٷيٸنٸ دەۋگە بولادى. سودان كەيٸن جۇرت ساياساتكەردەن بەرگەن ۋەدەلەرٸن ورىنداۋىن كٷتەدٸ. ساياساتكەر ول ارقىلى ازاماتتاردىڭ تاڭداۋى دۇرىس بولعانىنا كٶزٸن جەتكٸزٸپ, جاڭا ٶمٸرگە جٸگەرلەندٸرەدٸ, ادامداردىڭ بولاشاقتا باسشىلىققا الاتىن يدەالدارىن جيناقتايدى.
تاريحقا قىسقاشا كٶز جٷگٸرتەيٸك. سوۆەت وداعىندا تەك بٸر عانا مەرتە ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندە جۇرتشىلىققا سٶز ارنالدى, ونىڭ مازمۇنى قازٸر ەشكٸمنٸڭ ەسٸندە دە جوق شىعار. ودان گٶرٸ سسسر-دٸڭ بٸرٸنشٸ ەرٸ سوڭعى پرەزيدەنتٸ م.س. گورباچەۆتىڭ لاۋازىمنان كەتكەنٸ جۇرتتىڭ ەسٸندە قالدى. ەرٸ سول وقيعانى جۇرتشىلىق كرەملدٸڭ باسىنان سوۆەتتەر تۋىنىڭ قۇلاۋى, وداقتىڭ ىدىراۋى رەتٸندە جيٸ ەسكە الادى. ونىڭ ٷستٸنە, م.س. گورباچەۆتىڭ ٶزٸ ايتقانداي, «ٶركەنيەتتٸ ەلدەردەگٸ سيياقتى, سسسر پرەزيدەنتٸن شىعارىپ سالۋعا ارنالعان بٸردە-بٸر ٸس-شارا ٶتكٸزٸلگەن جوق».
دەموكراتييا قانات جايعان ەلدەردە جاڭا پرەزيدەنتتٸڭ ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندەگٸ سٶزٸ سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتكەن ساياساتكەردٸڭ العى سٶزٸ سانالادى. شىن مەنٸندە, ول - جاڭا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي دەكلاراتسيياسى ەرٸ الداعى جىلداردا ٸسكە اسىرىلاتىن باعدارلامانىڭ قىسقاشا بايانى. سوندىقتان دا, مىسالى, اقش-تا جاڭا پرەزيدەنتتٸڭ ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندەگٸ سٶزٸن باق جارىسا جازىپ جاتادى. پرەزيدەنت بيلل كلينتون 1997 جىلى ەرەكشە سايت اشىپ, ٶزٸنٸڭ ەكٸنشٸ ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندەگٸ سٶزٸن ونلاين-ترانسلياتسييالاۋعا تاپسىرما بەرگەن العاشقى اقش پرەزيدەنتٸ بولدى.
ەرينە, تٸپتٸ ەڭ ماڭىزدى ٸستەردە دە ويدا جوق توسىن جايتتار بولىپ جاتادى. ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندەگٸ سٶز سٶيلەۋ ەرەكشەلٸگٸمەن تاريحتا قالعان كەزدەر دە بولعان. مىسالى, دجوردج ۆاشينگتون ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندە نەبەرٸ 135 سٶز ايتقان. ەڭ ۇزاق سٶيلەگەن اقش پرەزيدەنتٸ ۋيليام حارريسون بولدى. ول 1841 جىلى ەكٸ ساعاتتاي سارناپ, 8 445 سٶز ايتقان. حارريسون عيماراتتىڭ ٸشٸندە ەمەس, دالادا تۇرىپ, قاتتى ايازدا, ٶڭمەنٸنەن ىزعارلى جەل ٶتۋٸنە قاراماستان قالىڭ كيٸمسٸز, جالاڭباس, قولعاپسىز تۇرىپ سٶيلەگەن. سونىڭ سالدارىنان ٶكپەسٸنەن سۋىق ٶتٸپ, بٸر ايدان كەيٸن قايتىس بولدى.
حح عاسىردا جۇرتتىڭ اۋزىنان تٷسپەگەن سٶز رەتٸندە دجون كەننەديدٸڭ سٶزٸن ايتۋعا بولادى.
«مەنٸڭ قادٸرلٸ امەريكالىقتارىم! ەلٸم ماعان نە بەردٸ دەپ سۇراماڭىزدار, مەن ەلٸمە نە بەردٸم دەپ ٶزدەرٸڭٸزدەن سۇراڭىزدار. قۇرمەتتٸ ەلەم ازاماتتارى! امەريكا بٸز ٷشٸن نە ٸستەۋٸ كەرەك دەپ سۇراماڭىزدار, ادام بوستاندىعى ٷشٸن بٸرٸگٸپ بٸز نە ٸستەي الامىز دەپ سۇراڭىزدار».
مارگارەت تەتچەر چەحوسلوۆاكييا پرەزيدەنتٸ ۆاتسلاۆ گاۆەلدٸڭ ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندەگٸ سٶزٸنەن ەرەكشە ەسەرلەنٸپتٸ. گاۆەل سوندا «ماحاببات, دوستىق, بٸرەۋدٸڭ قايعىسىن بٶلٸسۋ, قايىرىم, كەشٸرٸم مەنٸن جوعالتقان, ازىپ-توزعان ەلەمدەگٸ ٶمٸر» تۋرالى ايتقان بولاتىن (م. تەتچەر. ۆەليكايا يستورييا «جەلەزنوي» لەدي. م;. است, 2016, س. 571).
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندەگٸ سٶزٸنەن بٸرنەشە تەزيستٸ بٶلٸپ قاراۋعا بولادى. ول نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياساتىن جاڭاشا جاعدايدا جالعاستىراتىنىنا نازار اۋدارتتى. مەملەكەتتٸڭ ەلباسى قالاعان ٸرگەتاسى ساقتالىپ, بەكي تٷسەتٸنٸن ايتتى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تاياۋ جىلدارى قازاقستان شەشۋٸ تيٸس نەگٸزگٸ ون مٸندەتتٸ اتاپ كٶرسەتتٸ. اتالعان مٸندەتتەر ەل ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالاسىن – ساياسي قۇرىلىس, ەكونوميكا, ەلەۋمەتتٸك سالا, سىرتقى ساياساتتى تٷگەل قامتيدى.
دەگەنمەن, اتالعان مٸندەتتەردٸ ورىنداۋدىڭ ٶزٸ – دەموكراتييالىق قوعام قۇرۋ, نارىقتىق ەكونوميكانى دامىتۋ, ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت قۇرۋ سەكٸلدٸ قازاقستان كونستيتۋتسيياسىنىڭ باستى قاعيدالارىن ٸسكە اسىرۋ ەكەندٸگٸنە جۇرتتىڭ بەرٸ دە مەن بەرگەن جوق.
پرەزيدەنت ق. توقاەۆ «مەنٸڭ ساياسي تۇعىرنامام – ازاماتتاردىڭ باستى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ» دەدٸ. ەزٸرشە مۇنىڭ بەرٸ ەلدەگٸ رەفورمالاردىڭ جالپى كٶرٸنٸسٸ. بٸراق باسقاشا بولۋى دا مٷمكٸن ەمەس ەدٸ, ٶيتكەنٸ بيلٸكتٸڭ اۋىسۋى مەملەكەتتٸك ەليتا ٷشٸن دە, قالىڭ بۇقارا ٷشٸن دە كٷتٸلمەگەن وقيعا بولدى. بٸراق ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندەگٸ سٶز ق.ك. توقاەۆ ساياسي ساباقتاستىقتى امال جوقتان ۇستانۋ قاجەت دەپ ەمەس, ەڭ باستىسى – ساياسي تۇراقتىلىقتى, ۇلتارالىق كەلٸسٸمدٸ, ەلباسى تۇسىندا ٸرگەسٸ قالانعان ٶزگە دە جەتٸستٸكتەردٸ ساقتاۋدىڭ شارتى دەپ تٷسٸنەتٸنٸن كٶرسەتتٸ.
وسىناۋ بەرٸك نەگٸزدە جاڭا جوسپارلار قۇرىپ, زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتٸن جوبالاردى ٸسكە اسىرۋعا بولادى. سوندىقتان جۋىق ارادا پرەزيدەنتتٸڭ ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندەگٸ سٶزٸنٸڭ باستى تەزيستەرٸنٸڭ مەنٸ اشىلادى. ول قوعام مەن مەملەكەتتٸڭ تىعىز بايلانىسى ارقىلى ٸسكە اسىرىلۋى تيٸس. ق. توقاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ بٸر-بٸرٸنە كٶمەكتەسۋٸ جەتٸستٸككە جەتۋدٸڭ كەپٸلٸ. ق. توقاەۆ ايتپاقشى, «ساياسي قۇرىلىم ٶزگەرٸستەرگە ساي بولۋى تيٸس. ٶيتپەگەن جاعدايدا بۇل ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ٸسكە اسىرۋعا كەدەرگٸ بولماق».
پرەزيدەنت «ٶتكٸر ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالاردى شەشۋمەن, كٶبٸرەك مۇقتاجدىق سەزٸنٸپ وتىرعاندارعا كٶمەكتەسۋمەن ناقتى اينالىسۋ» ارقىلى رەفورمالاردىڭ ايتۋلى نەتيجەلەرٸنە قول جەتكٸزۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. ەلەۋمەتتٸك ساياساتتا جىلدام ەرٸ كٶزگە كٶرٸنەرلٸكتەي نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزۋ, سونىڭ ٸشٸندە حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ قاجەت. پرەزيدەنت جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, لايىقتى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ, بٸرىڭعاي باسپانا ساياساتىن ەزٸرلەۋ ەدٸلەتتٸ ەلەۋمەتتٸك ساياسات جٷرگٸزۋ تالابىن قويىپ وتىر.
ەلەۋمەتتٸك سالادا ناقتى مٸندەتتەر تۇر. ولار: بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەرلەردٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ, تۇرعىنداردى ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ, قولجەتٸمدٸ باسپانا, ت.ب.
ق. توقاەۆ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەڭ ٶزەكتٸ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸ ۇسىنىپ, وعان 2 ترلن تەڭگە جۇمساۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكٸزدٸ. جاستار ٷشٸن اسا ٶزەكتٸ باسپانا مەسەلەسٸن شەشۋ ٷشٸن تابىسى از جەنە كٶپبالالى وتباسىلارعا ارناپ جالعا بەرٸلەتٸن 40 مىڭ پەتەر سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جەنە باسقا دا باعدارلامالاردىڭ ٸسكە اسىرىلۋىن جۇرتشىلىق جٸتٸ باقىلاپ وتىرادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بٶلٸنەتٸن قاراجات جٸٶ 5%-ىنا دەيٸن ارتادى. بۇل العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كٶمەك كٶرسەتۋ جەلٸسٸن قولجەتٸمدٸ ەتەدٸ. بارلىق ٶڭٸردەگٸ بارشا بالانى مەكتەپكە دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋمەن قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ورتا مەكتەپ 12 جىلدىق بٸلٸم بەرۋگە تولىعىمەن كٶشەدٸ, ال ٷش تۇعىرلى تٸلدٸڭ ەنگٸزٸلۋٸ قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە كٶبٸرەك مەن بەرۋ ارقىلى جالعاسىن تابادى, قوعامدىق پەندەر قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە وقىتىلىپ بٸرتٸندەپ اعىلشىن تٸلٸ ەنگٸزٸلەدٸ. بۇدان تىس, بالالار ارتىق جٷكتەن ارىلىپ, وقىتۋدىڭ جاڭا ەدٸستەمەلەرٸ ەنگٸزٸلەدٸ. 2022 جىلعا دەيٸن اپاتتىق جاعدايداعى جەنە ٷش اۋىسىممەن وقيتىن مەكتەپتەردٸڭ مەسەلەسٸ شەشٸلەدٸ.
نەتيجە بولۋى ٷشٸن ۋاقىت قاجەت ەكەنٸن جۇرتتىڭ بەرٸ تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان پرەزيدەنت ق. توقاەۆ تۇرعىنداردىڭ ەلجۋاز توبىنىڭ نەسيەسٸن جابۋ تۋرالى ەشكٸم كٷتپەگەن شەشٸم قابىلدادى. ەرينە, كلاسسيكالىق نارىقتىق ەكونوميكا تۇرعىسىنان العاندا, پرەزيدەنتتٸڭ وسى شەشٸمٸ داۋلى سيياقتى كٶرٸنەدٸ. بٸراق ترانزيت جەنە قازٸرگٸ جاعدايدى ەسكەرسەك, بۇل ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸستٸ جٸبٸتتٸ, سونىمەن قاتار جاڭا پرەزيدەنت باستاعان ٶزٸنە تەن مەيٸرٸمدٸلٸك كەزەڭٸنٸڭ ەسٸگٸن اشتى. ەلەۋمەتتٸك ەرٸپتەستٸك پەن ٶزارا ىقپالداستىق الۋان تٷرلٸ ٸس-قيمىل ارقىلى كٶرٸنٸس تابۋى مٷمكٸن. ق. توقاەۆ بۇل رەتتە ماڭىزدى ەرٸ ٶزگەگە ٷلگٸ بولارلىقتاي قادام جاسادى. ول مۇنىمەن قازاقستان قوعامى قاراپايىم ازاماتتان پرەزيدەنتكە دەيٸن ەلەۋمەتتٸك ازاماتتىق نيەتتەستٸكتٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ بولۋى تيٸس ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
باستى پروبلەمالاردىڭ بٸرٸ – ۇلتتىق بيزنەستٸ دامىتۋ, ورتا تاپتى قالىپتاستىرۋ. ەكونوميكالىق ستراتەگييانى ٸسكە اسىرۋعا مٷمكٸندٸگٸنشە جىلدام جاڭا باعىت ۇسىنۋ ٷشٸن ەكونوميكانىڭ قازٸرگٸ احۋالىنا بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن تالداۋ جٷرٸپ جاتىر.
ەكونوميكا جەكەمەنشٸككە قول سۇقپاۋ قاعيداتىنا نەگٸزدەلە دامۋى تيٸس. سوندىقتان قازاقستانداعى كەسٸپكەرلٸككە بەرٸلەتٸن بۇلجىماس كەپٸلدٸكتەر جٷيەسٸ قۇرىلمايىنشا, كەسٸپكەرلەر جالپىمەملەكەتتٸك: ٶڭٸرلٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ جوبالارعا قاراجات قۇيعىسى كەلمەيدٸ. كەسٸپكەر تەۋەكەلدەردٸ باقىلاي الاتىنىنا, مەملەكەت ونىڭ سالعان قاراجاتىنا كەپٸل بولاتىنىنا كٶز جەتكٸزۋٸ تيٸس. ونسىز ەلدەن «كاپيتالدىڭ جىلىستاۋىن» توقتاتۋ مٷمكٸن ەمەس.
وسى مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن قاعازباستىلىق دەڭگەيٸن تٶمەندەتٸپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اياۋسىز تاباندى كٷرەس جٷرگٸزۋ قاجەت. ديلەمما تٷسٸنٸكتٸ – نە كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتامىز, نە بولماسا بەرٸن جالمايتىن جەمقورلىققا جول بەرەمٸز. بۇلاردىڭ بٸرٸ بولعان جەردە ەكٸنشٸسٸ كٷن كٶرە المايدى.
ق. توقاەۆ ەكونوميكانىڭ تٷرلٸ سەگمەنتتەرٸن دامىتۋ ٷشٸن باسقا ەلدەردٸڭ بەسەكەلٸك ورتانى قالىپتاستىرۋ تەجٸريبەسٸن بارىنشا پايدالانۋ قاجەتتٸگٸن تٷسٸنەدٸ. مىسالى, اقش تاريحىنان سايلاۋ قۇقىعىن كەڭٸنەن پايدالانۋ, ورتالىق بيلٸك تەتٸگٸندەگٸ تەپە-تەڭدٸك جەنە تەجەمەلٸك جٷيەسٸ, قالىڭ بۇقارانىڭ ساياسي پٸكٸرلەرٸن اشىق ايتۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ بولۋى – زاڭ شىعارۋ ورگاندارى كاپيتال مەن جۇمىس كٷشٸن تارتۋعا قولايلى قۇقىقتىق-نورماتيۆتٸك ورتانى جاساۋدان باسقا امالى بولمايتىنىن كٶردٸك.
باتىس اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلدە ٸرٸ ەرٸ بٸر-بٸرٸنە بەسەكەلەس بولاتىن بانك جٷيەلەرٸنٸڭ پايدا بولۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بٸردەن-بٸر العىشارت – مەملەكەتتٸك شەنەۋنٸكتەردٸڭ بيلٸگٸ مەن ۋەكٸلەتتەرٸن ينستيتۋتتىق تۇرعىدا شەكتەۋ جەنە وسى شەكتەۋلەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸن ٸس جٷزٸندە كٷشكە يە سايلاۋ قۇقىعى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ. («ەستەستۆەننىە ەكسپەريمەنتى يستوريي». م., است, 2018, س.150).
تاعى بٸر پروبلەما – مەملەكەتتٸڭ اۋقىمدى قارىزى. ٷكٸمەتتٸڭ شىعىندارى جيناعان سالىعىنان اسىپ تٷسەدٸ. 2014-2018 جىلدار ارالىعىندا ٷكٸمەتتٸڭ قارىزى ەكٸ ەسەگە: 5,6-دان 11,7 ترلن تەڭگەگە دەيٸن ٶستٸ. بۇل جٸٶ 20%-ىن قۇرايدى. مەملەكەتتٸك قارىز ودان دا كٶبٸرەك 5,8-دەن 16 ترلن تەڭگەگە دەيٸن ٶستٸ. سوعان سەيكەس, مەملەكەتتٸك قارىزعا قىزمەت كٶرسەتۋ شىعىندارى دا ٶسٸپ, 2018 جىلى 586 ملرد تەڭگەگە جەتتٸ. ال ولاردىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىندارىنداعى ٷلەسٸ 2014 جىلى 3,6% بولسا, 2018 جىلى 6,3%-عا جەتتٸ. نەگٸزسٸز اقشا شىعىنداۋ - شيكٸزات باعاسى شارىقتاپ تۇرعان «مۇناي دەۋٸرٸنەن» قالعان «ەدەت». قارىز مٶلشەرٸنٸڭ ٶسۋٸن توقتاتۋ ٷشٸن ٷكٸمەت شىعىنداردى ازايتۋمەن قاتار, تابىستارىن دا كٶبەيتۋٸ تيٸس. ال وعان تەك بيزنەستٸ جان-جاقتى قولداۋ ارقىلى عانا قول جەتكٸزۋگە بولادى.
ٷكٸمەت ارتىق فۋنكتسييالاردان, ەڭ الدىمەن, باقىلاۋ فۋنكتسييالارىنان ارىلۋى تيٸس. مەملەكەتتٸك اپپاراتتى قىسقارتۋ عانا ەمەس, ەلدٸ جان-جاقتى دامىتۋ ٷشٸن ونىڭ قىزمەتٸن دە ٶزگەرتۋ قاجەت.
جاسىراتىنى جوق, قازاقستاننىڭ ٶڭٸرلەرٸنٸڭ دامۋى بٸركەلكٸ ەمەس. ەرينە, پروبلەمانىڭ وبەكتيۆتٸ نەگٸزدەرٸ بار. قازاقستان جەر كٶلەمٸ بويىنشا ەلەمدە توعىزىنشى ورىندا تۇر. سونىمەن قاتار, ايماقتار ەرتٷرلٸ تابيعي-كليماتتىق بەلدەۋلەردە ورنالاسقان. تٸپتٸ اۋماعى كەيبٸر كٸشكەنتاي مەملەكەتتەردٸڭ كٶلەمٸنەن اساتىن وبلىستاردىڭ ٶزٸندە شٶل, دالا مەن تاۋلار كەزدەسەدٸ. ولار ٶزدەرٸنٸڭ اۋىلشارۋاشىلىق, ەكونوميكالىق جەنە تابيعي ەلەۋەتٸ جاعىنان تەڭ ەمەس. سوندىقتان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سٶزٸندە «قازاقستاندىقتاردى الاڭداتىپ وتىرعان ناقتى مٸندەتتەردٸ جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە شەشۋ كەرەك. بٸز ايماقتارداعى ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸن نىعايتامىز, تۇرعىندار ايماقتاعى قوردالانىپ قالعان مەسەلەلەردٸ شەشۋگە بەلسەندٸ ارالاساتىن بولادى» دەپ ايتىلعان.
ق.توقاەۆ ەلەمدەگٸ جاعدايدى جاقسى بٸلەتٸن ساياساتكەر جەنە ديپلومات رەتٸندە ادامزات تەحنولوگييالار, ەكونوميكا جەنە ەلەۋمەتتٸك تەرتٸپ ٶزگەرەتٸن كەزەڭگە, ياعني جاڭا دەۋٸرگە اياق باسقانىن جاقسى تٷسٸنەدٸ. ادامداردىڭ, ەسٸرەسە, جاستاردىڭ دٷنيەتانىمى ٶزگەرۋدە. ەسكٸ قاراما-قايشىلىقتاردىڭ ورنىنا جاڭالارى كەلەدٸ. بۇعان ۇلى دەرجاۆالاردىڭ ساۋدا سوعىستارى, جاڭا ٶڭٸرلٸك قاقتىعىستار, كەيبٸر مەملەكەتتەردٸڭ بۇرىنعى قاۋٸپسٸزدٸك مەحانيزمدەرٸن قابىلداماۋ سالدارىنان تۋىندايتىن تۇراقسىزدىقتى جاتقىزامىز.. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيبٸر ەلدەر مەن ٶڭٸرلەر ٸلگەرٸلەۋدٸڭ جاڭا تولقىنىنا ٸلەسە الماي, وقشاۋلانۋ مەن اگرەسسييا ستراتەگيياسىن تاڭداۋدا. الدىڭعى قاتارلى ەلدەر ەلدەقايدا العا وزعانىمەن, كٶپشٸلٸگٸ شەتتە قالىپ قويعان. بۇل ەلەم مەملەكەتتەرٸن كٷرت پولياريزاتسييالاپ, جاڭا قاقتىعىستاردىڭ باستالۋىنا نەگٸز بولادى.
دامۋ ٷشٸن كەشەندٸ شەشٸمدەر قابىلداۋ قاجەت. تابىسقا ەكونوميكا نەمەسە ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ ارقاسىندا عانا قول جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەر تۋرالى: «ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي پروگرەسس - بٸزدٸڭ زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە جالعىز دۇرىس جاۋابىمىز» دەگەن سٶزدەرٸنە بەرٸ بٸردەي نازار اۋدارعان جوق. مۇنداي تەسٸل اشىقتىققا, ەڭ جوعارى جەتٸستٸكتەرگە, وزىق تەحنولوگييالارعا ۇمتىلۋعا نەگٸزدەلۋٸ كەرەك. ەلدٸڭ ساياسي ٶمٸرٸن دەموكراتييالاندىرماي, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنەتٸن ۋاقىت كەلدٸ.
ق.توقاەۆ ساياسي قۇرىلىمنىڭ ٷلكەن ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەرگە سەيكەس كەلۋٸ كەرەكتٸگٸن, ەيتپەسە, رەفورمالاردىڭ توقتاپ قالۋى مٷمكٸن ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ. دەل وسى فورمۋلادان جاڭا پرەزيدەنت قوعامنىڭ نەگٸزگٸ سۇرانىستارى - الدىڭعى جىلدارى ەلدٸ ٸلگەرٸ سٷيرەلەگەن «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيٸن ساياسات» فورمۋلاسىنان قوعامنىڭ بارلىق سالالارىن تولىققاندى رەفورمالاۋعا كٶشۋ كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنەتٸنٸن اڭعارۋعا بولادى. مىقتى بيلٸك اۋىسپالى كەزەڭدە بٸرشاما رٶل اتقاردى دەپ ايتۋعا بولادى. ەندٸ قوعام تاراپىنان باقىلاۋدى كەڭەيتۋ مەن بيلٸك ٶكٸلەتتٸكتٸ قايتا بٶلۋ ارقىلى بيلٸك تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىراتىن كەز كەلدٸ.
«ساياسي قۇرىلىم ٶزگەرٸستەرگە جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك, ەيتپەسە, بۇل ەكونوميكالىق رەفورمالارعا كەدەرگٸ بولادى. ساياسات پەن مەملەكەتتٸك قىزمەتكە ەڭ بٸلٸمدٸ ادامدار عانا كەلۋٸ قاجەت, مەريتوكراتييا قاعيداتى جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. مەن اشىق جەنە ايقىن جۇمىس جاسايمىن. بٸزدٸڭ وتانىمىز, تاعدىرىمىز – بٸر», - دەدٸ ق.توقاەۆ.
بارلىعى دەرلٸك قوعامدىق ٶزگەرٸستەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. بٸراق بۇل ٶزگەرٸستەر ٶزدٸگٸنەن ورىن المايدى. بٸزگە ەلدٸ دۇرىس باعىتتا قوزعايتىن ادامدار كەرەك. بۇل مٸندەتتٸڭ ماڭىزدىلىعى سونشالىق, ق.توقاەۆ بۇل مەسەلەنٸ دامىعان ەلدەردٸڭ ٷلگٸسٸمەن قۇقىقتىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جەنە باسقا دا جاعدايلاردىڭ جاسالۋىن كٷتپەي, ونى الداعى كٷندەرٸ شەشۋ كەرەك ەكەنٸن ايتادى.
مەملەكەت باسشىسى «مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنە مەريتوكراتييا نەگٸزٸندە لايىقتى, بٸلٸمدٸ ادامدار عانا كەلۋٸ كەرەك. ٷمٸتكەرلەردٸ تاڭداۋدىڭ باسقا قاعيداسى بولۋى مٷمكٸن ەمەس» دەپ اتاپ ٶتتٸ. الدىمەن مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنتتٸك كادرلاردىڭ تٸزٸمٸن قۇرۋدى ۇسىندى. وعان ەلدٸڭ بارلىق ايماقتارىنىڭ ەڭ ٷزدٸك 300 ٶكٸلٸ كٸرەدٸ.
ق.توقاەۆ قازاقستاننىڭ ٶزگەرۋٸندەگٸ جاستاردىڭ رٶلٸنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. بٸراق رەفورما اتا-بابالاردىڭ مول مۇراسىنا نەگٸزدەلۋٸ كەرەك. سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ سٶيلەگەن سٶزٸندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ قۇندىلىقتارى بٸزدٸڭ باستى رۋحاني باعىتىمىز بولىپ قالا بەرەتٸندٸگٸ باسا ايتىلعان. تاريحتى قۇرمەتتەۋ, وتانعا دەگەن ادالدىق, عىلىم مەن بٸلٸمگە قۇشتارلىق - مۇنىڭ بارلىعى بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ قۇندى قاسيەتتەرٸ. بۇل قاسيەتتەر حالىقتىڭ بٸرلٸگٸ مەن جاسامپازدىق كٷشٸن نىعايتادى, ەلدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرادى.
ەكونوميكالىق رەفورمالار ساياسي ترانسفورماتسيياعا الىپ كەلەرٸ سٶزسٸز. ەگەر ورىندالماسا, وندا ەكونوميكادا توقىراۋ باستالادى. بۇل جٶنٸندە مارگارەت تەتچەر: «بٸر كٷنٸ قىتايداعى ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ ارتىپ كەلە جاتقان قوزعاۋشى كٷشٸ ساياسي ٶزگەرٸستەرگە الىپ كەلەدٸ. قحر-دا ادام قۇقىقتارىن قاتاڭ تٷردە ساقتاۋ ارقىلى ساۋدا جەنە اقپارات ارنالارىن اشىق ۇستاۋ - بۇل ۇلى ەسكەري دەرجاۆانى ەكونوميكالىق الپاۋىت ەلگە, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنٸمدٸ مٷشەسٸنە اينالدىرۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ تەسٸلٸ», - دەپ ايتتى.
دامۋدىڭ باسقا قۇرامداس بٶلٸگٸ - بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگ قاعيداسى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلىقتاۋ سٶزٸندە پٸكٸرلەردٸڭ پليۋراليزمٸن مويىنداۋعا نەگٸزدەلگەن دەيەكتٸ جەنە مازمۇندى ديالوگتىڭ قاجەتتٸلٸگٸ ايتىلدى. ول بٸرلٸكتٸڭ مٷلدە قايشىلىقتار مەن ەرتٷرلٸ پٸكٸرلەردٸڭ بولماۋىن بٸلدٸرمەيتٸنٸن تٷسٸنەدٸ. ول ٷشٸن بۇل مەسەلەدەگٸ نەگٸزگٸ باعدار - «ەر الۋان پٸكٸر - بٸرتۇتاس ۇلت» فورمۋلاسى.
ەلدٸ باسقارۋدىڭ دەموكراتييالىق ستيلٸنە كٶشۋ - كٶپساتىلى پروتسەسس. قاتەلٸكتەر جيناقتالعان جاعدايدا ساياسي ترانسفورماتسييانىڭ سالدارى قاۋٸپتٸ بولۋى مٷمكٸن. يدجاك اديزەستٸڭ :«بيۋروكراتتار بەرٸن ٶزدەرٸ ٸستەۋگە داعدىلانعان. ولاردىڭ ەدەتتٸ جۇمىس تەسٸلٸن ٶزگەرتٸپ, ىنتىماقتاستىققا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن, مٷمكٸن بولسا, كٶپ كٷش سالۋ كەرەك» دەپ ايتقانى بار.
بٷكٸل قوعام ٶكٸلدەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە جاستار دا كٸرەتٸن قوعامدىق سەنٸم ۇلتتىق كەڭەسٸ ديالوگ قۇرالى بولۋى كەرەك. ەرينە, بۇل ورگاننىڭ قۇرىلۋى مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ سايلانعان ورگاندارىنىڭ, ياعني مەسليحاتتار مەن پارلامەنتتٸڭ قىزمەتٸن الماستىرماۋى كەرەك. بٸراق ۋاقىت كٷتپەيدٸ. ديالوگ الاڭدارى ساياسي رەفورمانى قازٸردەن باستاپ قولداۋى كەرەك. ۇلتتىق كەڭەس قىزمەتٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ ونىڭ قۇرامىمەن عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە پرەزيدەنتتٸڭ شەنەۋنٸكتەر مەن مەملەكەتتٸك ورگانداردى ازاماتتىق قوعامنىڭ بارلىق ينستيتۋتتارىمەن ىنتىماقتاستىقتا بولۋعا باعىتتاۋىمەن انىقتالادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ الدىنا قويىلعان مٸندەتتەر – ٶتە قيىن جەنە ماڭىزدى. ال ولاردى پرەزيدەنت پەن مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ عانا كٷشٸمەن شەشۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان ول قوعامنىڭ نەگٸزگٸ پروبلەمالارىن تالقىلاپ, سايلاۋالدى تۇعىرنامانى ٸسكە اسىرۋدىڭ مازمۇندى جوسپارىن قۇرۋدا بٸرلەسە جۇمىس ٸستەۋدٸ ۇسىنادى. ق.توقاەۆتىڭ ٶزٸ اتاپ ٶتكەندەي, بۇل قۇجاتتا حالىقتىڭ ەڭ جاقسى يدەيالارى مەن ۇسىنىستارى كٶرٸنٸس تاباتۆن بولادى.
كٶپتەگەن شەكتەۋلەردەن تۇراتىن قوعامنان بوستاندىق پەن دەموكراتيياعا ٶتۋ ەرقاشان قيىن بولاتىنىن ەستە ۇستاعان جٶن. مۇنداي اۋىسۋ جاڭا ساياسي مەدەنيەتتٸڭ, مٸنەز-قۇلىق پەن داعدىلاردىڭ قالىپتاسۋىن, ادامداردىڭ ساناسىنا نىق ەنگەن بۇرىنعى تىيىم سالىنعان ەدەتتەردەن باس تارتۋدى بٸلدٸرەدٸ. ەركٸن بولعىسى كەلەتٸن كەز كەلگەن قوعام بارلىق ازاماتتار دەموكراتييانىڭ تەوريياسى مەن پراكتيكاسىن تٷسٸنە الاتىن دەڭگەيگە جەتۋٸ كەرەك. بۇل ٷشٸن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, قوعامدىق ۇيىمدار, پارتييالار جەنە ت.ب. بٸرلەسٸپ, كٷش سالۋى كەرەك. ترانزيتتٸك ەلدەردە دەموكراتيياعا دەگەن جەڭٸلدەتٸلگەن كٶزقاراس تەندەنتسيياسى بار. وندا ادامدار ينستيتۋتتاردىڭ, قۇقىقتار مەن مٸندەتتەردٸڭ جەنە يدەيالاردىڭ ٶزارا ەرەكەتتەسۋٸنەن گٶرٸ جەكە بوستاندىقتىڭ كەپٸلدٸكتەرٸن بايقايدى. ماڭىزدى جاعدايدى تٷسٸنۋ قاجەت - دەموكراتييا مٷمكٸندٸكتەر بەرٸپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ازاماتتارعا مٸندەتتەر جٷكتەيدٸ.
الدا ماڭىزدى مٸندەت تۇر – ازاماتتار اراسىندا جاڭا ساياسي مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋ كەرەك. قوعامدىق ٶمٸرگە ارالاسۋ نەتيجەلٸ بولۋى ٷشٸن ادامدار ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالار تۋرالى جەرگٸلٸكتٸ, ايماقتىق جەنە ۇلتتىق دەڭگەيدە حاباردار بولىپ, جەكە جەنە قوعامدىق مٷددەلەردٸ بٸرٸكتٸرە الۋى كەرەك. ٶزگە پٸكٸرگە دەگەن تٶزٸمدٸلٸككە ٷيرەنٸپ, ىنتىماقتاستىقتا بولىپ, ىمىراعا كەلە بٸلۋ كەرەك. ولار زاڭدى, زاڭدى بيلٸكتٸ, جەكە مەنشٸك جەنە جەكە قۇقىقتاردى قۇرمەتتەۋٸ كەرەك.
مەملەكەتتٸك ساياساتقا قاتىستى جاڭا تەسٸلدەر قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكونوميكاداعى, ساياساتتاعى جەنە حالىقارالىق قاتىناستارداعى جاڭا تەندەنتسييالاردى ەسكەرە وتىرىپ, قوعامدى ينتەگراتسييالاۋ ساياساتىن جالعاستىراتىندىعىن كٶرسەتەدٸ. الدا ٷلكەن جۇمىس كٷتٸپ تۇر, الايدا ۇلىقتاۋ سٶزٸندە ٷلكەن ٷمٸت بار, سەبەبٸ وندا قويىلعان ماقساتتار كٶپتەگەن ازاماتتاردىڭ پٸكٸرٸنە ساي كەلٸپ, قازاقستان حالقىنىڭ قولداۋىنا سٷيەنەدٸ.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ۇلىقتاۋ سٶزٸندەگٸ نەگٸزگٸ ەرەجەلەرمەن قاتار, ونىڭ مەملەكەتتەگٸ ەڭ جوعارى لاۋازىمىن اتقارۋىنىڭ العاشقى ايلارىنىڭ نەتيجەلەرٸ ۇزاق ۋاقىت تالقىلانىپ, باعالانادى دەپ بولجاۋعا بولادى. قازاقستانداعى بيلٸك ترانزيتٸنٸڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ ەرتٷرلٸ ەدٸستەرٸنٸڭ بايلانىسىن انىقتايتىن ەرەكشەلٸكتەرٸ بار ەكەنٸن ەسكەرۋ كەرەك. تاريح ساباقتارى قازٸرگٸ زامان مەن دامۋدىڭ ەلەۋەتٸن ۇعىنۋ ٷشٸن جايدان-جاي كەرەك بولعان جوق.
ترانزيت نەمەسە رەفورمالار كەزەڭٸندەگٸ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قىزمەتٸنە, ەسٸرەسە وسى وقيعالار كەزٸندە جارييالانىپ, بەرٸلگەن باعالار ٶتە قاراما-قايشى بولۋى مٷمكٸن.
مىسالى, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ تاريحىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولىپ تابىلاتىن حح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنىڭ ورتاسى مەن ەكٸنشٸ جارتىسى پرەزيدەنت ف. رۋزۆەلتتٸڭ «جاڭا باعىتى» دەپ اتالدى. وعان دەگەن كٶزقاراس ايتارلىقتاي كەرەمەت بولعان جوق. كەيبٸر زامانداستار ف.د. رۋزۆەلت اقش-تاعى فاشيزمدٸ قولدايدى دەگەن پٸكٸردە بولسا, باسقالارى, كەرٸسٸنشە, ونىڭ رەفورمالارىن سوتسياليستٸك دەپ سانادى. كەيدە «جاڭا باعىت» قوس پٸكٸردٸڭ جيىنتىعى رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. 1960 جىلداردىڭ باسىندا امەريكالىق تاريحناما «جاڭا باعىتتىڭ» وڭ سيپاتى تۋرالى كونسەنسۋسقا قول جەتكٸزدٸ. دەگەنمەن, قارسى پٸكٸرلەر ەلٸ دە بولسا تابىلىپ جاتادى.
وتسەنيۆات «نوۆىي كۋرس» پرەزيدەنتا كاسىم-جومارتا توكاەۆا موجنو س سامىح رازليچنىح پوزيتسيي - وت ناتسيوناليستيچەسكيح, كوممۋنيستيچەسكيح دو ليبەرالنىح. ۆسە سپەكترى پوليتيچەسكوگو منوگوتسۆەتييا سۋششەستۆۋيۋت ۆ كازاحستانە. نو نۋجنو پومنيت و توم, چتو ك. توكاەۆ پرەدلاگاەت وبششەناتسيونالنىي كونسەنسۋس ۆ وپرەدەلەنيي ي دوستيجەنيي وبششەناتسيونالنىح تسەلەي. پاتريوتيزم ي سوۆمەستنوە وپرەدەلەنيە بۋدۋششەگو دولجنى وبەدينيت ۆسە سلوي وبششەستۆا. بولەە توگو, ۋجە سوزدايۋتسيا پوليتيچەسكيە ي گوسۋدارستۆەننىە ينستيتۋتى دليا تاكوگو ەدينستۆا وبششەستۆا ۆو يميا بۋدۋششەگو. ي ەتو ساموە ۆاجنوە.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا باعىتىنا» ەر تٷرلٸ پوزيتسييادان - ۇلتشىل, كوممۋنيستٸكتەن باستاپ ليبەرالعا دەيٸن باعا بەرۋگە بولادى. قازاقستاندا ساياسي كٶپتٷرلٸلٸكتٸڭ بارلىق سپەكترلەرٸ بار. بٸراق ق.توقاەۆ جالپىۇلتتىق ماقساتتاردى انىقتاۋدا جەنە وعان قول جەتكٸزۋدە جالپىۇلتتىق كونسەنسۋس ۇسىناتىندىعىن ۇمىتپاۋ كەرەك. پاتريوتيزم مەن بولاشاقتى بٸرلەسە ايقىنداۋ قوعامنىڭ بارلىق سالالارىن بٸرٸكتٸرۋٸ كەرەك. سونىمەن قاتار, بولاشاق ٷشٸن قوعامنىڭ وسىنداي بٸرلٸگٸن ساقتايتىن ساياسي جەنە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار قۇرىلۋدا. بۇل – ەڭ باستىسى.
اۆتور: بەرٸك ەبدٸعاليۇلى
