1934 jyly qazaq jazýshylarynyń birinshi quryltaiynda qazyǵyn qaǵyp, irgetasyn qalaǵan Jazýshylar odaǵy búginde rýhaniiattyń ortalyǵyna ainalǵan.
Bir ǵasyrǵa jýyq ýaqytta qazaq qalamgerleriniń muń-muqtajyn joqtap qana qoimai, úlken qoǵamdyq uiymǵa ainalǵan meken týraly Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń qazirgi tóraǵasy Ulyqbek Esdáýletuly oi bólisti.
Biyl Jazýshylar odaǵy qurylǵanyna 85 jyl tolyp otyr. Tarih turǵysynan qaraǵanda, az ýaqyt emes. Osy ýaqyt aralyǵynda Jazýshylar odaǵy qazaq qalamgerleriniń rýhani ordasy bolyp qana qoimai, paidaly qoǵamdyq institýt retinde ózin dáleldei aldy ma? Álbette, qoǵam ainasy – ádebiet desek, ádebiettiń joqshysy bolyp otyrǵan Jazýshylar Odaǵynyń qoǵamdyq róli, missiiasy qandai?
Búgin Jazýshylar odaǵynyń qurylǵanyna 85 jyl tolyp otyr. Dál qazir Jazýshylar odaǵynyń qoǵamdaǵy róli óte joǵary desem, artyq bolmas. Sol zamanda kóptegen qoǵamdyq shyǵarmashylyq uiymdar boldy, sonyń ishinde Jazýshylar odaǵyna uqsas eń alǵash «Alqa» degen uiym boldy. «Alqa» uiymynyń negizin qalaýshylar - Alashtyń arystary: Ahmet Baitursynov, Júsipbek Aimaýytov, Maǵjan Jumabaev bolatyn. Alash arystary bul odaqty qurýda saiasi kúresti qoiyp, tikelei mádenietke, aǵartýshylyqqa kóńil bólip, halyqtyń múddesine jumys atqarýymyz kerek degen maqsat qoiǵan. «Alqa» uiymy qurylǵan jyldary kóptegen balama uiymdar qurylǵany da ras. Sonyń ishinde Máskeýde - «Lev», «Proletkýlt», «Rab» degen uiymdarynyń negizi qalanǵan bolatyn. «Alqa» uiymy osy uiymdardyń balamasy negizinde jasaqtalǵan edi. Jazýshylar Odaǵynyń qoǵamdaǵy róli týraly aitar bolsaq, «bizdiń ádebietimiz halyqqa kerek pe? álde mańyzy joq pa?» degen suraqqa jaýap izdeý qajet. Ádebiettiń qoǵamdaǵy róli qandai? Jazýshylar Odaǵynyń róli sonymen anyqtalady. Odaq - ádebiettiń joǵyn joqtaýshy, muńyn muńdaýshy, jazýshylardyń múddesin kózdeýshi, olardyń áleýmettik máselelerin retteýshi uiym bolyp tabylady.
Ǵasyrǵa jýyq tarihy bar uiymnyń ashylýynyń ózi qoǵam qajettiliginen týyndady emes pe?
Qoǵamdyq, shyǵarmashylyq uiymdar kezinde kerek bolǵandyqtan, qajettilikten týyndaǵan. 1934 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵy quryldy. 1932 jyldan bastap Iliias Jansúgirov, Beiimbet Mailin, Sáken Seifýllin odaqtyń basy-qasynda júrip eki jyldyń ishinde qalanǵan. Jazýshylar odaǵynyń birinshi tóraǵasy Alashtyń arysy, bizdiń báiteregimiz - Iliias Jansúgirov. Jazýshylar odaǵyna saiasatta aralasqan sát te de boldy. Degenmen sol zamanda Sovettik partiia bilep turǵannan keiin, halyq osy partiianyń baǵytyn ustandy. Sol zulmat zamandarda jazýshylardyń kóbi ketti. Olar qoǵamnyń qai salasyna bolmasyn belsendi aralasty. 20-ǵasyrdyń 20-30 jyldarynda qalamgerlerimizdiń kóbi «entsiklopedist» boldy. Qandai oqýlyq, qandai qural kerek bárin óz qoldarymen jasady. Bul olardyń tereń bilimin, paiym-parasatyn kórsetetin kórsetkish dep oilaimyn. Ult úshin oqýlyqtar jazyp, qyzmet etkenderi úshin sol zamannyń qurbany bolyp ketti. Jazýshylar Odaǵy odan bergi jyldarda da talai ótkelden ótip keledi. Qalai bolǵanda da, kórnekti qalamgerlerdiń ishinde dýaly aýyz, el sózin sóilei alatyn qairatker, qaisar qalamgerler qai kezde de bolǵan. Jazýshylar Odaǵynyń róli qandai degende, basqa shyǵarmashylyq uiymdarmen salystyrýǵa bolady. Basqa shyǵarmashylyq uiymdar tek shyǵarmashylyqpen ainalysyp otyrsa, bizdiń Jazýshylar odaǵy qoǵamdyq máselelerge aralasyp otyr. Mysaly, táýelsizdikke qol jetkizýge úlken úles qosty. Jariialylyq kezeńi men qaita qurý kezeńinde de Jazýshylar Odaǵy belsendilik kórsetti. Táýelsizdikten bergi kezeńde de tildiń mártebesi máseleleri, qazaq tiliniń memlekettik tilge ainalýy - barlyǵy jazýshylardyń arqasynda júzege asty. Til máselesin eń alǵash bolyp qalamger qaýym kóterdi. 1924 jyly Sáken Seifýllin qazaq tilin «keńse» tiline ainaldyramyz degen maqala usynǵan bolatyn. Biz kirgiz bolyp júrgende qazaq degen atymyzdy alýymyz kerek degen - taǵy da Sáken Seifýllin. Kóptegen elderde «Otan» degen uǵym bolǵan joq, barlyǵy «Rodina» dep atap júrgen bolatyn. 1920 jyldary Osy Otan sóziniń qalyptasýyna taǵy da Sáken Seifýllin úlesin qosqan. Osyndai arystarymyzdyń aldynda ult retinde barlyǵymyz qaryzdarmyz. Qazir biz Táýelsiz memlekette ómir súrýimizdiń birden-bir arqasy - osy qalamgerlerdiń eńbegi. Jazýshylar - yqpaldy, el aldynda sózin aita biletin, uiyta biletin adamdar.
Mysaly, aitýly aqyn Oljas Súleimenov poligondy jaýyp, «Semei Nevada» qozǵalysyn qurdy. Taǵy da osyndai ult qaýipsizdigi men densaýlyǵyna kelgende, jazýshylar úlken qozǵalys týdyra bildi. Poligon sol dúmpýmen jabyldy. Oljas kótermese, shyǵar ma edi? Jabýly qazan jabýly bolatyn. Aral teńiziniń múshkil halin de jyrǵa qosqan Muhtar Shahanov. Qalai bolǵanda da, bizdiń Jazýshylar odaǵy - ádebietimizdiń joqshysy, jazýshylarmyzdyń joqshysy.
Jazýshylar odaǵynyń missiiasy men tarihyn tilge tiek ettińiz. Endi aldaǵy bolashaqta bul uiym qandai josparlar quryp otyr? Álemdik ádebietpen bailanysty arttyrýda qandai sharalar júzege asyp jatyr?
Qazaq ádebieti 1973 jyly álem ádebietimen bailanysyn úzip aldy. 1973 jyly Eýropa elderimen bailanys úzilse de, Resei, Qyrǵystan, Ózbekstan, Iakýtiia elderimen bailanysy toqtaǵan emes. 1973 jyly Oljas Súleimenov pen Ánýar Álimjanovtyń uiymdastyrýymen Aziia, Afrika jazýshylar 5 konferentsiiasy ótken bolatyn. Ádebietimiz óz qazanymyzda qainai bermei, ádemdik deńgeige umtylsa degen usynys bar. Qazaq ádebietiniń qudyretin, bailyǵyn búkil álem tanysa degen maqsat bar. Elordamyz Astananyń 20 jyldyǵyna orai úlken Halyqaralyq festival ótkizdik. 20-30 elden aqyndar bas qosyp bizdiń ádebietimiz ben ultymyzdy jyrlaǵan bolatyn. Biylǵy eń úlken sharýamyz - Aziia jazýshylary arasyndaǵy úlken forým uiymdastyrdyq. Aziia memleketterinde 45-44 memleket bolsa, sonyń ishinde 38 eldiń jazýshylary kelip qatysty. Kórshiles elderdiń ádiebetshileri qazaq qandai el ekenin, ádebietimizdi tanyp ketken bolatyn. Bizdiń jazýshylarymyz basqa odaqtarmen etene aralasyp, dos, qalamdas, seriktes tapty. Búgingi jazýshylar odaǵynyń 85 jyldyǵy - tek jazýshylarymyzdyń ǵana emes, ádebietimizdiń de merei toiy. Sonymen qatar, «Qazaq ádebieti» gazetiniń de mereitoiy. Odaqty qurǵan úsh báiterek - Sáken Seifýllin, Beiimbet Mailin, Iliias Jansúgirov arystarymyzdyń 125 jyldyq mereitoiy. Mereitoiǵa 9 eldiń jazýshylar odaǵy basshylary shaqyrylyp otyr. El prezidenti úlken kóńil bólip otyr.
Jazýshylyq – belgilibir kásipten góri júrek qalaýyna jaqyn. Qazir tek qalamaqyǵa shyǵarmashylyq adamdary kún kóre almaityny aidan anyq. Bir ǵalamat shyǵarmalar týdyrý úshin de kúi kerek. Qazirgi jazýshynyń jaǵdaiy qalai?
Qazaq jazýshylarylar Odaǵynyń búginine táýba deimiz. Túrikmenstan jáne kóptegen elderde jazýshylar odaǵy jabylyp qaldy. Reseide jazýshylar odaǵy ekige bólinip ketti. Burynǵy ǵimarattarynan airylyp qaldy, barlyǵy jekeshelendi. Baǵymyzǵa orai, biz barlyq qundylyqtarymyzdy saqtap qaldyq. Shashylyp ketken dúnielerimizdi igilikke jumsaityn bolamyz. Jazýshylar odaǵynyń shyǵarmashylyq úiin sanatoriige ainaldyrdyq. Shipajaidy jazýshylarǵa tómen jeńildikpen usynyp otyrmyz. Jazýshylar odaǵynyń ǵimaraty biyl ǵana kúrdeli jóndeýden ótip jatyr. Jyl saiyn jazýshylardy qoldaý maqsatynda Prezident granty berilip keledi. Odan tys qalǵan jazýshylarǵa oblys ákimdikterimen bailanys ornata otyryp, grant bólýge at salysyp jatyrmyz. Almaty qalasynyń ózinde 150 jazýshyǵa grant beriledi. Kelesi jyly qaladaǵy barlyq jazýshyǵa grant tiip qalýy múmkin. Biyl Almaty qalasynyń ákimi kitaptary jaryq kórmei qalǵan jazýshylarmyzǵa kómek qolyn sozyp jatyr. Biz barlyq jazýshylardyń tizimin berdik. Biyldyń ózinde Jazýshylar odaǵy músheligine 400-ge jýyq ótinish tústi. Jalpy Qazaqstan boiynsha 800-ge jýyq múshe bar. Olardyń 600-ge jýyǵy zeinet jasyndaǵy adamdar. Meniń oiymsha, qazir biz jas urpaqty kóterip, shyǵarmashylyǵyna qoldaý berýimiz kerek. Ádebietimizdiń kúshi - jastarda, ádebiettiń keleshegi de - jastarda. Biz jastardy múshelikke alyp, qamqor bolyp, jaǵdai jasaýymyz kerek.
Jazýshylar odaǵyna múshe bolý úshin qandai talaptar bar?
Jazýshylar odaǵyna múshe bolýdyń ózindik kriteriileri bar. Odaqqa múshe bolý úshin jazýshynyń talanty bolý kerek, kem degende úsh kitaby jaryq kórý kerek. Ol kitaby tanymal bolsa, úsh belgili úlken jazýshy kepildeme berý kerek. Kelip túsken ótinishti bizdiń qabyldaý komissiiasy qaraidy. Komissiia quramyna 20-ǵa jýyq tájiribeli, qalamger kiredi. Sol kisilirdiń qaraýymen odaqqa múshe bola alady. Odaqta talantty jas jazýshylarymyz jeterlik. Jaqynda «Rýh» degen konkýrs ótti. Qanshama aqyn-jazýshylar osy konkýrs arqyly tanyldy. Shabyt festivalinde de talantty jastar júlde alyp júr. Bas júlde, 1-oryn alǵandarynyń arasynda jerde qalǵan bireýi joq. Shyǵys Qazaqstanda 4 jyl qatarynan «Shyǵys shynary» deitin múshaira ótkizdik. «Altyn tobylǵy» deitin Prezident qorynyń konkýrsy jáne bar. Byltyr «Nur Otan» partiiasymen memorandýmǵa qol qoiyp, jas aqyn jazýshylardy qoldaý maqsatynda «Uly dala» deitin konkýrs ashtyq. Biyl osy baiqaýdy jalǵastyraiyq dep jatyrmyz. Bul konkýrsta 15-ke jýyq syilyq tartý etilmek. Biz bir jyldyń ishinde 135 mereitoi ótkizdik. 1 jylǵa shaqqanda qarbalas jumys istedik. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde Ábish oqýlary, Fariza apamyzdyń oqýlary ótip jatyr. Kelesi jyly Abai atamyzdyń 175 jyldyǵy, Ál-Farabidiń 1150 jyldyǵy, Altyn orda memleketiniń qurylýyna 750 jyl tolýyna orai Jazýshylar odaǵy basy-qasynda júrip, uiymdastyrý sharalaryna kirisedi.
Áńgimeńizge rahmet!
Gúlmira Ǵosmanáli,
