1934 جىلى قازاق جازۋشىلارىنىڭ بٸرٸنشٸ قۇرىلتايىندا قازىعىن قاعىپ, ٸرگەتاسىن قالاعان جازۋشىلار وداعى بٷگٸندە رۋحانيياتتىڭ ورتالىعىنا اينالعان.
بٸر عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتاپ قانا قويماي, ٷلكەن قوعامدىق ۇيىمعا اينالعان مەكەن تۋرالى قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ قازٸرگٸ تٶراعاسى ۇلىقبەك ەسدەۋلەتۇلى وي بٶلٸستٸ.
بيىل جازۋشىلار وداعى قۇرىلعانىنا 85 جىل تولىپ وتىر. تاريح تۇرعىسىنان قاراعاندا, از ۋاقىت ەمەس. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جازۋشىلار وداعى قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ رۋحاني ورداسى بولىپ قانا قويماي, پايدالى قوعامدىق ينستيتۋت رەتٸندە ٶزٸن دەلەلدەي الدى ما? ەلبەتتە, قوعام ايناسى – ەدەبيەت دەسەك, ەدەبيەتتٸڭ جوقشىسى بولىپ وتىرعان جازۋشىلار وداعىنىڭ قوعامدىق رٶلٸ, ميسسيياسى قانداي?
بٷگٸن جازۋشىلار وداعىنىڭ قۇرىلعانىنا 85 جىل تولىپ وتىر. دەل قازٸر جازۋشىلار وداعىنىڭ قوعامداعى رٶلٸ ٶتە جوعارى دەسەم, ارتىق بولماس. سول زاماندا كٶپتەگەن قوعامدىق شىعارماشىلىق ۇيىمدار بولدى, سونىڭ ٸشٸندە جازۋشىلار وداعىنا ۇقساس ەڭ العاش «القا» دەگەن ۇيىم بولدى. «القا» ۇيىمىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلار - الاشتىڭ ارىستارى: احمەت بايتۇرسىنوۆ, جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ بولاتىن. الاش ارىستارى بۇل وداقتى قۇرۋدا ساياسي كٷرەستٸ قويىپ, تٸكەلەي مەدەنيەتكە, اعارتۋشىلىققا كٶڭٸل بٶلٸپ, حالىقتىڭ مٷددەسٸنە جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك دەگەن ماقسات قويعان. «القا» ۇيىمى قۇرىلعان جىلدارى كٶپتەگەن بالاما ۇيىمدار قۇرىلعانى دا راس. سونىڭ ٸشٸندە مەسكەۋدە - «لەۆ», «پرولەتكۋلت», «راب» دەگەن ۇيىمدارىنىڭ نەگٸزٸ قالانعان بولاتىن. «القا» ۇيىمى وسى ۇيىمداردىڭ بالاماسى نەگٸزٸندە جاساقتالعان ەدٸ. جازۋشىلار وداعىنىڭ قوعامداعى رٶلٸ تۋرالى ايتار بولساق, «بٸزدٸڭ ەدەبيەتٸمٸز حالىققا كەرەك پە? ەلدە ماڭىزى جوق پا?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەۋ قاجەت. ەدەبيەتتٸڭ قوعامداعى رٶلٸ قانداي? جازۋشىلار وداعىنىڭ رٶلٸ سونىمەن انىقتالادى. وداق - ەدەبيەتتٸڭ جوعىن جوقتاۋشى, مۇڭىن مۇڭداۋشى, جازۋشىلاردىڭ مٷددەسٸن كٶزدەۋشٸ, ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸن رەتتەۋشٸ ۇيىم بولىپ تابىلادى.
عاسىرعا جۋىق تاريحى بار ۇيىمنىڭ اشىلۋىنىڭ ٶزٸ قوعام قاجەتتٸلٸگٸنەن تۋىندادى ەمەس پە?
قوعامدىق, شىعارماشىلىق ۇيىمدار كەزٸندە كەرەك بولعاندىقتان, قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداعان. 1934 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعى قۇرىلدى. 1932 جىلدان باستاپ ٸليياس جانسٷگٸروۆ, بەيٸمبەت مايلين, سەكەن سەيفۋللين وداقتىڭ باسى-قاسىندا جٷرٸپ ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە قالانعان. جازۋشىلار وداعىنىڭ بٸرٸنشٸ تٶراعاسى الاشتىڭ ارىسى, بٸزدٸڭ بەيتەرەگٸمٸز - ٸليياس جانسٷگٸروۆ. جازۋشىلار وداعىنا ساياساتتا ارالاسقان سەت تە دە بولدى. دەگەنمەن سول زاماندا سوۆەتتٸك پارتييا بيلەپ تۇرعاننان كەيٸن, حالىق وسى پارتييانىڭ باعىتىن ۇستاندى. سول زۇلمات زامانداردا جازۋشىلاردىڭ كٶبٸ كەتتٸ. ولار قوعامنىڭ قاي سالاسىنا بولماسىن بەلسەندٸ ارالاستى. 20-عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىندا قالامگەرلەرٸمٸزدٸڭ كٶبٸ «ەنتسيكلوپەديست» بولدى. قانداي وقۋلىق, قانداي قۇرال كەرەك بەرٸن ٶز قولدارىمەن جاسادى. بۇل ولاردىڭ تەرەڭ بٸلٸمٸن, پايىم-پاراساتىن كٶرسەتەتٸن كٶرسەتكٸش دەپ ويلايمىن. ۇلت ٷشٸن وقۋلىقتار جازىپ, قىزمەت ەتكەندەرٸ ٷشٸن سول زاماننىڭ قۇربانى بولىپ كەتتٸ. جازۋشىلار وداعى ودان بەرگٸ جىلداردا دا تالاي ٶتكەلدەن ٶتٸپ كەلەدٸ. قالاي بولعاندا دا, كٶرنەكتٸ قالامگەرلەردٸڭ ٸشٸندە دۋالى اۋىز, ەل سٶزٸن سٶيلەي الاتىن قايراتكەر, قايسار قالامگەرلەر قاي كەزدە دە بولعان. جازۋشىلار وداعىنىڭ رٶلٸ قانداي دەگەندە, باسقا شىعارماشىلىق ۇيىمدارمەن سالىستىرۋعا بولادى. باسقا شىعارماشىلىق ۇيىمدار تەك شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ وتىرسا, بٸزدٸڭ جازۋشىلار وداعى قوعامدىق مەسەلەلەرگە ارالاسىپ وتىر. مىسالى, تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋگە ٷلكەن ٷلەس قوستى. جارييالىلىق كەزەڭٸ مەن قايتا قۇرۋ كەزەڭٸندە دە جازۋشىلار وداعى بەلسەندٸلٸك كٶرسەتتٸ. تەۋەلسٸزدٸكتەن بەرگٸ كەزەڭدە دە تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸ مەسەلەلەرٸ, قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلگە اينالۋى - بارلىعى جازۋشىلاردىڭ ارقاسىندا جٷزەگە استى. تٸل مەسەلەسٸن ەڭ العاش بولىپ قالامگەر قاۋىم كٶتەردٸ. 1924 جىلى سەكەن سەيفۋللين قازاق تٸلٸن «كەڭسە» تٸلٸنە اينالدىرامىز دەگەن ماقالا ۇسىنعان بولاتىن. بٸز كيرگيز بولىپ جٷرگەندە قازاق دەگەن اتىمىزدى الۋىمىز كەرەك دەگەن - تاعى دا سەكەن سەيفۋللين. كٶپتەگەن ەلدەردە «وتان» دەگەن ۇعىم بولعان جوق, بارلىعى «رودينا» دەپ اتاپ جٷرگەن بولاتىن. 1920 جىلدارى وسى وتان سٶزٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا تاعى دا سەكەن سەيفۋللين ٷلەسٸن قوسقان. وسىنداي ارىستارىمىزدىڭ الدىندا ۇلت رەتٸندە بارلىعىمىز قارىزدارمىز. قازٸر بٸز تەۋەلسٸز مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرۋٸمٸزدٸڭ بٸردەن-بٸر ارقاسى - وسى قالامگەرلەردٸڭ ەڭبەگٸ. جازۋشىلار - ىقپالدى, ەل الدىندا سٶزٸن ايتا بٸلەتٸن, ۇيىتا بٸلەتٸن ادامدار.
مىسالى, ايتۋلى اقىن ولجاس سٷلەيمەنوۆ پوليگوندى جاۋىپ, «سەمەي نەۆادا» قوزعالىسىن قۇردى. تاعى دا وسىنداي ۇلت قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن دەنساۋلىعىنا كەلگەندە, جازۋشىلار ٷلكەن قوزعالىس تۋدىرا بٸلدٸ. پوليگون سول دٷمپۋمەن جابىلدى. ولجاس كٶتەرمەسە, شىعار ما ەدٸ? جابۋلى قازان جابۋلى بولاتىن. ارال تەڭٸزٸنٸڭ مٷشكٸل حالٸن دە جىرعا قوسقان مۇحتار شاحانوۆ. قالاي بولعاندا دا, بٸزدٸڭ جازۋشىلار وداعى - ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ جوقشىسى, جازۋشىلارمىزدىڭ جوقشىسى.
جازۋشىلار وداعىنىڭ ميسسيياسى مەن تاريحىن تٸلگە تيەك ەتتٸڭٸز. ەندٸ الداعى بولاشاقتا بۇل ۇيىم قانداي جوسپارلار قۇرىپ وتىر? ەلەمدٸك ەدەبيەتپەن بايلانىستى ارتتىرۋدا قانداي شارالار جٷزەگە اسىپ جاتىر?
قازاق ەدەبيەتٸ 1973 جىلى ەلەم ەدەبيەتٸمەن بايلانىسىن ٷزٸپ الدى. 1973 جىلى ەۋروپا ەلدەرٸمەن بايلانىس ٷزٸلسە دە, رەسەي, قىرعىستان, ٶزبەكستان, ياكۋتييا ەلدەرٸمەن بايلانىسى توقتاعان ەمەس. 1973 جىلى ولجاس سٷلەيمەنوۆ پەن ەنۋار ەلٸمجانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ازييا, افريكا جازۋشىلار 5 كونفەرەنتسيياسى ٶتكەن بولاتىن. ەدەبيەتٸمٸز ٶز قازانىمىزدا قايناي بەرمەي, ەدەمدٸك دەڭگەيگە ۇمتىلسا دەگەن ۇسىنىس بار. قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ قۇدىرەتٸن, بايلىعىن بٷكٸل ەلەم تانىسا دەگەن ماقسات بار. ەلوردامىز استانانىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ٷلكەن حالىقارالىق فەستيۆال ٶتكٸزدٸك. 20-30 ەلدەن اقىندار باس قوسىپ بٸزدٸڭ ەدەبيەتٸمٸز بەن ۇلتىمىزدى جىرلاعان بولاتىن. بيىلعى ەڭ ٷلكەن شارۋامىز - ازييا جازۋشىلارى اراسىنداعى ٷلكەن فورۋم ۇيىمداستىردىق. ازييا مەملەكەتتەرٸندە 45-44 مەملەكەت بولسا, سونىڭ ٸشٸندە 38 ەلدٸڭ جازۋشىلارى كەلٸپ قاتىستى. كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ ەديەبەتشٸلەرٸ قازاق قانداي ەل ەكەنٸن, ەدەبيەتٸمٸزدٸ تانىپ كەتكەن بولاتىن. بٸزدٸڭ جازۋشىلارىمىز باسقا وداقتارمەن ەتەنە ارالاسىپ, دوس, قالامداس, سەرٸكتەس تاپتى. بٷگٸنگٸ جازۋشىلار وداعىنىڭ 85 جىلدىعى - تەك جازۋشىلارىمىزدىڭ عانا ەمەس, ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ دە مەرەي تويى. سونىمەن قاتار, «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ دە مەرەيتويى. وداقتى قۇرعان ٷش بەيتەرەك - سەكەن سەيفۋللين, بەيٸمبەت مايلين, ٸليياس جانسٷگٸروۆ ارىستارىمىزدىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى. مەرەيتويعا 9 ەلدٸڭ جازۋشىلار وداعى باسشىلارى شاقىرىلىپ وتىر. ەل پرەزيدەنتٸ ٷلكەن كٶڭٸل بٶلٸپ وتىر.
جازۋشىلىق – بەلگٸلٸبٸر كەسٸپتەن گٶرٸ جٷرەك قالاۋىنا جاقىن. قازٸر تەك قالاماقىعا شىعارماشىلىق ادامدارى كٷن كٶرە المايتىنى ايدان انىق. بٸر عالامات شىعارمالار تۋدىرۋ ٷشٸن دە كٷي كەرەك. قازٸرگٸ جازۋشىنىڭ جاعدايى قالاي?
قازاق جازۋشىلارىلار وداعىنىڭ بٷگٸنٸنە تەۋبا دەيمٸز. تٷرٸكمەنستان جەنە كٶپتەگەن ەلدەردە جازۋشىلار وداعى جابىلىپ قالدى. رەسەيدە جازۋشىلار وداعى ەكٸگە بٶلٸنٸپ كەتتٸ. بۇرىنعى عيماراتتارىنان ايرىلىپ قالدى, بارلىعى جەكەشەلەندٸ. باعىمىزعا وراي, بٸز بارلىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ قالدىق. شاشىلىپ كەتكەن دٷنيەلەرٸمٸزدٸ يگٸلٸككە جۇمسايتىن بولامىز. جازۋشىلار وداعىنىڭ شىعارماشىلىق ٷيٸن ساناتورييگە اينالدىردىق. شيپاجايدى جازۋشىلارعا تٶمەن جەڭٸلدٸكپەن ۇسىنىپ وتىرمىز. جازۋشىلار وداعىنىڭ عيماراتى بيىل عانا كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتٸپ جاتىر. جىل سايىن جازۋشىلاردى قولداۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت گرانتى بەرٸلٸپ كەلەدٸ. ودان تىس قالعان جازۋشىلارعا وبلىس ەكٸمدٸكتەرٸمەن بايلانىس ورناتا وتىرىپ, گرانت بٶلۋگە ات سالىسىپ جاتىرمىز. الماتى قالاسىنىڭ ٶزٸندە 150 جازۋشىعا گرانت بەرٸلەدٸ. كەلەسٸ جىلى قالاداعى بارلىق جازۋشىعا گرانت تيٸپ قالۋى مٷمكٸن. بيىل الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ كٸتاپتارى جارىق كٶرمەي قالعان جازۋشىلارمىزعا كٶمەك قولىن سوزىپ جاتىر. بٸز بارلىق جازۋشىلاردىڭ تٸزٸمٸن بەردٸك. بيىلدىڭ ٶزٸندە جازۋشىلار وداعى مٷشەلٸگٸنە 400-گە جۋىق ٶتٸنٸش تٷستٸ. جالپى قازاقستان بويىنشا 800-گە جۋىق مٷشە بار. ولاردىڭ 600-گە جۋىعى زەينەت جاسىنداعى ادامدار. مەنٸڭ ويىمشا, قازٸر بٸز جاس ۇرپاقتى كٶتەرٸپ, شىعارماشىلىعىنا قولداۋ بەرۋٸمٸز كەرەك. ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ كٷشٸ - جاستاردا, ەدەبيەتتٸڭ كەلەشەگٸ دە - جاستاردا. بٸز جاستاردى مٷشەلٸككە الىپ, قامقور بولىپ, جاعداي جاساۋىمىز كەرەك.
جازۋشىلار وداعىنا مٷشە بولۋ ٷشٸن قانداي تالاپتار بار?
جازۋشىلار وداعىنا مٷشە بولۋدىڭ ٶزٸندٸك كريتەرييلەرٸ بار. وداققا مٷشە بولۋ ٷشٸن جازۋشىنىڭ تالانتى بولۋ كەرەك, كەم دەگەندە ٷش كٸتابى جارىق كٶرۋ كەرەك. ول كٸتابى تانىمال بولسا, ٷش بەلگٸلٸ ٷلكەن جازۋشى كەپٸلدەمە بەرۋ كەرەك. كەلٸپ تٷسكەن ٶتٸنٸشتٸ بٸزدٸڭ قابىلداۋ كوميسسيياسى قارايدى. كوميسسييا قۇرامىنا 20-عا جۋىق تەجٸريبەلٸ, قالامگەر كٸرەدٸ. سول كٸسٸلٸردٸڭ قاراۋىمەن وداققا مٷشە بولا الادى. وداقتا تالانتتى جاس جازۋشىلارىمىز جەتەرلٸك. جاقىندا «رۋح» دەگەن كونكۋرس ٶتتٸ. قانشاما اقىن-جازۋشىلار وسى كونكۋرس ارقىلى تانىلدى. شابىت فەستيۆالٸندە دە تالانتتى جاستار جٷلدە الىپ جٷر. باس جٷلدە, 1-ورىن العاندارىنىڭ اراسىندا جەردە قالعان بٸرەۋٸ جوق. شىعىس قازاقستاندا 4 جىل قاتارىنان «شىعىس شىنارى» دەيتٸن مٷشايرا ٶتكٸزدٸك. «التىن توبىلعى» دەيتٸن پرەزيدەنت قورىنىڭ كونكۋرسى جەنە بار. بىلتىر «نۇر وتان» پارتيياسىمەن مەموراندۋمعا قول قويىپ, جاس اقىن جازۋشىلاردى قولداۋ ماقساتىندا «ۇلى دالا» دەيتٸن كونكۋرس اشتىق. بيىل وسى بايقاۋدى جالعاستىرايىق دەپ جاتىرمىز. بۇل كونكۋرستا 15-كە جۋىق سىيلىق تارتۋ ەتٸلمەك. بٸز بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە 135 مەرەيتوي ٶتكٸزدٸك. 1 جىلعا شاققاندا قاربالاس جۇمىس ٸستەدٸك. قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە ەبٸش وقۋلارى, فاريزا اپامىزدىڭ وقۋلارى ٶتٸپ جاتىر. كەلەسٸ جىلى اباي اتامىزدىڭ 175 جىلدىعى, ەل-فارابيدٸڭ 1150 جىلدىعى, التىن وردا مەملەكەتٸنٸڭ قۇرىلۋىنا 750 جىل تولۋىنا وراي جازۋشىلار وداعى باسى-قاسىندا جٷرٸپ, ۇيىمداستىرۋ شارالارىنا كٸرٸسەدٸ.
ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
گٷلميرا عوسمانەلي,
