Tabiǵat pen ǵylym egiz uǵym

– Ulyqpan Esilhanuly, sizben suhbattyń álqissasyn qazaq ǵylymynyń damýynan bastaǵandy jón sanap otyrmyz. Óitkeni siz sanaly ǵumyryńyzdy shákirt tárbieleýge, ǵylymdy damytýǵa arnaǵan jansyz ǵoi. Qazaq ǵylymynyń shyqqan biigi men baǵyndyrǵan asýy jaiynda ne aita alasyz?

– «Ónerge árkimniń-aq bar talasy» demekshi, ǵylymǵa qatysty da osy áńgimeni aitýǵa bolady. Iá, qoǵamdyq ómirimizde qazaqtyń ǵylymǵa qyry joq degen áńgimeni estip qalyp jatamyz. Óz basym bul pikirmen kelispeimin. Ǵylym men bilim salasynda uzaq jyl eńbek etken adam retinde óz oiymdy aitsam, dúniejúzindegi 3 myńnan astam etnostyń ishinde oiy zerek, ilim-bilimge jany qumar qazaqtai halyq kemde-kem.

Óitkeni kóshpendi ata-babalarymyzdyń turmysy, salt-dástúri, mádenieti tikelei tabiǵatpen bailanysty bolǵan. Al qai halyq tabiǵatpen úilesimdi jaǵdaida ómir súrse, sol ult ǵylymǵa basqalarǵa qaraǵanda bir taban jaqyn turady.

Qazaq halqy tabiǵatpen etene ómir súrgendikten jańalyqqa qumarlyǵy, izdengishtigi, logikalyq oilaýy, oi tarazylaýy jaǵynan eshqandai ultqa des bermeitinine senimdimin.

Aspandaǵy juldyzdar arqyly aýa-raiyn boljaýy, jyl mezgiline sai kóship qonýy nátijesinde tabiǵatpen etene ómir súrdi. Al sol tabiǵatta zańdylyq úlken mánge ie. Bizdiń ata-babalarymyz erte bastan tabiǵattyń zańdylyǵynyń qupiiasyn túsinip, bilýge umtyldy. Osylaisha qazaqtyń teginde ǵylymǵa degen qushtarlyq baǵzy zamandardan bastap qalyptasty dep nyq senimmen aita alamyn.

Ǵylymnyń basty qyzmeti zertteý nysany retinde alynǵan salanyń turaqty zańdylyqqa negizdelgen obektivti qupiiasyn ashý bolyp tabylady. Sondyqtan tabiǵattyń tylsym qupiiasyn ashýǵa erte bastan umtylǵan qazaq halqynyń ǵylymǵa qatysty oi-paiymy tabiǵi túrde qalyptasyp, tanyp, bilsem degen qumarlyq erte bastan súiegimizge sińdi.

Aitalyq, Asan Qaiǵynyń sonaý kóne zamandarda aitqan oi-túiinderi búginde bireýdiń jyldar boiy zertteitin dissertatsiialyq jumystarynyń negizine ainalyp otyrǵanyn ózderiń de bilesińder.

 Sondyqtan qazaqtardyń (qazirgi zamanda aityp júrgendei) ziiatker ult bolýǵa umtylýy bizdiń tabiǵatpen etene, úilesimdi jaǵdaida ómir súrýimizge tikelei bailanysty dep esepteimin.

– Qazaq halqynyń ilim men bilimge qumarlyǵy tabiǵi túrde jan-jaqty damyǵanyn tamasha aittyńyz. Al tutastai ulttyń ǵylymǵa shyndap den qoiý, ony zertteý obektisine ainaldyrýy qai ýaqytta bastaldy?

– Menińshe, qazaqtyń ǵylymdy kásibi túrde zerttei bastaýyn Abai jáne Shoqanmen bailanystyryp aitqan jón.

Osy eki tulǵanyń eńbekterine nazar aýdarǵan adam – olardyń tabiǵattyń tylsym qupiiasyn tanyp bilýge qatty qumartqanyn anyq baiqaimyz. Osylaisha Abai men Shoqannyń eńbekteri keń saharaǵa jaryq shashyp, talai qazaqtyń balasyn ilim, bilimdi igerýge yqpal etti.

Budan keiin Alash ardaqtylarynyń jaratylystaný salalaryn kásibi turǵydan zerttep, árqaisysy ár sala boiynsha oqý quraldaryn jazyp, qazaqty ziiatker ultqa ainaldyrýǵa kúsh salǵanyn bárimiz bilemiz. Biraq sol kezdegi ozbyr saiasat Alash ardaqtylarynyń arman-maqsatyn tolyqtai iske asyrýyna múmkindik bermedi.

Al bertindegi Keńes zamanynda qazaqtar óziniń basqa halyqtarmen salystyrǵanda ǵylymǵa bir taban jaqyn turǵanyn naqty is-áreketpen dáleldep berdi.

Bir áttegen-aiy, bizder osy kezeńde bodandyqta bolyp, sol dáýirdiń tilimen aitsaq, koloniialyq rejimde ómir súrdik.

Al koloniialyq rejimde ómir súrgen eldiń basty ereksheligi ekonomikalyq infraqurylymy shikizat óndirisine negizdeldi.

Sonyń kesirinen elimizde óńdeýshi ónerkásip, mashinaqurastyrý isi múlde damymady.

Aitalyq, Keńes zamanynda bir mironos qoiynyń júnin 14-15 somǵa Baltyq jaǵalaýy elderine ótkizetinbiz. Arada bir jyl ótkennen keiin álgi júnińiz ádemi kostiým-shalbar bolyp qazirgi Qonaev pen Shevchenko kóshesiniń qiylysyndaǵy dúkende 170 somǵa satylatyn.

Bizde monoqurylymdyq ekonomika qalyptaspaǵandyqtan, Keńes zamanynda quldyq psihologiia men bodandyqtyń shylaýynda ómir súrýge májbúr boldyq.  

Shikizat óndirýshi el boldyq

– Ulyqpan aǵa, aiyp etpeńiz sózińizdi bóleiin. Jalpy Keńes dáýirinde halyqtyń kóptegen turmystyq máseleleri oń sheshimin tapqandyqtan kópshilik qaýym – ózderiniń siz aitqandai koloniialyq rejimde ómir súrip jatqanyn sezinbedi.

Al siz jalpy jaǵdaidy saraptap, oi tarazysyna salatyn ziialy adam retinde quldyq psihologiia men bodandyqtyń ezgisinde bolǵandaryńyzdy sezindińiz be?

– Sezindim. Qazaqstannyń Keńester Odaǵy úshin negizgi shikizat óndirýshi emes, óńdeýshi ónerkásibi damyǵan elge ainalýy kerek ekenin árbir lektsiiamda jastarǵa aityp, qulaǵyna quiýmen boldym.

Ras, aitý bir basqa, al bul baǵyttaǵy oiyńdy júzege asyrý múlde basqa dúnie. Meniń negizgi mamandyǵym elektrondy-esepteý tehnikasy. Sol kezde Qyrǵyzstannyń Politehnikalyq institýtymen bailanys ornatyp, jumys istedik. Keiinnen Qyrǵyzstannyń prezidenti bolǵan Asqar Aqaev sol ýaqytta institýttyń elektrondy-esepteý kafedrasynyń jetekshisi-tuǵyn. Osylaisha aiyrqalpaqty aǵaiyndarmen birlesip, elektrondy-esepteý mashinalarynyń ózegi bolyp sanalatyn mikroshemalardy jinaityn platalardy qurastyrýdy qolǵa alyp, elektronika salasyn damytýǵa alǵashqy qadam jasaǵan edik.

Qyrǵyzdarmen áriptestik qarym-qatynas ornatýdyń ózindik jóni boldy. Bizdiń Almatyda ylǵal mólsheri joǵary bolǵandyqtan óte sezimtal elektrondy platalar jasaý qiyn edi. Tek qana arnaiy jabdyqtalǵan ǵimarattarda jasaýǵa bolatyn-dy.

Ondai ǵimarattar salyp, oǵan qajetti kútim jasaýǵa úlken shyǵyn ketetin bolǵan soń, oiymyzdy aýa-raiy qolaily Ystyqkól jaǵalaýynda júzege asyrǵandy jón sanadyq.

Bul baǵytta biraz jumystar atqarylǵanmen keiinnen Keńes ókimeti qulap, ekonomikalyq qiynshylyqtardyń saldarynan isimiz aiaqsyz qaldy.

Keńes zamanynda Pavlodarda traktor qurastyratyn zaýyt pen aliýminii zaýyty jumys istedi. Osy eki zaýytqa baryp jumysymen tanysqanymda traktor qurastyryp jatyrmyz degenimiz jai áńgime ekenine kózim jetti. Traktorǵa qajetti myń san bólshekter Odaqtas respýblikalarda jinalyp, traktor qurastyrdyq. Muny endi mashina jasaý dep aitýǵa kele me? Árine kelmeidi.

Sol siiaqty aty dardai Pavlodar aliýminii zaýyty Arqalyqtyń boksit degen aq topyraǵan qazyp alyp, shaimalap ishki Reseige jiberip jatty. Aliýminii zaýytynyń direktorynyń ózi sol kezde aliýminiidiń ne ekenin durystap bilmeýshi edi. Pavlodardyń aliýminii zaýyty keiinnen elimiz Táýelsizdike ie bolǵan soń, atyna zaty sai aliýminii quimalaryn shyǵara bastady ǵoi.

Mine, osyndai jaittardy kórip, bilgennen keiin únsiz qala almadyq, Jinalystarda Máskeýdiń Qazaqstanǵa qatysty ekonomikalyq saiasatyn ózgertý kerek ekenin aitýmen boldyq.

Jalpy Keńes zamanynda kóptegen azamattar Qazaqstannyń ónerkásibi órkendegen ekonomikalyq turǵydan táýelsiz memleketke ainalýyn jan-tánimen qalap, bul baǵytta bar kúsh-jigerin jumsap eńbek etkenin bilemin.

Endi ǵylymǵa qatysty áńgimeni túiindesem. Jalpy alǵanda Keńes zamanynda Qazaqstanda kibernetika, genetika jáne saiasattaný ǵylymdary tiisti deńgeide damydy. Al qalǵan jaratylys jáne tehnikalyq baǵyttaǵy ǵylymdar kenje qaldy.

Joǵaryda atap kórsetken ǵylymnyń úsh baǵyty nege damymady degen zańdy suraq týyndaidy. Aitaiyn. Sol kezdegi ákimshil-ámirshil júie qazaqtardyń genetika salasymen tereńdep ainalysýyna múmkindik bergen joq. Máskeý qazaqtardyń genetika salasynda zertteýler júrgizip, tegin tanyǵanyn qalamady.

Sol siiaqty saiasattaný ǵylymyn da tejep, elimizde erkin oily saiasattanýshylardyń qalyptasýyna múmkindik bergen joq. Osyny erte bastan sezip, men 1989 jyldyń aiaǵynan bastap Qazaqstanda birinshi bolyp ózimizdiń ulttyq erekshiligimizge sai saiasattaný ǵylymyn zerttei bastadym. Sońǵy ýaqyttaǵy saiasattaný ǵylymynyń betalysyna kóńilim tolmaidy.

2011 jyl qolǵa alynǵan reforma ǵylymnyń kósegesin kógertip jiberdi dep aita almaimyn. Barsha halyqty tańdai qaqtyrǵan, elimizge orasan zor igilik ákelgen qandai da bir ǵylymi jańalyq týraly eshkim estigen de, kórgen de emes.

Menińshe, ǵylym halyq pen memleketke qandai da bir materialdyq igilik ákelgen kezde ǵana kópshilik ǵylymǵa senim artady. Ókinishke orai, dál qazir ondai shoqtyǵy biik dúnielerdi kórip otyrǵan joqpyn. Sondyqtan ǵylym keremettei damyp ketti dep aita almaimyn. Bizde ǵylym óndiristik deńgeide kommertsiialanbai jatyr. Óz kezeginde bul da halyqtyń senimine selkeý túsirip otyr.

Jastar Jumadildaev pen Bjezinskiiden úlgi alýy kerek

– Naryqtyq qiynshylyqtar ǵylymǵa ońai timegenin ózińiz de bilesiz. Dál osy ólara kezeńde kóptegen ǵalymdar bizneske, usaq saýdaǵa ketti. Birli-jarymy shetelge ketkenin bilemiz.

Bir qyzyǵy – qazir de óz baǵasyn biletin ǵalymdar shetke ketip jatyr. Keide shetel asqan ǵalymdardy kópshilik qaýym túsinbei jatady. Bul durys pa?

– Iá, qazir burynǵydai ǵylymnan bazarǵa ketip jatqan jurt joq. Qaita ǵylymǵa kelip jatqan adamdar bar. Osy bir úrdisten Qazaqstanda ǵylym áli kúnge deiin qalyptasý kezeńin bastan ótkerip jatqanyn ańǵarýǵa bolady.

Endi shetelge ketip jatqan ǵalymdar jaiynda aitsam. Óz basym bul máseleden qandaida bir tragediia jasaýǵa qarsymyn. Búginde bizder ǵalamdasý dáýirinde ómir súrip jatqanymyzdy umytpaýmyz kerek. Ǵalymdardyń dúniejúziniń túkpir-túkpirinde ǵylymi-zertteý jumystarymen ainalysýy trendke ainaldy.

Kerek deseńiz, ǵylym salasy joǵary deńgeide damyǵan AQSh-tyń ǵalymdary ózge elderge baryp, ǵylymmen ainalysady. Amerikandyqtar buǵan qarap eldiń ǵylymi-tehnikalyq damýy tómendep ketti nemese ǵalymdarymyz  patriot emes dep áńgime aityp jatqan joq qoi.

Osy rette aitpasqa bolmaityn bir másele bar. Shetelge ketken árbir ǵalym óziniń ǵylymi jańalyǵy týǵan eline, ultyna paidasyn tigizýin eshqashan esten shyǵarmaýy kerek.

Bul rette shetelde júrgen, ketkeli jatqan ǵalymdar Asqar Jumadildaevtan úlgi-ónege alýǵa bolady. Qazirgi tańda Asqar aǵalaryń shetelden alǵan ǵylymi tájiribesin elge ákelip, shákirt tárbielep júrgenin ózderiń de bilesińder.

Álmege tanymal Zbignev Bjezinskii AQSh-ta úlken tabysqa jetkennen keiin tarihi otany Polshanyń kommýnistik qoǵamnan irgesin aýlaq salýyna bar kúsh-jigerin jumsady. Sonyń arqasynda qazir Polsha demokratiiasy órkendegen Shyǵys Eýropadaǵy irgeli eldiń birine ainalyp otyr. Shette júrgen kez kelgen adamnyń júregi qashanda el dep soǵýy mańyzdy. Óz eliniń jaqsy isine tileýles bola almaǵan adam, ózge eldi ushpaqqa shyǵara almasy anyq.

Aitpaqshy, Táýelsizdik jyldary qazaq ǵalymdarynyń qatary syrttan kelgen áriptesterimen tolyǵa túskenin de umytpaýmyz kerek.

 Oralmandardyń áleýetin qashan paidalanamyz?

– Syrt elderde ǵylym salasynda eńbek etip, elge kelgen soń ǵylymi jumystaryn jalǵastyrǵan qandastarymyz jaiynda aityp otyrsyz ba?

– Iá. Syrttan kelgen ǵalymdarymyz qazaq ǵylymynyń aiaqqa turýyna kóp yqpal etti. Óz basym muny úlken tarihi kezeń dep baǵalaimyn.

Aitalyq, toqsanynshy jyldary tarihshy, qoǵam qairatkeri Zardyhan Qinaiatuly Mońǵoliia Úkimeti tóraǵasynyń orynbasary syndy úlken mansabyn tastap, elge kelip, Tarih jáne etnologiia institýynda ǵylymi qyzmetker bolyp jumys isteýin úlken erlikke baǵalaýǵa bolady. Bul – úlken azamattyq qoi.

Sol siiaqty belgili etnograf Jaǵda Babalyqulynyń mol murasy bizge qanshama kúsh-qýat berdi deseńizshi. Osydan birshama ýaqyt buryn shákirtim, tanymal aqyn Qasymhan Begmanov Jaǵda Babalyqulynyń 100 jyldyq mereitoiyna orai mol murasyn jinaqtap, kóptomdyq kitap shyǵardy. Qazaqtyń salt-dástúrin, mádenietin bir kisidei biletin adam retin aitsam, Jaǵda Babalyqulyndai kemeńger etnografty kórgen de, estigen de emespin. Mundai adamdar myń jylda bir-aq ret týatyny anyq. Budan basqa qazirgi tańda jaratylystaný salasynda shetten kelgen qazaq ǵalymdary jemisti eńbek etip jatyr.

Dúniejúzinde tarydai shashylǵan qazaqtar óziniń qajyrly eńbegimen óz isiniń bilikti mamany ekenin naqty ispen dáleldep berdi. Elge kelgen qandastarymyzdyń arasynda túrli salanyń mamandary bar.

Olardyń arasynda memlekettik qyzmette zor tabysqa jetken azamattar da boldy. Biraq solardy el basqarý isine tartyp, áleýetin paidalanbai júrgenimizdi túsinbeimin.

Ǵylym men ádebiet salasynda eńbek etken azamattar ǵana elge kelgen soń, óziniń tól kásibin jalǵastyrý múmkindigine ie boldy. Al qarjy, ekonomika, memlekettik basqarý salasynda mol tájiribe jinaǵan qandastarymyz saýda-sattyqtyń ainalasynda áli júr. Bizder syrttaǵy qazaqty elge kóshirip ákelgende tek qana sanymyzdy kóbeitýdi ǵana oilamadyq qoi?!

– Ulyqpan aǵa, óte ózekti máseleni qozǵap otyrsyz. Rasymen de, qazir oralmandardy jergilikti ómirge beiimdeý, olardyń áleýetin paidalaný isi aqsap tur.

– Oralmandardy jergilikti jerdiń jaǵdaiyna beiimdeý, olardyń múmkinshiligin memleketimizdiń múddesine paidalaný elimizdegi negizgi saiasattyń birine ainalýy tiis.

Qazirgi tańda máseleniń baiybyna bara almaityn, jaidaq oilaityn keibir jastar áleýmettik jelide «oralmandar el basyna kún týǵanda syrtqa qashyp ketti» dep eldi ekige jaryp, áńgime aitatynyn baiqap qaldym.

 Eger elimizde oralmandarǵa qatysty qandai da bir aiqyn saiasat bolsa, mundai áńgime aitylmas edi. Búginde bizder sonyń zardabyn tartyp otyrmyz.

Qazir ýniversitette syrttan kelgen kóptegen jastarymyz bilim alýda. Bári shetinen bilimge qushtar. Olardyń boiynan eshqandai jaman ádetti baiqaǵan emespin.

Almaǵaiyp zamanda ózge elge ketýge májbúr bolǵan qandastarymyz elge oralǵaly beri tilimiz, mádenietimiz qaita jańǵyrdy. Muny kópshiligimiz qý tirshiliktiń sońynda júrip baiqamai kelemiz. Bolashaq urpaq keleshekte  Nazarbaevtyń bul bastamasyna óz baǵasyn beretinine senimdimin.

Ustazdarǵa myń alǵys

– Ulyqpan Esilhanuly, sizder bir orysy joq aýylda erjetip, at jalyn tartyp mindińizder. Sizdiń, ózińiz aityp otyrǵan Asqar Jumadildaev aǵamyzdyń da ómirbaianyn oqysaq, oryssha bilmeitin aýyl balasynyń orys tili ústemdik qurǵan Almaty, kerek deseńiz Máskeýge deiin baryp az ǵana ýaqyttyń ishinde tildi de meńgerip, qatarlaryńyzdyń aldy bolǵandaryńyzdy bilemiz. Sonda sizder qýat-jigerdi qaidan aldyńyzdar?

–  Ras aitasyń, bizder aýylda tek qana qazaq tilinde bilim aldyq. Orys tilin jetik bilmedik. Ata-anamyz da baǵyt-baǵdar bere qoiatyndai bilimdar adam bolmady. Óz basym bizdiń býyndy biikke kótergen eńbek dep oilaimyn. Jastaiymyzdan bel jazbai eńbek ettik. Eńbekke tóselgen adamnyń almaityn qamaly joq.

Sonymen qatar kitap oqýǵa degen qumarlyq orasan zor boldy. Tórtinshi synyptyń ózinde Sábit Muqanovtyń «Botagóz» romany syndy biraz shyǵarmalardy oqyp tastadym.

Al qazir tórtinshi synypta oqityn balanyń roman oqyp otyrǵanyn eshkim de kórgen de, estigen de emes. 8 klasqa aiaq basqanda oqyǵan kitabymnyń sany 720 jetti.

Sonymen qatar ata-ájelerimizge túrli kitaptardy mánerlep oqyp berý, bolmasa, oqyǵan dúniemizdi sońymyzdan ergen ini-qaryndastarymyzǵa áńgimelep berý bizdiń ilim men bilimge degen qushtarlyǵymyzdy oiata tústi.

Mektepti óte jaqsy oqyp, altyn medalmen bitirdim. Sodan oqýǵa baraiyn desem, Almatyǵa jetip jyǵylatyn aqsha joq. Ýaqyt bolsa ótip barady. Oqýdan úmiti barlardyń bári Almatyǵa ketip qalǵan.

Sol kezde mektep direktorymyz muǵalimderge jaǵdaiymdy aitqannan keiin ustazdarym óz aralarynan 30 som aqsha jinapty, maǵan jandary ashyp. Sol aqshany meni shaqyryp berse de bolar edi.

Biraq ustazdarym jas balanyń saǵyn syndyrmaiyq degen uiǵarymǵa kelip, jinalǵan aqshany oqý bóliminiń meńgerýshisinen berip jiberipti. Kúni búginge deiin qandaida bir jetistikke jetsem, sonyń bári ustazdarymnyń taǵylymy men janashyrlyǵy, ata-anamnyń úmitinen bastaý aldy dep esepteimin.

– Ustazdaryńyzdyń jol-pulyńyzǵa aqsha jinap berýi naǵyz izgilikti is eken. Qazir Qazaqstannan mundai oqiǵany múlde kezdestire almaisyz ǵoi…

– Meniń ómirimde jaqsy ustazdar kezdesti. Aýylda oqyp júrgenimde bizderge Ózmahan Ótelbaev degen fizikany jetik meńgergen muǵalim sabaq berdi. Sol kisiniń arqasynda men fizikaǵa ańsarym aýdy.

Eseigennen keiin Ózmahan aǵamyzdyń sol kezde qazirgi Qyzdar memlekettik ýniversitetinde sabaq bergen fizika salasynyń tanymal ǵalymy ekenin bildim. Úsh áriptiń kárine ushyrap, qaladan qýylǵan aǵamyz aýylǵa kelip shákirt tárbielepti.

Bir qyzyǵy sol kezderi aýyldarda ózgeshe oilaityn azamattar shákirt tárbielep, talai jastyń shyraǵyn jaqty.

Keide, bizder sondai dissident ustazdarymyzdan qýat alǵan shyǵarmyz degen oiǵa qalamyn.

Oqýǵa túsken jyly sabaq oqyp jatqanymyzda nistitýttaǵy Irina esimdi ustazymyz bizden sol kezde ǵylymi ainalymǵa endi ǵana engen úshinshi ǵaryshtyq jyldamdyq jaiynda surady. Qalada mektep bitirip, altyn medal alyp kelgen balalardyń eshqaisysy bilmeitin bolyp shyqty.

Sodan keiin ustazym Ózmahan aitqan úshinshi ǵaryshtyq jyldamdyq jaiynda bilgenimdi aityp bergenimde Irina apaiym tańqaldy.

 «Muny qaidan bilesiń?» dep suraǵanda aýyldaǵy fizika pániniń muǵalimi Ózmahan aǵaiymyz túsindirip bergenin aityp berdim.

Keiinnen qysqy kanikýlda aýylǵa barǵanymda mektep ujymy meni shaqyryp alyp, sol jerde Ózmahan aǵaimyzǵa úlgili shákirt tárbielegen úshin alǵys aitty. Sóitse, institýttaǵy Irina apaimyz ben kafedra meńgerýshisi qarapaiym aýyl balasyna úshinshi ǵaryshtyq jyldamdyq jaiynda uǵym-túsinikti sanasyna quiyp bergen Ózmahan aǵaimyzǵa arnaiy hat jazyp, alǵys aitypty.

Mine, bizdiń kezimizde ustazdar balalarǵa tálim-tárbie berýde osylaisha bar kúsh-jigerin jumsady. Búginde dál Ózmahan aǵamyzdai ustazdy keziktire almaisyń…

Bilim alý – «Dos-Muqasannyń» shyǵarmashylyǵynan biik turdy

– Ulyqpan aǵa, sizben suhbat qurǵanda «Dos-Muqasan» toby jaiynda aitpai ketpeý múmkin emes. Óz dáýirinde «Dos-Muqasan» toby úlken qubylys boldy. 1973 jyly Berlinde ótken Dúniejúzilik stýdentterdiń festivalinde Altyn medaldi aldyńyzdar, keiin Qazaqstannyń Lenin komsomol syilyǵyn ie boldyńyzdar, Amerika sapary… osynyń bári sizderge qalai áser etti? Qazir bir oblysta toidyń arqasynda tanymal bolǵan ánshiler teńizdiń sýy siraǵynan kelmeitindei kúi keshedi…

– «Biz ol kezde ataq-dańqqa boi aldyrmadyq» desem qazirgi jastar kúlýi múmkin. Iá, «Dos-Muqasan» Qazaqstandy bylai qoiyp, odaq kóleminde tanymal top boldy.

Tutas bir býynnyń ómirine áser etti desek artyq aitqandyq bolmas edi. Ol kezde on jerden ataqty ánshi, ártis bolsań da milliondaǵan aqsha tappaitynsyń. Múmkin, bizdiń aptyǵymyzdy basýymyzǵa sonyń da áseri bolǵan shyǵar.

– Shynyńyzdy aityńyzshy, sol kezderde sizder «Dos-Muqasannyń» shyǵarmashylyǵyn ózderińizdiń bilim alýlaryńyzdan biik qoidyńyzdar ma?

– Joq. Biz úshin bilim alyp, ǵylymdy meńgerý birinshi orynda boldy. «Dos-Muqasannyń» shyǵarmashylyǵymen qolymyz bos kezde ainalystyq.

Eger bizder ónerdi birinshi orynǵa qoisaq, «Dos-Muqasannyń» quramynan 7 ǵylym kandidaty, 5 ǵylym doktory, 4 akademik shyqpas edi. Keiinnen bizdiń jigitter ministr, ákim syndy joǵary laýazymdy qyzmetterdi atqaryp, úlken tabystarǵa qol jetkizdi.

Stýdent kezimizde Meiirbek ekeýmiz Lenindik stependiianyń iegeri boldyq. Eger biz kúni boiy án salyp, qazirgi tilmen aitsaq «juldyz» aýyrýyna shaldyqqan bolsaq, mundai biikke kóterilmes edik. Bizdiń jigitterdiń eshqaisysy sabaǵyna úlgere almai qinalǵanyn kórgen emespin. Biz úshin basty orynda bilim boldy.

Sol kezde bizdiń jigitterdiń birazy qazaq tilin jetik bilmeitin-di. «Dos-Muqasannyń» quramynda óner kórsetip elimizdiń túkpir-túkpirin aralai bastaǵanda joldastaryma: «Jigitter bárimiz búkil eldi aralaimyz, kóptegen adamdarmen kezdesemiz. Bizdiń qazaq tilin bilmeýimiz uiat bolady. Qazaq tilin úireneiik», – degende eshqaisysy bir qarsy sóz aitpastan oiymdy quptap qazaqsha úirendi. Osylaisha jigitter keshke eki saǵatyn qazaq tilin úirenýge arnady. Mine, bizdiń jigitter kishipeiil, betegeden biik, jýsannan alasa boldy.

– Ulyqpan aǵa, áserli áńgimeńizge rahmet. Jetpistiń mereiine jetken mereitoiyńyz qutty bolsyn! Júz jasańyz!

Suhbattasqandar

Nurlan JUMAHAN,

Dýman BYQAI