Búginde Qyrǵyzstan Prezidenti Almazbek Atambaevtyń shýly pikirine qatysty áńgime qyzyp tur. Atalǵan másele tóńireginde QR Memlekettik syilyǵynyń iegeri, kórnekti aqyn Ulyqbek Esdáýletti az-kem sózge tartqan edik.
- Ulyqbek aǵa, ózińiz bilesiz, qyrǵyz basshysy Almazbek Atambaevtyń qazaq eline qaratyp aitqan málimdemesi qyzý talqyǵa túsip jatyr. Ulttyq máselelerge ún qatyp júrgen qairatkerlerdiń biri retinde bul jaǵdai týraly ne aitasyz?
- Maǵan prezident Almasbek Atambaevtyń bul málimdemesi bir jaǵynan «sýǵa ketip bara jatqan pendeniń tal qarmaǵanyndai» bolyp kórindi. Eger ol taqqan aiyptardy ózimizdiń qazaq oppozitsioneri aityp jatsa bir sári. Ony túsiner edim. Al bul kisi basqa memlekettiń eń joǵary dárejedegi basshysy, resmi tulǵa ǵoi... Ekinshi jaǵynan, ózi aǵa sanap, demeý kórip, kómek surap, járdem alyp, ustaz tutyp, úzeńgiles júrgen áriptesin kerek kezinde búkil BAQ-tyń kózinshe betine jer-kókke syiǵyzbai maqtap kelip, esegi sýdan ótip alǵan soń, ainala bere syrtynan dattaý, daýryǵa aiyptaý - halyqaralyq dárejedegi saiasi tulǵa, asa mártebeli el basshysy turmaq, kez-kelgen saliqaly adamǵa, meili ol saiasatker bolmai-aq qoisyn, kim-kimge de jarasatyn qylyq dei almas edim...
Ol el basshysy retinde prezidentke sai ornyqty, parasatty jaýap bere almady. Ózi búge-shigesin bile bermeitin tarihqa urynyp, saýat deńgeiin de kórsetip aldy. Qazaqstannyń túpki tarihy men búgingi hal-ahýalyn óz kózqarasymen túsindirip, týra bidiń de eginine túspek boldy, «Qazaqstandy Shyńǵyshannyń ury-qary tuqymdary áli bilep otyr» degen súreńdegi jalpylama, dálel-dereksiz dúdamal aiyptar japsyrdy da, sheshendigine senip, qaǵazǵa qaramai týrap sóileimin dep, ystyq sorpadan aýzy kúigen sabyrsyz sabazdyń kebin kidi.
- «Qazaq-qyrǵyz – bir týǵan» deimiz. Al, Atambaevtyń «aqiqaty» aýyly aralas, qoiy qoralas jatqan qyrǵyz ben qazaqtyń arasyna jik salǵandai bolmady ma?
-Atambaev taqta otyrsa da bir kezdegi mitingishil, minshil minezinen aryla almaǵan siiaqty. Almatynyń ekonomikalyq jaǵdaiy men Qyrǵyzstannyń jaǵdaiyn salystyrý Atambaevtyń atyn móńkitip jiberdi. Teginde Qazaqstan basshysy mundai salystyrýlarǵa barmaýy kerek edi, biraq bardy, óitkeni - onyń aitqan sózinde báribir bultartpas shyndyq jatqany –fakt! Al mundai buljymas faktini biz ǵana emes, Atambaev ta moiyndai bilgeni durys edi. Biraq olai bolmady. Ol baiybyna barmastan, shyndyq sózge shydai almai, shart ketip, shamkóstik tanytty. Mundai tyz etpe etqyzýlyǵymen ol birinshiden, aqiqattyń betine týra qarai almaitynyn kórsetti. Ekinshiden, munysynyń «men ketken soń kúl bolmasa búl bolsyn» degendei, birge týǵan kórshiles eki eldiń arasyna ot salatyndai áreket ekenin seze, kóre bilmedi. Qazaq-qyrǵyzda «qaityp ashar esigińdi qatty jappa» degen sóz bar. Osyny eskermedi.
Negizi, óziniń sátsizdigin basqaǵa jabý, óziniń joly bolmaýyn bógdeden kórý, óz kemshiligi úshin ózgeni kinálaý - psihologiiada tiptik jaǵdai retinde qaralady. Jáne «proektsiia» degen aty bar. Demek, Atambaevtyń bul qylyǵyn - prezidenttik proektsiia dep ataýǵa bolady.
Al, keshegi baspasóz ókilderimen kezdesýinde «Aiqyn» gazetiniń basshysy Nurtóre Júsipke bergen telesuhbatynda bizdiń Elbasynyń: «Prezidentter keledi, ketedi, eki halyq qalady. Bizdiń bir týǵan baýyrlastyǵymyzdan aiyrmasyn» degenine den qoidym.
Tarihy tereń, dińi myqty, Manastai, Shyńǵystai uly perzentter týǵyzǵan túbimiz bir Qyrǵyz halqy – kimniń dos-týys, kimniń qas ekenin jaqsy biledi.
Aiypshyl Atambaevtan ataly sóz shyqpady eken dep, egiz elimiz «it kórgen eshkikózdene» (Abai) qoimaidy dep bilemin.
- Sizdiń shyǵarmashylyǵyńyz qyrǵyz oqyrmandaryna jaqsy tanys. Óleńderińiz qyrǵyz tilinde sóiledi, ataqty Súiinbai Eraliev, Saýranbai Jýsýev, Ákbar Rysqulov, Túgelbai Qazaqovtardyń qotarmasymen birneshe kitabyńyz shyqty, sol eldiń Baidilda Sarnoǵaev atyndaǵy Táýelsiz halyqaralyq syilyǵyna ie bolyp, Altyn medalin aldyńyz. Qyrǵyz Poeziia akademiiasynyń múshesi, Qyrǵyzstan Jazýshylar odaǵynyń qurmetti múshesi degen ataǵyńyz da bar. Qyrǵyz-qazaq ádebi bailanystaryna muryndyq bolyp júrgen jannyń biri retinde aityńyzshy, mundai saiasi tartystar eki eldiń barys - kelis, alys - beris qarym-qatynasyna nuqsan keltirmei me?
-Bul jerde eki eldiń arasynan saiasi tartys kórip turǵan joqpyn. Tipti ekonomikalyq qarym-qatynasymyzǵa da selkeý túse qoimas. Atambaevtyń aptyǵy bizdiń Amantai qajynyń «Attanynan» asyp turǵany shamaly. Onyń aitqany - sailaý aldyndaǵy naýqanshyldyń salmaqsyz sózi bolyp qalmaq. Óitkeni, bul jóninde qyrǵyz jurtshylyǵy, ziialy qaýymy áleýmettik jelilerde búkpesiz ashyq aityp-jazyp jatyr. Tipti Atambaevtyń óziniń buryn aitylmai kelgen «mysyqkómbelerin» ashyp, áshkerelei bastady.
- Demek, saiasi oqiǵalar ádebi hám mádeni qarym-qatynastarǵa syzat túsire almaidy deisiz ǵoi?
- Árine, eki eldiń ejelden kele jatqan ádebi-mádeni bailanystary nyǵaia túspese kemi qoimas. Qalamgerlerimizdiń de ózara dostyǵyna selkeý túsýi múmkin emes, burynǵysha jalǵasa bermek.
Bir ǵana mysal. Alysqa barmai-aq qoiaiyn. Keshe ǵana qyrǵyz aqyny Marhabai Aamatov degen dosymyz bizdiń Qasymhan Begmanovqa hat jazyp, «Qytai elinde qyrǵyz tilinde Ulyqbek Esdáýlettiń «Kiiz kitaby» jaryq kóripti, sol kitapty endi Bishkektiń «Ýlýý toolar» baspasy qaita basyp shyǵarmaqshy» dei kelip, sol úshin túpnusqamen salystyrýǵa qazaqsha kitabymdy bir apta ishinde jetkizip berýdi surapty. Selkeý tússe sóiter me edi?
Suhbattasqan: Sherhan Talapuly
