بٷگٸندە قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ المازبەك اتامباەۆتىڭ شۋلى پٸكٸرٸنە قاتىستى ەڭگٸمە قىزىپ تۇر. اتالعان مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, كٶرنەكتٸ اقىن ۇلىقبەك ەسدەۋلەتتٸ از-كەم سٶزگە تارتقان ەدٸك.
- ۇلىقبەك اعا, ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, قىرعىز باسشىسى المازبەك اتامباەۆتىڭ قازاق ەلٸنە قاراتىپ ايتقان مەلٸمدەمەسٸ قىزۋ تالقىعا تٷسٸپ جاتىر. ۇلتتىق مەسەلەلەرگە ٷن قاتىپ جٷرگەن قايراتكەرلەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە بۇل جاعداي تۋرالى نە ايتاسىز?
- ماعان پرەزيدەنت الماسبەك اتامباەۆتىڭ بۇل مەلٸمدەمەسٸ بٸر جاعىنان «سۋعا كەتٸپ بارا جاتقان پەندەنٸڭ تال قارماعانىنداي» بولىپ كٶرٸندٸ. ەگەر ول تاققان ايىپتاردى ٶزٸمٸزدٸڭ قازاق وپپوزيتسيونەرٸ ايتىپ جاتسا بٸر سەرٸ. ونى تٷسٸنەر ەدٸم. ال بۇل كٸسٸ باسقا مەملەكەتتٸڭ ەڭ جوعارى دەرەجەدەگٸ باسشىسى, رەسمي تۇلعا عوي... ەكٸنشٸ جاعىنان, ٶزٸ اعا ساناپ, دەمەۋ كٶرٸپ, كٶمەك سۇراپ, جەردەم الىپ, ۇستاز تۇتىپ, ٷزەڭگٸلەس جٷرگەن ەرٸپتەسٸن كەرەك كەزٸندە بٷكٸل باق-تىڭ كٶزٸنشە بەتٸنە جەر-كٶككە سىيعىزباي ماقتاپ كەلٸپ, ەسەگٸ سۋدان ٶتٸپ العان سوڭ, اينالا بەرە سىرتىنان داتتاۋ, داۋرىعا ايىپتاۋ - حالىقارالىق دەرەجەدەگٸ ساياسي تۇلعا, اسا مەرتەبەلٸ ەل باسشىسى تۇرماق, كەز-كەلگەن ساليقالى ادامعا, مەيلٸ ول ساياساتكەر بولماي-اق قويسىن, كٸم-كٸمگە دە جاراساتىن قىلىق دەي الماس ەدٸم...
ول ەل باسشىسى رەتٸندە پرەزيدەنتكە ساي ورنىقتى, پاراساتتى جاۋاپ بەرە المادى. ٶزٸ بٷگە-شٸگەسٸن بٸلە بەرمەيتٸن تاريحقا ۇرىنىپ, ساۋات دەڭگەيٸن دە كٶرسەتٸپ الدى. قازاقستاننىڭ تٷپكٸ تاريحى مەن بٷگٸنگٸ حال-احۋالىن ٶز كٶزقاراسىمەن تٷسٸندٸرٸپ, تۋرا بيدٸڭ دە ەگٸنٸنە تٷسپەك بولدى, «قازاقستاندى شىڭعىسحاننىڭ ۇرى-قارى تۇقىمدارى ەلٸ بيلەپ وتىر» دەگەن سٷرەڭدەگٸ جالپىلاما, دەلەل-دەرەكسٸز دٷدامال ايىپتار جاپسىردى دا, شەشەندٸگٸنە سەنٸپ, قاعازعا قاراماي تۋراپ سٶيلەيمٸن دەپ, ىستىق سورپادان اۋزى كٷيگەن سابىرسىز سابازدىڭ كەبٸن كيدٸ.
- «قازاق-قىرعىز – بٸر تۋعان» دەيمٸز. ال, اتامباەۆتىڭ «اقيقاتى» اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس جاتقان قىرعىز بەن قازاقتىڭ اراسىنا جٸك سالعانداي بولمادى ما?
-اتامباەۆ تاقتا وتىرسا دا بٸر كەزدەگٸ ميتينگٸشٸل, مٸنشٸل مٸنەزٸنەن ارىلا الماعان سيياقتى. الماتىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى مەن قىرعىزستاننىڭ جاعدايىن سالىستىرۋ اتامباەۆتىڭ اتىن مٶڭكٸتٸپ جٸبەردٸ. تەگٸندە قازاقستان باسشىسى مۇنداي سالىستىرۋلارعا بارماۋى كەرەك ەدٸ, بٸراق باردى, ٶيتكەنٸ - ونىڭ ايتقان سٶزٸندە بەرٸبٸر بۇلتارتپاس شىندىق جاتقانى –فاكت! ال مۇنداي بۇلجىماس فاكتٸنٸ بٸز عانا ەمەس, اتامباەۆ تا مويىنداي بٸلگەنٸ دۇرىس ەدٸ. بٸراق ولاي بولمادى. ول بايىبىنا بارماستان, شىندىق سٶزگە شىداي الماي, شارت كەتٸپ, شامكٶستٸك تانىتتى. مۇنداي تىز ەتپە ەتقىزۋلىعىمەن ول بٸرٸنشٸدەن, اقيقاتتىڭ بەتٸنە تۋرا قاراي المايتىنىن كٶرسەتتٸ. ەكٸنشٸدەن, مۇنىسىنىڭ «مەن كەتكەن سوڭ كٷل بولماسا بٷل بولسىن» دەگەندەي, بٸرگە تۋعان كٶرشٸلەس ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنا وت سالاتىنداي ەرەكەت ەكەنٸن سەزە, كٶرە بٸلمەدٸ. قازاق-قىرعىزدا «قايتىپ اشار ەسٸگٸڭدٸ قاتتى جاپپا» دەگەن سٶز بار. وسىنى ەسكەرمەدٸ.
نەگٸزٸ, ٶزٸنٸڭ سەتسٸزدٸگٸن باسقاعا جابۋ, ٶزٸنٸڭ جولى بولماۋىن بٶگدەدەن كٶرۋ, ٶز كەمشٸلٸگٸ ٷشٸن ٶزگەنٸ كٸنەلاۋ - پسيحولوگييادا تيپتٸك جاعداي رەتٸندە قارالادى. جەنە «پروەكتسييا» دەگەن اتى بار. دەمەك, اتامباەۆتىڭ بۇل قىلىعىن - پرەزيدەنتتٸك پروەكتسييا دەپ اتاۋعا بولادى.
ال, كەشەگٸ باسپاسٶز ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋٸندە «ايقىن» گازەتٸنٸڭ باسشىسى نۇرتٶرە جٷسٸپكە بەرگەن تەلەسۇحباتىندا بٸزدٸڭ ەلباسىنىڭ: «پرەزيدەنتتەر كەلەدٸ, كەتەدٸ, ەكٸ حالىق قالادى. بٸزدٸڭ بٸر تۋعان باۋىرلاستىعىمىزدان ايىرماسىن» دەگەنٸنە دەن قويدىم.
تاريحى تەرەڭ, دٸڭٸ مىقتى, ماناستاي, شىڭعىستاي ۇلى پەرزەنتتەر تۋعىزعان تٷبٸمٸز بٸر قىرعىز حالقى – كٸمنٸڭ دوس-تۋىس, كٸمنٸڭ قاس ەكەنٸن جاقسى بٸلەدٸ.
ايىپشىل اتامباەۆتان اتالى سٶز شىقپادى ەكەن دەپ, ەگٸز ەلٸمٸز «يت كٶرگەن ەشكٸكٶزدەنە» (اباي) قويمايدى دەپ بٸلەمٸن.
- سٸزدٸڭ شىعارماشىلىعىڭىز قىرعىز وقىرماندارىنا جاقسى تانىس. ٶلەڭدەرٸڭٸز قىرعىز تٸلٸندە سٶيلەدٸ, اتاقتى سٷيٸنباي ەراليەۆ, ساۋرانباي جۋسۋەۆ, ەكبار رىسقۇلوۆ, تٷگەلباي قازاقوۆتاردىڭ قوتارماسىمەن بٸرنەشە كٸتابىڭىز شىقتى, سول ەلدٸڭ بايدiلدا سارنوعاەۆ اتىنداعى تەۋەلسiز حالىقارالىق سىيلىعىنا يە بولىپ, التىن مەدالٸن الدىڭىز. قىرعىز پوەزييا اكادەميياسىنىڭ مٷشەسٸ, قىرعىزستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قۇرمەتتٸ مٷشەسٸ دەگەن اتاعىڭىز دا بار. قىرعىز-قازاق ەدەبي بايلانىستارىنا مۇرىندىق بولىپ جٷرگەن جاننىڭ بٸرٸ رەتٸندە ايتىڭىزشى, مۇنداي ساياسي تارتىستار ەكٸ ەلدٸڭ بارىس - كەلٸس, الىس - بەرٸس قارىم-قاتىناسىنا نۇقسان كەلتٸرمەي مە?
-بۇل جەردە ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنان ساياسي تارتىس كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن. تٸپتٸ ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىمىزعا دا سەلكەۋ تٷسە قويماس. اتامباەۆتىڭ اپتىعى بٸزدٸڭ امانتاي قاجىنىڭ «اتتانىنان» اسىپ تۇرعانى شامالى. ونىڭ ايتقانى - سايلاۋ الدىنداعى ناۋقانشىلدىڭ سالماقسىز سٶزٸ بولىپ قالماق. ٶيتكەنٸ, بۇل جٶنٸندە قىرعىز جۇرتشىلىعى, زييالى قاۋىمى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بٷكپەسٸز اشىق ايتىپ-جازىپ جاتىر. تٸپتٸ اتامباەۆتىڭ ٶزٸنٸڭ بۇرىن ايتىلماي كەلگەن «مىسىقكٶمبەلەرٸن» اشىپ, ەشكەرەلەي باستادى.
- دەمەك, ساياسي وقيعالار ەدەبي ھەم مەدەني قارىم-قاتىناستارعا سىزات تٷسٸرە المايدى دەيسٸز عوي?
- ەرينە, ەكٸ ەلدٸڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ەدەبي-مەدەني بايلانىستارى نىعايا تٷسپەسە كەمي قويماس. قالامگەرلەرٸمٸزدٸڭ دە ٶزارا دوستىعىنا سەلكەۋ تٷسۋٸ مٷمكٸن ەمەس, بۇرىنعىشا جالعاسا بەرمەك.
بٸر عانا مىسال. الىسقا بارماي-اق قويايىن. كەشە عانا قىرعىز اقىنى مارحاباي ااماتوۆ دەگەن دوسىمىز بٸزدٸڭ قاسىمحان بەگمانوۆقا حات جازىپ, «قىتاي ەلٸندە قىرعىز تٸلٸندە ۇلىقبەك ەسدەۋلەتتٸڭ «كيٸز كٸتابى» جارىق كٶرٸپتٸ, سول كٸتاپتى ەندٸ بٸشكەكتٸڭ «ۋلۋۋ توولار» باسپاسى قايتا باسىپ شىعارماقشى» دەي كەلٸپ, سول ٷشٸن تٷپنۇسقامەن سالىستىرۋعا قازاقشا كٸتابىمدى بٸر اپتا ٸشٸندە جەتكٸزٸپ بەرۋدٸ سۇراپتى. سەلكەۋ تٷسسە سٶيتەر مە ەدٸ?
سۇحباتتاسقان: شەرحان تالاپۇلى
