تابيعات پەن عىلىم ەگٸز ۇعىم

– ۇلىقپان ەسٸلحانۇلى, سٸزبەن سۇحباتتىڭ ەلقيسساسىن قازاق عىلىمىنىڭ دامۋىنان باستاعاندى جٶن ساناپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ سٸز سانالى عۇمىرىڭىزدى شەكٸرت تەربيەلەۋگە, عىلىمدى دامىتۋعا ارناعان جانسىز عوي. قازاق عىلىمىنىڭ شىققان بيٸگٸ مەن باعىندىرعان اسۋى جايىندا نە ايتا الاسىز?

– «ٶنەرگە ەركٸمنٸڭ-اق بار تالاسى» دەمەكشٸ, عىلىمعا قاتىستى دا وسى ەڭگٸمەنٸ ايتۋعا بولادى. يە, قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدە قازاقتىڭ عىلىمعا قىرى جوق دەگەن ەڭگٸمەنٸ ەستٸپ قالىپ جاتامىز. ٶز باسىم بۇل پٸكٸرمەن كەلٸسپەيمٸن. عىلىم مەن بٸلٸم سالاسىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەن ادام رەتٸندە ٶز ويىمدى ايتسام, دٷنيەجٷزٸندەگٸ 3 مىڭنان استام ەتنوستىڭ ٸشٸندە ويى زەرەك, ٸلٸم-بٸلٸمگە جانى قۇمار قازاقتاي حالىق كەمدە-كەم.

ٶيتكەنٸ كٶشپەندٸ اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇرمىسى, سالت-دەستٷرٸ, مەدەنيەتٸ تٸكەلەي تابيعاتپەن بايلانىستى بولعان. ال قاي حالىق تابيعاتپەن ٷيلەسٸمدٸ جاعدايدا ٶمٸر سٷرسە, سول ۇلت عىلىمعا باسقالارعا قاراعاندا بٸر تابان جاقىن تۇرادى.

قازاق حالقى تابيعاتپەن ەتەنە ٶمٸر سٷرگەندٸكتەن جاڭالىققا قۇمارلىعى, ٸزدەنگٸشتٸگٸ, لوگيكالىق ويلاۋى, وي تارازىلاۋى جاعىنان ەشقانداي ۇلتقا دەس بەرمەيتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.

اسپانداعى جۇلدىزدار ارقىلى اۋا-رايىن بولجاۋى, جىل مەزگٸلٸنە ساي كٶشٸپ قونۋى نەتيجەسٸندە تابيعاتپەن ەتەنە ٶمٸر سٷردٸ. ال سول تابيعاتتا زاڭدىلىق ٷلكەن مەنگە يە. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز ەرتە باستان تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعىنىڭ قۇپيياسىن تٷسٸنٸپ, بٸلۋگە ۇمتىلدى. وسىلايشا قازاقتىڭ تەگٸندە عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىق باعزى زامانداردان باستاپ قالىپتاستى دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن.

عىلىمنىڭ باستى قىزمەتٸ زەرتتەۋ نىسانى رەتٸندە الىنعان سالانىڭ تۇراقتى زاڭدىلىققا نەگٸزدەلگەن وبەكتيۆتٸ قۇپيياسىن اشۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان تابيعاتتىڭ تىلسىم قۇپيياسىن اشۋعا ەرتە باستان ۇمتىلعان قازاق حالقىنىڭ عىلىمعا قاتىستى وي-پايىمى تابيعي تٷردە قالىپتاسىپ, تانىپ, بٸلسەم دەگەن قۇمارلىق ەرتە باستان سٷيەگٸمٸزگە سٸڭدٸ.

ايتالىق, اسان قايعىنىڭ سوناۋ كٶنە زامانداردا ايتقان وي-تٷيٸندەرٸ بٷگٸندە بٸرەۋدٸڭ جىلدار بويى زەرتتەيتٸن ديسسەرتاتسييالىق جۇمىستارىنىڭ نەگٸزٸنە اينالىپ وتىرعانىن ٶزدەرٸڭ دە بٸلەسٸڭدەر.

 سوندىقتان قازاقتاردىڭ (قازٸرگٸ زاماندا ايتىپ جٷرگەندەي) زيياتكەر ۇلت بولۋعا ۇمتىلۋى بٸزدٸڭ تابيعاتپەن ەتەنە, ٷيلەسٸمدٸ جاعدايدا ٶمٸر سٷرۋٸمٸزگە تٸكەلەي بايلانىستى دەپ ەسەپتەيمٸن.

– قازاق حالقىنىڭ ٸلٸم مەن بٸلٸمگە قۇمارلىعى تابيعي تٷردە جان-جاقتى دامىعانىن تاماشا ايتتىڭىز. ال تۇتاستاي ۇلتتىڭ عىلىمعا شىنداپ دەن قويۋ, ونى زەرتتەۋ وبەكتٸسٸنە اينالدىرۋى قاي ۋاقىتتا باستالدى?

– مەنٸڭشە, قازاقتىڭ عىلىمدى كەسٸبي تٷردە زەرتتەي باستاۋىن اباي جەنە شوقانمەن بايلانىستىرىپ ايتقان جٶن.

وسى ەكٸ تۇلعانىڭ ەڭبەكتەرٸنە نازار اۋدارعان ادام – ولاردىڭ تابيعاتتىڭ تىلسىم قۇپيياسىن تانىپ بٸلۋگە قاتتى قۇمارتقانىن انىق بايقايمىز. وسىلايشا اباي مەن شوقاننىڭ ەڭبەكتەرٸ كەڭ ساحاراعا جارىق شاشىپ, تالاي قازاقتىڭ بالاسىن ٸلٸم, بٸلٸمدٸ يگەرۋگە ىقپال ەتتٸ.

بۇدان كەيٸن الاش ارداقتىلارىنىڭ جاراتىلىستانۋ سالالارىن كەسٸبي تۇرعىدان زەرتتەپ, ەرقايسىسى ەر سالا بويىنشا وقۋ قۇرالدارىن جازىپ, قازاقتى زيياتكەر ۇلتقا اينالدىرۋعا كٷش سالعانىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. بٸراق سول كەزدەگٸ وزبىر ساياسات الاش ارداقتىلارىنىڭ ارمان-ماقساتىن تولىقتاي ٸسكە اسىرۋىنا مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ.

ال بەرتٸندەگٸ كەڭەس زامانىندا قازاقتار ٶزٸنٸڭ باسقا حالىقتارمەن سالىستىرعاندا عىلىمعا بٸر تابان جاقىن تۇرعانىن ناقتى ٸس-ەرەكەتپەن دەلەلدەپ بەردٸ.

بٸر ەتتەگەن-ايى, بٸزدەر وسى كەزەڭدە بوداندىقتا بولىپ, سول دەۋٸردٸڭ تٸلٸمەن ايتساق, كولونييالىق رەجيمدە ٶمٸر سٷردٸك.

ال كولونييالىق رەجيمدە ٶمٸر سٷرگەن ەلدٸڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىمى شيكٸزات ٶندٸرٸسٸنە نەگٸزدەلدٸ.

سونىڭ كەسٸرٸنەن ەلٸمٸزدە ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپ, ماشيناقۇراستىرۋ ٸسٸ مٷلدە دامىمادى.

ايتالىق, كەڭەس زامانىندا بٸر ميرونوس قويىنىڭ جٷنٸن 14-15 سومعا بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸنە ٶتكٸزەتٸنبٸز. ارادا بٸر جىل ٶتكەننەن كەيٸن ەلگٸ جٷنٸڭٸز ەدەمٸ كوستيۋم-شالبار بولىپ قازٸرگٸ قوناەۆ پەن شەۆچەنكو كٶشەسٸنٸڭ قيىلىسىنداعى دٷكەندە 170 سومعا ساتىلاتىن.

بٸزدە مونوقۇرىلىمدىق ەكونوميكا قالىپتاسپاعاندىقتان, كەڭەس زامانىندا قۇلدىق پسيحولوگييا مەن بوداندىقتىڭ شىلاۋىندا ٶمٸر سٷرۋگە مەجبٷر بولدىق.  

شيكٸزات ٶندٸرۋشٸ ەل بولدىق

– ۇلىقپان اعا, ايىپ ەتپەڭٸز سٶزٸڭٸزدٸ بٶلەيٸن. جالپى كەڭەس دەۋٸرٸندە حالىقتىڭ كٶپتەگەن تۇرمىستىق مەسەلەلەرٸ وڭ شەشٸمٸن تاپقاندىقتان كٶپشٸلٸك قاۋىم – ٶزدەرٸنٸڭ سٸز ايتقانداي كولونييالىق رەجيمدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىن سەزٸنبەدٸ.

ال سٸز جالپى جاعدايدى ساراپتاپ, وي تارازىسىنا سالاتىن زييالى ادام رەتٸندە قۇلدىق پسيحولوگييا مەن بوداندىقتىڭ ەزگٸسٸندە بولعاندارىڭىزدى سەزٸندٸڭٸز بە?

– سەزٸندٸم. قازاقستاننىڭ كەڭەستەر وداعى ٷشٸن نەگٸزگٸ شيكٸزات ٶندٸرۋشٸ ەمەس, ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸبٸ دامىعان ەلگە اينالۋى كەرەك ەكەنٸن ەربٸر لەكتسييامدا جاستارعا ايتىپ, قۇلاعىنا قۇيۋمەن بولدىم.

راس, ايتۋ بٸر باسقا, ال بۇل باعىتتاعى ويىڭدى جٷزەگە اسىرۋ مٷلدە باسقا دٷنيە. مەنٸڭ نەگٸزگٸ ماماندىعىم ەلەكتروندى-ەسەپتەۋ تەحنيكاسى. سول كەزدە قىرعىزستاننىڭ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىمەن بايلانىس ورناتىپ, جۇمىس ٸستەدٸك. كەيٸننەن قىرعىزستاننىڭ پرەزيدەنتٸ بولعان اسقار اقاەۆ سول ۋاقىتتا ينستيتۋتتىڭ ەلەكتروندى-ەسەپتەۋ كافەدراسىنىڭ جەتەكشٸسٸ-تۇعىن. وسىلايشا ايىرقالپاقتى اعايىندارمەن بٸرلەسٸپ, ەلەكتروندى-ەسەپتەۋ ماشينالارىنىڭ ٶزەگٸ بولىپ سانالاتىن ميكروسحەمالاردى جينايتىن پلاتالاردى قۇراستىرۋدى قولعا الىپ, ەلەكترونيكا سالاسىن دامىتۋعا العاشقى قادام جاساعان ەدٸك.

قىرعىزدارمەن ەرٸپتەستٸك قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ ٶزٸندٸك جٶنٸ بولدى. بٸزدٸڭ الماتىدا ىلعال مٶلشەرٸ جوعارى بولعاندىقتان ٶتە سەزٸمتال ەلەكتروندى پلاتالار جاساۋ قيىن ەدٸ. تەك قانا ارنايى جابدىقتالعان عيماراتتاردا جاساۋعا بولاتىن-دى.

ونداي عيماراتتار سالىپ, وعان قاجەتتٸ كٷتٸم جاساۋعا ٷلكەن شىعىن كەتەتٸن بولعان سوڭ, ويىمىزدى اۋا-رايى قولايلى ىستىقكٶل جاعالاۋىندا جٷزەگە اسىرعاندى جٶن سانادىق.

بۇل باعىتتا بٸراز جۇمىستار اتقارىلعانمەن كەيٸننەن كەڭەس ٶكٸمەتٸ قۇلاپ, ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتاردىڭ سالدارىنان ٸسٸمٸز اياقسىز قالدى.

كەڭەس زامانىندا پاۆلوداردا تراكتور قۇراستىراتىن زاۋىت پەن اليۋمينيي زاۋىتى جۇمىس ٸستەدٸ. وسى ەكٸ زاۋىتقا بارىپ جۇمىسىمەن تانىسقانىمدا تراكتور قۇراستىرىپ جاتىرمىز دەگەنٸمٸز جاي ەڭگٸمە ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ. تراكتورعا قاجەتتٸ مىڭ سان بٶلشەكتەر وداقتاس رەسپۋبليكالاردا جينالىپ, تراكتور قۇراستىردىق. مۇنى ەندٸ ماشينا جاساۋ دەپ ايتۋعا كەلە مە? ەرينە كەلمەيدٸ.

سول سيياقتى اتى دارداي پاۆلودار اليۋمينيي زاۋىتى ارقالىقتىڭ بوكسيت دەگەن اق توپىراعان قازىپ الىپ, شايمالاپ ٸشكٸ رەسەيگە جٸبەرٸپ جاتتى. اليۋمينيي زاۋىتىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ٶزٸ سول كەزدە اليۋمينييدٸڭ نە ەكەنٸن دۇرىستاپ بٸلمەۋشٸ ەدٸ. پاۆلوداردىڭ اليۋمينيي زاۋىتى كەيٸننەن ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸكە يە بولعان سوڭ, اتىنا زاتى ساي اليۋمينيي قۇيمالارىن شىعارا باستادى عوي.

مٸنە, وسىنداي جايتتاردى كٶرٸپ, بٸلگەننەن كەيٸن ٷنسٸز قالا المادىق, جينالىستاردا مەسكەۋدٸڭ قازاقستانعا قاتىستى ەكونوميكالىق ساياساتىن ٶزگەرتۋ كەرەك ەكەنٸن ايتۋمەن بولدىق.

جالپى كەڭەس زامانىندا كٶپتەگەن ازاماتتار قازاقستاننىڭ ٶنەركەسٸبٸ ٶركەندەگەن ەكونوميكالىق تۇرعىدان تەۋەلسٸز مەملەكەتكە اينالۋىن جان-تەنٸمەن قالاپ, بۇل باعىتتا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمساپ ەڭبەك ەتكەنٸن بٸلەمٸن.

ەندٸ عىلىمعا قاتىستى ەڭگٸمەنٸ تٷيٸندەسەم. جالپى العاندا كەڭەس زامانىندا قازاقستاندا كيبەرنەتيكا, گەنەتيكا جەنە ساياساتتانۋ عىلىمدارى تيٸستٸ دەڭگەيدە دامىدى. ال قالعان جاراتىلىس جەنە تەحنيكالىق باعىتتاعى عىلىمدار كەنجە قالدى.

جوعارىدا اتاپ كٶرسەتكەن عىلىمنىڭ ٷش باعىتى نەگە دامىمادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ايتايىن. سول كەزدەگٸ ەكٸمشٸل-ەمٸرشٸل جٷيە قازاقتاردىڭ گەنەتيكا سالاسىمەن تەرەڭدەپ اينالىسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەن جوق. مەسكەۋ قازاقتاردىڭ گەنەتيكا سالاسىندا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ, تەگٸن تانىعانىن قالامادى.

سول سيياقتى ساياساتتانۋ عىلىمىن دا تەجەپ, ەلٸمٸزدە ەركٸن ويلى ساياساتتانۋشىلاردىڭ قالىپتاسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەن جوق. وسىنى ەرتە باستان سەزٸپ, مەن 1989 جىلدىڭ اياعىنان باستاپ قازاقستاندا بٸرٸنشٸ بولىپ ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق ەرەكشٸلٸگٸمٸزگە ساي ساياساتتانۋ عىلىمىن زەرتتەي باستادىم. سوڭعى ۋاقىتتاعى ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ بەتالىسىنا كٶڭٸلٸم تولمايدى.

2011 جىل قولعا الىنعان رەفورما عىلىمنىڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتٸپ جٸبەردٸ دەپ ايتا المايمىن. بارشا حالىقتى تاڭداي قاقتىرعان, ەلٸمٸزگە وراسان زور يگٸلٸك ەكەلگەن قانداي دا بٸر عىلىمي جاڭالىق تۋرالى ەشكٸم ەستٸگەن دە, كٶرگەن دە ەمەس.

مەنٸڭشە, عىلىم حالىق پەن مەملەكەتكە قانداي دا بٸر ماتەريالدىق يگٸلٸك ەكەلگەن كەزدە عانا كٶپشٸلٸك عىلىمعا سەنٸم ارتادى. ٶكٸنٸشكە وراي, دەل قازٸر ونداي شوقتىعى بيٸك دٷنيەلەردٸ كٶرٸپ وتىرعان جوقپىن. سوندىقتان عىلىم كەرەمەتتەي دامىپ كەتتٸ دەپ ايتا المايمىن. بٸزدە عىلىم ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيدە كوممەرتسييالانباي جاتىر. ٶز كەزەگٸندە بۇل دا حالىقتىڭ سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرٸپ وتىر.

جاستار جۇمادٸلداەۆ پەن بجەزينسكييدەن ٷلگٸ الۋى كەرەك

– نارىقتىق قيىنشىلىقتار عىلىمعا وڭاي تيمەگەنٸن ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز. دەل وسى ٶلارا كەزەڭدە كٶپتەگەن عالىمدار بيزنەسكە, ۇساق ساۋداعا كەتتٸ. بٸرلٸ-جارىمى شەتەلگە كەتكەنٸن بٸلەمٸز.

بٸر قىزىعى – قازٸر دە ٶز باعاسىن بٸلەتٸن عالىمدار شەتكە كەتٸپ جاتىر. كەيدە شەتەل اسقان عالىمداردى كٶپشٸلٸك قاۋىم تٷسٸنبەي جاتادى. بۇل دۇرىس پا?

– يە, قازٸر بۇرىنعىداي عىلىمنان بازارعا كەتٸپ جاتقان جۇرت جوق. قايتا عىلىمعا كەلٸپ جاتقان ادامدار بار. وسى بٸر ٷردٸستەن قازاقستاندا عىلىم ەلٸ كٷنگە دەيٸن قالىپتاسۋ كەزەڭٸن باستان ٶتكەرٸپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى.

ەندٸ شەتەلگە كەتٸپ جاتقان عالىمدار جايىندا ايتسام. ٶز باسىم بۇل مەسەلەدەن قاندايدا بٸر تراگەدييا جاساۋعا قارسىمىن. بٷگٸندە بٸزدەر عالامداسۋ دەۋٸرٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىمىزدى ۇمىتپاۋمىز كەرەك. عالىمداردىڭ دٷنيەجٷزٸنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋى ترەندكە اينالدى.

كەرەك دەسەڭٸز, عىلىم سالاسى جوعارى دەڭگەيدە دامىعان اقش-تىڭ عالىمدارى ٶزگە ەلدەرگە بارىپ, عىلىممەن اينالىسادى. امەريكاندىقتار بۇعان قاراپ ەلدٸڭ عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋى تٶمەندەپ كەتتٸ نەمەسە عالىمدارىمىز  پاتريوت ەمەس دەپ ەڭگٸمە ايتىپ جاتقان جوق قوي.

وسى رەتتە ايتپاسقا بولمايتىن بٸر مەسەلە بار. شەتەلگە كەتكەن ەربٸر عالىم ٶزٸنٸڭ عىلىمي جاڭالىعى تۋعان ەلٸنە, ۇلتىنا پايداسىن تيگٸزۋٸن ەشقاشان ەستەن شىعارماۋى كەرەك.

بۇل رەتتە شەتەلدە جٷرگەن, كەتكەلٸ جاتقان عالىمدار اسقار جۇمادٸلداەۆتان ٷلگٸ-ٶنەگە الۋعا بولادى. قازٸرگٸ تاڭدا اسقار اعالارىڭ شەتەلدەن العان عىلىمي تەجٸريبەسٸن ەلگە ەكەلٸپ, شەكٸرت تەربيەلەپ جٷرگەنٸن ٶزدەرٸڭ دە بٸلەسٸڭدەر.

ەلمەگە تانىمال زبيگنەۆ بجەزينسكيي اقش-تا ٷلكەن تابىسقا جەتكەننەن كەيٸن تاريحي وتانى پولشانىڭ كوممۋنيستٸك قوعامنان ٸرگەسٸن اۋلاق سالۋىنا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمسادى. سونىڭ ارقاسىندا قازٸر پولشا دەموكراتيياسى ٶركەندەگەن شىعىس ەۋروپاداعى ٸرگەلٸ ەلدٸڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر. شەتتە جٷرگەن كەز كەلگەن ادامنىڭ جٷرەگٸ قاشاندا ەل دەپ سوعۋى ماڭىزدى. ٶز ەلٸنٸڭ جاقسى ٸسٸنە تٸلەۋلەس بولا الماعان ادام, ٶزگە ەلدٸ ۇشپاققا شىعارا الماسى انىق.

ايتپاقشى, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاق عالىمدارىنىڭ قاتارى سىرتتان كەلگەن ەرٸپتەستەرٸمەن تولىعا تٷسكەنٸن دە ۇمىتپاۋمىز كەرەك.

 ورالمانداردىڭ ەلەۋەتٸن قاشان پايدالانامىز?

– سىرت ەلدەردە عىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتٸپ, ەلگە كەلگەن سوڭ عىلىمي جۇمىستارىن جالعاستىرعان قانداستارىمىز جايىندا ايتىپ وتىرسىز با?

– يە. سىرتتان كەلگەن عالىمدارىمىز قازاق عىلىمىنىڭ اياققا تۇرۋىنا كٶپ ىقپال ەتتٸ. ٶز باسىم مۇنى ٷلكەن تاريحي كەزەڭ دەپ باعالايمىن.

ايتالىق, توقسانىنشى جىلدارى تاريحشى, قوعام قايراتكەرٸ زاردىحان قيناياتۇلى موڭعولييا ٷكٸمەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى سىندى ٷلكەن مانسابىن تاستاپ, ەلگە كەلٸپ, تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ٸستەۋٸن ٷلكەن ەرلٸككە باعالاۋعا بولادى. بۇل – ٷلكەن ازاماتتىق قوي.

سول سيياقتى بەلگٸلٸ ەتنوگراف جاعدا بابالىقۇلىنىڭ مول مۇراسى بٸزگە قانشاما كٷش-قۋات بەردٸ دەسەڭٸزشٸ. وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن شەكٸرتٸم, تانىمال اقىن قاسىمحان بەگمانوۆ جاعدا بابالىقۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي مول مۇراسىن جيناقتاپ, كٶپتومدىق كٸتاپ شىعاردى. قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن, مەدەنيەتٸن بٸر كٸسٸدەي بٸلەتٸن ادام رەتٸن ايتسام, جاعدا بابالىقۇلىنداي كەمەڭگەر ەتنوگرافتى كٶرگەن دە, ەستٸگەن دە ەمەسپٸن. مۇنداي ادامدار مىڭ جىلدا بٸر-اق رەت تۋاتىنى انىق. بۇدان باسقا قازٸرگٸ تاڭدا جاراتىلىستانۋ سالاسىندا شەتتەن كەلگەن قازاق عالىمدارى جەمٸستٸ ەڭبەك ەتٸپ جاتىر.

دٷنيەجٷزٸندە تارىداي شاشىلعان قازاقتار ٶزٸنٸڭ قاجىرلى ەڭبەگٸمەن ٶز ٸسٸنٸڭ بٸلٸكتٸ مامانى ەكەنٸن ناقتى ٸسپەن دەلەلدەپ بەردٸ. ەلگە كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا تٷرلٸ سالانىڭ ماماندارى بار.

ولاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتٸك قىزمەتتە زور تابىسقا جەتكەن ازاماتتار دا بولدى. بٸراق سولاردى ەل باسقارۋ ٸسٸنە تارتىپ, ەلەۋەتٸن پايدالانباي جٷرگەنٸمٸزدٸ تٷسٸنبەيمٸن.

عىلىم مەن ەدەبيەت سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن ازاماتتار عانا ەلگە كەلگەن سوڭ, ٶزٸنٸڭ تٶل كەسٸبٸن جالعاستىرۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدى. ال قارجى, ەكونوميكا, مەملەكەتتٸك باسقارۋ سالاسىندا مول تەجٸريبە جيناعان قانداستارىمىز ساۋدا-ساتتىقتىڭ اينالاسىندا ەلٸ جٷر. بٸزدەر سىرتتاعى قازاقتى ەلگە كٶشٸرٸپ ەكەلگەندە تەك قانا سانىمىزدى كٶبەيتۋدٸ عانا ويلامادىق قوي?!

– ۇلىقپان اعا, ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ قوزعاپ وتىرسىز. راسىمەن دە, قازٸر ورالمانداردى جەرگٸلٸكتٸ ٶمٸرگە بەيٸمدەۋ, ولاردىڭ ەلەۋەتٸن پايدالانۋ ٸسٸ اقساپ تۇر.

– ورالمانداردى جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ جاعدايىنا بەيٸمدەۋ, ولاردىڭ مٷمكٸنشٸلٸگٸن مەملەكەتٸمٸزدٸڭ مٷددەسٸنە پايدالانۋ ەلٸمٸزدەگٸ نەگٸزگٸ ساياساتتىڭ بٸرٸنە اينالۋى تيٸس.

قازٸرگٸ تاڭدا مەسەلەنٸڭ بايىبىنا بارا المايتىن, جايداق ويلايتىن كەيبٸر جاستار ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە «ورالماندار ەل باسىنا كٷن تۋعاندا سىرتقا قاشىپ كەتتٸ» دەپ ەلدٸ ەكٸگە جارىپ, ەڭگٸمە ايتاتىنىن بايقاپ قالدىم.

 ەگەر ەلٸمٸزدە ورالماندارعا قاتىستى قانداي دا بٸر ايقىن ساياسات بولسا, مۇنداي ەڭگٸمە ايتىلماس ەدٸ. بٷگٸندە بٸزدەر سونىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرمىز.

قازٸر ۋنيۆەرسيتەتتە سىرتتان كەلگەن كٶپتەگەن جاستارىمىز بٸلٸم الۋدا. بەرٸ شەتٸنەن بٸلٸمگە قۇشتار. ولاردىڭ بويىنان ەشقانداي جامان ەدەتتٸ بايقاعان ەمەسپٸن.

الماعايىپ زاماندا ٶزگە ەلگە كەتۋگە مەجبٷر بولعان قانداستارىمىز ەلگە ورالعالى بەرٸ تٸلٸمٸز, مەدەنيەتٸمٸز قايتا جاڭعىردى. مۇنى كٶپشٸلٸگٸمٸز قۋ تٸرشٸلٸكتٸڭ سوڭىندا جٷرٸپ بايقاماي كەلەمٸز. بولاشاق ۇرپاق كەلەشەكتە  نازارباەۆتىڭ بۇل باستاماسىنا ٶز باعاسىن بەرەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.

ۇستازدارعا مىڭ العىس

– ۇلىقپان ەسٸلحانۇلى, سٸزدەر بٸر ورىسى جوق اۋىلدا ەرجەتٸپ, ات جالىن تارتىپ مٸندٸڭٸزدەر. سٸزدٸڭ, ٶزٸڭٸز ايتىپ وتىرعان اسقار جۇمادٸلداەۆ اعامىزدىڭ دا ٶمٸربايانىن وقىساق, ورىسشا بٸلمەيتٸن اۋىل بالاسىنىڭ ورىس تٸلٸ ٷستەمدٸك قۇرعان الماتى, كەرەك دەسەڭٸز مەسكەۋگە دەيٸن بارىپ از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە تٸلدٸ دە مەڭگەرٸپ, قاتارلارىڭىزدىڭ الدى بولعاندارىڭىزدى بٸلەمٸز. سوندا سٸزدەر قۋات-جٸگەردٸ قايدان الدىڭىزدار?

–  راس ايتاسىڭ, بٸزدەر اۋىلدا تەك قانا قازاق تٸلٸندە بٸلٸم الدىق. ورىس تٸلٸن جەتٸك بٸلمەدٸك. اتا-انامىز دا باعىت-باعدار بەرە قوياتىنداي بٸلٸمدار ادام بولمادى. ٶز باسىم بٸزدٸڭ بۋىندى بيٸككە كٶتەرگەن ەڭبەك دەپ ويلايمىن. جاستايىمىزدان بەل جازباي ەڭبەك ەتتٸك. ەڭبەككە تٶسەلگەن ادامنىڭ المايتىن قامالى جوق.

سونىمەن قاتار كٸتاپ وقۋعا دەگەن قۇمارلىق وراسان زور بولدى. تٶرتٸنشٸ سىنىپتىڭ ٶزٸندە سەبيت مۇقانوۆتىڭ «بوتاگٶز» رومانى سىندى بٸراز شىعارمالاردى وقىپ تاستادىم.

ال قازٸر تٶرتٸنشٸ سىنىپتا وقيتىن بالانىڭ رومان وقىپ وتىرعانىن ەشكٸم دە كٶرگەن دە, ەستٸگەن دە ەمەس. 8 كلاسقا اياق باسقاندا وقىعان كٸتابىمنىڭ سانى 720 جەتتٸ.

سونىمەن قاتار اتا-ەجەلەرٸمٸزگە تٷرلٸ كٸتاپتاردى مەنەرلەپ وقىپ بەرۋ, بولماسا, وقىعان دٷنيەمٸزدٸ سوڭىمىزدان ەرگەن ٸنٸ-قارىنداستارىمىزعا ەڭگٸمەلەپ بەرۋ بٸزدٸڭ ٸلٸم مەن بٸلٸمگە دەگەن قۇشتارلىعىمىزدى وياتا تٷستٸ.

مەكتەپتٸ ٶتە جاقسى وقىپ, التىن مەدالمەن بٸتٸردٸم. سودان وقۋعا بارايىن دەسەم, الماتىعا جەتٸپ جىعىلاتىن اقشا جوق. ۋاقىت بولسا ٶتٸپ بارادى. وقۋدان ٷمٸتٸ بارلاردىڭ بەرٸ الماتىعا كەتٸپ قالعان.

سول كەزدە مەكتەپ ديرەكتورىمىز مۇعالٸمدەرگە جاعدايىمدى ايتقاننان كەيٸن ۇستازدارىم ٶز ارالارىنان 30 سوم اقشا جيناپتى, ماعان جاندارى اشىپ. سول اقشانى مەنٸ شاقىرىپ بەرسە دە بولار ەدٸ.

بٸراق ۇستازدارىم جاس بالانىڭ ساعىن سىندىرمايىق دەگەن ۇيعارىمعا كەلٸپ, جينالعان اقشانى وقۋ بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸنەن بەرٸپ جٸبەرٸپتٸ. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن قاندايدا بٸر جەتٸستٸككە جەتسەم, سونىڭ بەرٸ ۇستازدارىمنىڭ تاعىلىمى مەن جاناشىرلىعى, اتا-انامنىڭ ٷمٸتٸنەن باستاۋ الدى دەپ ەسەپتەيمٸن.

– ۇستازدارىڭىزدىڭ جول-پۇلىڭىزعا اقشا جيناپ بەرۋٸ ناعىز ٸزگٸلٸكتٸ ٸس ەكەن. قازٸر قازاقستاننان مۇنداي وقيعانى مٷلدە كەزدەستٸرە المايسىز عوي…

– مەنٸڭ ٶمٸرٸمدە جاقسى ۇستازدار كەزدەستٸ. اۋىلدا وقىپ جٷرگەنٸمدە بٸزدەرگە ٶزماحان ٶتەلباەۆ دەگەن فيزيكانى جەتٸك مەڭگەرگەن مۇعالٸم ساباق بەردٸ. سول كٸسٸنٸڭ ارقاسىندا مەن فيزيكاعا اڭسارىم اۋدى.

ەسەيگەننەن كەيٸن ٶزماحان اعامىزدىڭ سول كەزدە قازٸرگٸ قىزدار مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە ساباق بەرگەن فيزيكا سالاسىنىڭ تانىمال عالىمى ەكەنٸن بٸلدٸم. ٷش ەرٸپتٸڭ كەرٸنە ۇشىراپ, قالادان قۋىلعان اعامىز اۋىلعا كەلٸپ شەكٸرت تەربيەلەپتٸ.

بٸر قىزىعى سول كەزدەرٸ اۋىلداردا ٶزگەشە ويلايتىن ازاماتتار شەكٸرت تەربيەلەپ, تالاي جاستىڭ شىراعىن جاقتى.

كەيدە, بٸزدەر سونداي ديسسيدەنت ۇستازدارىمىزدان قۋات العان شىعارمىز دەگەن ويعا قالامىن.

وقۋعا تٷسكەن جىلى ساباق وقىپ جاتقانىمىزدا نيستيتۋتتاعى يرينا ەسٸمدٸ ۇستازىمىز بٸزدەن سول كەزدە عىلىمي اينالىمعا ەندٸ عانا ەنگەن ٷشٸنشٸ عارىشتىق جىلدامدىق جايىندا سۇرادى. قالادا مەكتەپ بٸتٸرٸپ, التىن مەدال الىپ كەلگەن بالالاردىڭ ەشقايسىسى بٸلمەيتٸن بولىپ شىقتى.

سودان كەيٸن ۇستازىم ٶزماحان ايتقان ٷشٸنشٸ عارىشتىق جىلدامدىق جايىندا بٸلگەنٸمدٸ ايتىپ بەرگەنٸمدە يرينا اپايىم تاڭقالدى.

 «مۇنى قايدان بٸلەسٸڭ?» دەپ سۇراعاندا اۋىلداعى فيزيكا پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ ٶزماحان اعايىمىز تٷسٸندٸرٸپ بەرگەنٸن ايتىپ بەردٸم.

كەيٸننەن قىسقى كانيكۋلدا اۋىلعا بارعانىمدا مەكتەپ ۇجىمى مەنٸ شاقىرىپ الىپ, سول جەردە ٶزماحان اعايمىزعا ٷلگٸلٸ شەكٸرت تەربيەلەگەن ٷشٸن العىس ايتتى. سٶيتسە, ينستيتۋتتاعى يرينا اپايمىز بەن كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ قاراپايىم اۋىل بالاسىنا ٷشٸنشٸ عارىشتىق جىلدامدىق جايىندا ۇعىم-تٷسٸنٸكتٸ ساناسىنا قۇيىپ بەرگەن ٶزماحان اعايمىزعا ارنايى حات جازىپ, العىس ايتىپتى.

مٸنە, بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە ۇستازدار بالالارعا تەلٸم-تەربيە بەرۋدە وسىلايشا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمسادى. بٷگٸندە دەل ٶزماحان اعامىزداي ۇستازدى كەزٸكتٸرە المايسىڭ…

بٸلٸم الۋ – «دوس-مۇقاساننىڭ» شىعارماشىلىعىنان بيٸك تۇردى

– ۇلىقپان اعا, سٸزبەن سۇحبات قۇرعاندا «دوس-مۇقاسان» توبى جايىندا ايتپاي كەتپەۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶز دەۋٸرٸندە «دوس-مۇقاسان» توبى ٷلكەن قۇبىلىس بولدى. 1973 جىلى بەرليندە ٶتكەن دٷنيەجٷزٸلٸك ستۋدەنتتەردٸڭ فەستيۆالٸندە التىن مەدالدٸ الدىڭىزدار, كەيٸن قازاقستاننىڭ لەنين كومسومول سىيلىعىن يە بولدىڭىزدار, امەريكا ساپارى… وسىنىڭ بەرٸ سٸزدەرگە قالاي ەسەر ەتتٸ? قازٸر بٸر وبلىستا تويدىڭ ارقاسىندا تانىمال بولعان ەنشٸلەر تەڭٸزدٸڭ سۋى سيراعىنان كەلمەيتٸندەي كٷي كەشەدٸ…

– «بٸز ول كەزدە اتاق-داڭققا بوي الدىرمادىق» دەسەم قازٸرگٸ جاستار كٷلۋٸ مٷمكٸن. يە, «دوس-مۇقاسان» قازاقستاندى بىلاي قويىپ, وداق كٶلەمٸندە تانىمال توپ بولدى.

تۇتاس بٸر بۋىننىڭ ٶمٸرٸنە ەسەر ەتتٸ دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ. ول كەزدە ون جەردەن اتاقتى ەنشٸ, ەرتٸس بولساڭ دا ميلليونداعان اقشا تاپپايتىنسىڭ. مٷمكٸن, بٸزدٸڭ اپتىعىمىزدى باسۋىمىزعا سونىڭ دا ەسەرٸ بولعان شىعار.

– شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, سول كەزدەردە سٸزدەر «دوس-مۇقاساننىڭ» شىعارماشىلىعىن ٶزدەرٸڭٸزدٸڭ بٸلٸم الۋلارىڭىزدان بيٸك قويدىڭىزدار ما?

– جوق. بٸز ٷشٸن بٸلٸم الىپ, عىلىمدى مەڭگەرۋ بٸرٸنشٸ ورىندا بولدى. «دوس-مۇقاساننىڭ» شىعارماشىلىعىمەن قولىمىز بوس كەزدە اينالىستىق.

ەگەر بٸزدەر ٶنەردٸ بٸرٸنشٸ ورىنعا قويساق, «دوس-مۇقاساننىڭ» قۇرامىنان 7 عىلىم كانديداتى, 5 عىلىم دوكتورى, 4 اكادەميك شىقپاس ەدٸ. كەيٸننەن بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر مينيستر, ەكٸم سىندى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردٸ اتقارىپ, ٷلكەن تابىستارعا قول جەتكٸزدٸ.

ستۋدەنت كەزٸمٸزدە مەيٸربەك ەكەۋمٸز لەنيندٸك ستەپەندييانىڭ يەگەرٸ بولدىق. ەگەر بٸز كٷنٸ بويى ەن سالىپ, قازٸرگٸ تٸلمەن ايتساق «جۇلدىز» اۋىرۋىنا شالدىققان بولساق, مۇنداي بيٸككە كٶتەرٸلمەس ەدٸك. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەردٸڭ ەشقايسىسى ساباعىنا ٷلگەرە الماي قينالعانىن كٶرگەن ەمەسپٸن. بٸز ٷشٸن باستى ورىندا بٸلٸم بولدى.

سول كەزدە بٸزدٸڭ جٸگٸتتەردٸڭ بٸرازى قازاق تٸلٸن جەتٸك بٸلمەيتٸن-دٸ. «دوس-مۇقاساننىڭ» قۇرامىندا ٶنەر كٶرسەتٸپ ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸن ارالاي باستاعاندا جولداستارىما: «جٸگٸتتەر بەرٸمٸز بٷكٸل ەلدٸ ارالايمىز, كٶپتەگەن ادامدارمەن كەزدەسەمٸز. بٸزدٸڭ قازاق تٸلٸن بٸلمەۋٸمٸز ۇيات بولادى. قازاق تٸلٸن ٷيرەنەيٸك», – دەگەندە ەشقايسىسى بٸر قارسى سٶز ايتپاستان ويىمدى قۇپتاپ قازاقشا ٷيرەندٸ. وسىلايشا جٸگٸتتەر كەشكە ەكٸ ساعاتىن قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە ارنادى. مٸنە, بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر كٸشٸپەيٸل, بەتەگەدەن بيٸك, جۋساننان الاسا بولدى.

– ۇلىقپان اعا, ەسەرلٸ ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت. جەتپٸستٸڭ مەرەيٸنە جەتكەن مەرەيتويىڭىز قۇتتى بولسىن! جٷز جاساڭىز!

سۇحباتتاسقاندار

نۇرلان جۇماحان,

دۋمان بىقاي